ربص
ر - ب - ص
KÖK- 17 geçiş
- 12 ayet
- 12 sîga
- 13 sözlük
“Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden yaprakları açması, açılmış hali demektir. “Rabes” de aynı manada kullanılmaktadır. Halkın o mevsimi işe başlamak için beklemesi, yani gözetlemesi anlamında olacak bir şeyi beklemesi demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden yaprakları açması, açılmış hali demektir. “Rabes” de aynı manada kullanılmaktadır. Halkın o mevsimi işe başlamak için beklemesi, yani gözetlemesi anlamında olacak bir şeyi beklemesi demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.192 harfباب الصاد والراء والباء معهما
ص ب ر، ب ص ر، ص ر ب، ب ر ص، ر ب ص مستعملات
صبر:
الصَّبْرُ: نقيض الجَزَع.
والصَّبْرُ: نَصْبُ الانسان للقتل، فهو مَصْبُورٌ، وصَبَروه أي نَصَبوه للقتل.
والصَّبْرُ أخذُ يمينِ إِنسانٍ، تقول: صَبَرتُ يَمينَه أي حَلَّفتُه باللهِ جُهدَ القَسَم.
والصَّبْرُ في الأَيْمان لا يكون الاِّ عند الحُكّامِ.
والصَّبْرُ، بكسر الباء، عُصارةُ شَجَرةٍ وَرَقُها كقُرُبِ السَّكاكينِ، طِوالٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR93 harfالتَرَبُّصُ: الانتظار. والمُتَرَبِّصُ: المحتكِرُ. ولي في متاعي رُبْصَةٌ، أي لي فيه تَرَبُّصٌ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR15.075 harfص ر ب
صبر ، صرب ، برص ، بصر ، ربص : مُستعملة .
صبر : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أصبَرَ الرجلُ : إذا أَكل الصَّبِيرَة ، وهي الرُّقاقةُ التي يَغْرِفُ عليها الخبازُ طعامَ العُرْس .
قال ابن عرفة في قوله تعالى : ( وَاصْبِرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ) ( الأنفال : 46 ) ، قال : الصبرُ صبران هما عُدَّتان للإيمان : الصبر على طاعة الله وما أمره ، والصبر عن معصية
ص ر ب صبر ، صرب ، برص ، بصر ، ربص : مُستعملة . صبر : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أصبَرَ الرجلُ : إذا أَكل الصَّبِيرَة ، وهي الرُّقاقةُ التي يَغْرِفُ عليها الخبازُ طعامَ العُرْس . قال ابن عرفة في قوله تعالى : ( وَاصْبِرُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ) ( الأنفال : 46 ) ، قال : الصبرُ صبران هما عُدَّتان للإيمان : الصبر على طاعة الله وما أمره ، والصبر عن معصية الله جل ثناؤه وما نهى عنه . وقال في قوله : ( لِّكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ ) ( إبراهيم : 5 ) ، يقال : صابر وصبّار وصبور ؛ فأما الصّبور فالمقتدر على الصبر ، كما يقال : قتول وضروب ، أي : فيه قدرة على ذلك . والصبَّار : الذي يصبر وقتاً بعد وقت . والشكور : أوكد من الشاكر وهذان خلقان مدح الله بهما نفسه ، وقد نعت بهما خلقه . وأصبَرَ الرجلُ : وَقَع في أُمّ صَبُّور ، وهي الدَّاهية ، وكذلك إذا وقع في أمِّ صبّار ، وهي الحرّة . وأصبَر الرجل : إذا جَلَس على الصَّبير الأقدر وهو الوسط من الجبال وأصبَر سَدَّ رَأسَ الحَوْجَلَة بالصِّبار ، وهو السِّداد . ويقال لِرَأسها الفعولة والعرعُرة والأنبوب والبلبة . وقال الليث : الصبْرُ : نقيضُ الجَزَع . والصبْر : نَصْبُ الإنسانِ للْقتْل ، فهو مَصْبور . والصَّبر : أن تأخذ يمينَ إنسانٍ ، تقول : صبَرتُ يمينَه ، أي : حلَّفْتُه ، وكلُّ من حبستَه لقتلٍ أو يمينٍ فهو قتلُ صبْرٍ ، ويمينُ صبْرٍ . وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه نَهى عن قَتْل شيءٍ من الدواب صَبراً ) . قال أبو عُبَيد : قال أبو زيد وأبو عمرو في قوله : ( صَبراً ) : هو الطائر أو غيرُه من ذواتِ الرُّوح يُصْبر حيّاً ثم يُرمَى حتى يُقتَل . قال : وأصلُ الصَّبر الحَبْس ، وكلُّ من حَبَس شيئاً فقد صبَره . ومنه الحديث الآخَر في رجُلٍ أمسَكَ رجلاً وقتَلَه آخَرُ فقال : ( اقتُلوا القاتل واصبروا الصابر ) . قوله : اصبِرُوا الصابر : يعني احبِسوا الذي حَبَسه للموت حتى يموتَ . ومنه يقال للرجل يقدَّم فتُضرَب عُنقه : قُتِل صبراً ، يعني أنّه أُمْسِك على الموت ، وكذلك لو حَبَس رجلٌ نفسَه على شيء يريده قال : صبرتُ نفسي . وقال عنترة يذكر حرباً كان فيها : فصبَرْت عارِفَة لذلك حُرَّةً تَرْسُو إذا نَفْسُ الجبَان تَطلَّعُ قال أبو عُبَيد : يقولُ : إنه قد حبس نفسه ، ومِن هذا يَمين الصَّبْر ، وهو أن يَحبِسه ، السّلطان على اليمين حتى يحلِف بها ، فلو حلَف إنسانٌ من غير إحلافٍ ما قيل : حلف صبْراً . وقال الليث : الصبِرُ : عُصارة شجرٍ ورقُها كقُرُب السكاكين طوالٌ غِلاظٌ في خُضْرَتها غُبْرة وكُمْدَة مقشعّرة المنظر ، يخرج وسطها ساقٌ عليه نَوْرٌ أصفرُ ثَمِه الرِّيح . قال : والصُّبَارُ : حَمل شجرة طعمُه أشدُّ حموضةً من المَصْل له عجْم أحمرُ عريضٌ يسمَّى التَّمَر الهِنْدِيّ . ثعلب عن سَلَمة عن الفراء قال : الصُّبَار : التَّمْر الهِنْديّ ، بضم الصاد . والصُبَار : الحجارةُ المُلْس . قال : والصبار : صِمامُ القارُورة . أبو عُبَيد ، عن أبي عُبَيْدةَ قال : الصُّبارة : الحجارة ، بضم الصاد قال الأعشى : من مُبْلغُ عَمْراً بأنَّ المَرْءَ لم يُخلق صبارَة وقال : الصّبرُ : الأرض التي فيها حَصباء وليست بغليظةٍ ، ومنه قيل للحَرّة : أمُّ صبار . شمر عن ابن شُمَيْل : أمُّ صبَّار : هي الصَّفاة التي لا يَحيكُ فيها شيء . وقال : الصبَّارة : الأرضُ الغليظة المَشرفة الشأْسه لا تُنبتُ شيئاً ، وهي نحوٌ من الجبلُ . وقال : هي أم صبّارٍ ، ولا تسمَّى صبارةً ، وإنما هي قُفٌّ غليظة . وقال الأحمر : الصُّبْرُ جانبُ الشيء ، وبُصْرُه مِثلُه . ويقال : صُبْرُ الشيء : أعلاه . ومنهُ قولُ ابن مسعود : سِدرَة المنتهَى : صُبْرُ الجنة . قال : صُبْرُها : أعلاها . وقال النَّمِر يصفُ رَوْضةً : عَزَبَتْ وباكَرَها الرَّبيع بدِيمَةٍ وَطْفاءَ يَملؤُها إلى أَصْبارِها وقال غيره : أصبارُ القَبْر : نواحِيه . والصَّبْرة من الحجارة : ما اشتدّ وغَلُظ ، وجمعُها الصَّبار ، وأنشد : كأنّ تَرنُّم الهاجاتِ فيها قُبيلَ الصّبح أصواتَ الضَّبار شبه نَقِيقَ الضَّفادِع بوَقْع الحجارة . ويُقال للداهية الشديدة أم صبور . وقال غيره : يقال : وَقَع فلانٌ في أم صَبُّور ، أي : في أمر لا مَنْفَذ له عنه . وقيل : أمُّ صَبّور : هَضْبة لا مَنفَذ لها ، تضْرب مَثلاً للداهية وأنشد : أوقعَه اللَّهُ بسوءِ سَعْيِه في أمِّ صَبُّورِ فأَوْدَى ونَشِبْ وفي حديث عمَّار حين ضرَبه عثمان رحمهما الله فلمّا عُوتِبَ في ضربِه إيّاه قال : هذه يَدِي لعَمّارٍ فليَصْطَبر ، معناه فليقتصّ . يقال : صَبَر فلانٌ فلاناً لوليِّ فلانٍ ، أي : حَبَسه . وأَصْبَره ، أي : أقصَّه منه ، فاصْطَبَر ، أي : اقتَصَّ . أبو عُبَيد عن الأحمر : أقادَ السلطانُ فلاناً وأقَصَّه وأَصْبَرَه بمعنى واحد : إذا قَتَلَه بقَوَد وأَباءَهُ مِثلُه . أبو عُبَيْد ، عن أبي زيد : صَبَرْت بفلان أصبر به صَبْراً : إذا كفلتَ به فأنابه صَبِيرٌ . وقال الكسائي مثله . قال : وصَبَرْتُ الرجَل أصبره : إذا لزمتَهُ وقد أتيتُه في صَبَارّة الشِّتاء ، أي : في شدّة البَرْد . وفي الحديث عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أن الله جلَّ وعزَّ قال : إني أنا الصبور ) . قال أبو إسحاق : الصَّبور في صِفَة الله تعالى الحليم ، قال الأصمعيّ : أدهقتُ الكأس إلى أصحابها ، أي : إلى أعاليها . قال : والصَّبِيرُ : السحابة البيضاء . قال : والصَّبِيرُ الّذي يَصبرُ بعضُه فوقَ بعض درجا . وقال أبو زيد : الصَّبِيرُ : الجَبلُ . وقال الليث : صَبيرُ الْخُوان : رُقاقة عريضةٌ تُبْسَط تحت ما يؤكل من الطعام . وصَبيرُ القوم : زعيمُهم ، والصُّبْرة من الطعام : مثل الصُّوفة بعضه فوق بعض . وقال أبو العباس : الصبر : الإكراه ؛ يقال : أصبَر الحاكم فلاناً على يمين صبْرٍ ، أي : أكرَهَه . قال : والصّبر : الجرْأة ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( فَمَآ أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ ) ( البقرة : 175 ) ، أي : ما أجرأهم على عمل أهلِ النار . وقال أبو عَمْرو : سألت الخَلَنْجِي عن الصبر فقال : ثلاثة أنواع : الصبْرُ على طاعة الجبّار ، والصبْرُ على مَعَاصي الجبَّار ، والصبر على الصبْر على طاعته وترِك معصيته . ويقال : رجل صَبُور ، وامرأةٌ صَبُور بغير هاء ، وجمعُها صبُر . بصر : قال الليث : البَصَرُ : العيْن ، إلاّ أنّه مذكَّر . والبَصرُ : نَفاذٌ في القَلْب . والبصَارة : مَصدَر البَصير ، والفعلُ بصُر يَبْصُر . ويقال : بَصُرْتُ به . ويقال : تبصّرْتُ الشيء شِبْه رَمَقْتُه . واستَبصَر في أمره ودِينِه : إذا كان ذا بصيرة . وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( عَنِ السَّبِيلِ ) ( العنكبوت : 38 ) ، أي : كانوا في دينهم ذوي بصائر . قال : فنادوه : وكانوا مستبصرين ، أي : معجبين بضلالتهم . وقال أبو إسحاق : معناه : أنّهم أتَوْا ما أتَوْا وقد بُيّن لهم أَن عاقبتَه عذابُهم ، والدَّليل على ذلك قوله : ( فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَاكِن كَانُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ) ( النحل : 71 ) ، فلما بيّن لهم عاقبةَ ما نهاهم عنه كان ما فعل بهم عَدْلاً وكانوا مستبصرين . وقال الأخفش في قوله : ( بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ ) ( طه : 96 ) ، أي : علمتُ ما لم تعلموا ، من البَصيرة . وأبصَرتُ بالعَيْن . وقال الزجاج : بَصُر الرجلُ يَبصُرُ : إذا صار عَلِيماً بالشيء ، وأبصرتُ أبصِرُ : نظرتُ ، فالتأويل عَلِمْتُ بما لم تعلَموا به . وقوله جلّ وعزَّ : ( ) وَأَخَّرَ بَلِ الإِنسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ( ) ( بَصِيرَةٌ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ ) ( القيامة : 14 ، 15 ) . قال الفراء : يقول على الإنسان من نفسِه رُقَباء يَشْهَدُون عليه بعمله : اليدان والرِّجْلان والعيْنان والذَّكَر ، وأنشد : كأَن على ذي الطِّنْءِ عيناً بصيرةً بمَقْعَدِه أو مَنظَرٍ هوَ ناظرُهْ يُحاذِر حتى يَحسَب الناسَ كلَّهمْ من الخوف لا تَخفَى عليهم سرائِرُهْ وقال الليث : البَصيرة : اسمٌ لما اعتقد في القَلْب من الدِّين وتحقق الأمر . ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الباصِرُ : المُلَفِّق بين شُقَّتَيْن أو خِرْقَتَين ، يقال : رأيتُ عليه بصيرَةً من الفقر ، أي : شُقَّةً ملفَّقة . قال : والبَصيرة أيضاً : الشُّقَّة التي تكون على الْخِباء . ابن السكيت عن أبي عمرو : البَصرُ : أن يُضَمَّ أَدِيمٌ إلى أَديم يُخَاطان كما يُخاط حَاشيَتا الثوب . والبصْر : الحِجارةُ إلى البياض ، فإذا جاءُوا بالهاء قالوا : البَصْرة ، وأنشد : جَوانبُه من بَصْرةٍ وسِلاَمِ وقال : إن تَكُ جُلْمُودَ بَصْرٍ لا أؤَبِّسُهُ أوقِدْ عليه فأَحْمِيهِ فيَنصدِعُ سَلمةُ عن الفرّاء قال : البِصْرُ والبَصْرة : الحجارة البَرَّاقة . وقال ابن شُميل : البَصَرَةُ : أرضٌ كأنها جَبَل من جِصّ ، وهي التي بُنِيَتْ بالمِرْبَد ؛ وإنما سُمّيت البَصْرة بَصْرَةً بها . وقال أبو عمرو : البَصرةُ والكَذَانُ : كلاهما الحجارةُ التي ليست بصُلْبه . وقال شمر : قال الفرّاء وأبو عمرو : أرضُ فلانٍ بُصْرَة بضم الباء : إذا كانت حَمراءُ طيّبتَه . وأرضٌ بَصِرةٌ : إذا كانت فيها حجارةٌ تَقطَع حوافرَ الدّواب . وبُصْرُ الأرض : غِلَظُها . أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ وأبي عمرو : يقال : هذه بَصيرةٌ من دَم ، وهي الجَدِيَةُ منها على الأرض ، وأَنْشَد : رَاحُوا بَصائِرُهمْ على أَكتافِهِمْ وبَصيرَتِي يَعْدُو بها عَتَدٌ وَأَي يعني بالبصائرِ : دمَ أبيهم . وقال شمر : قال ابن الأعرابي في قوله : راحُوا بَصائِرُهم ، يَعنِي ثِقْل دمائهم على أكتافهم لَم يثأروا بها . ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : البَصيرة : الدِّيَة . والبَصيرَة : مقدار الدِّرْهم من الدَّم . البَصِيرة : التُّرْس . والبَصيرة : الثبات في الدِّين . قال : والبصائر : الدِّيات في البيت . قال : أَخَذُوا الدِّيات فصارت عاراً . وبصيرتي ، أي : تَأْرِي قد حملتُه على فرسي لأُطالبَ به ، فبَيْنِي وبينَهم فرق . سلمة عن الفَرّاء قال : الباصَرُ : القَتَب الصغير وهي البَواصِر . وقال في قوله : ( وَءَاتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُواْ بِهَا ) ( الإسراء : 59 ) ، قال الفراء : جعل الفعلَ لها ، ومعنى : ( مُبْصِرَة ) : مضيئةً ، كما قال جلّ وعزّ . ) وَالنَّهَارَ مُبْصِراً ) ( يونس : 67 ) ، أي : مضيئاً . وقال أبو إسحاق : معنى ( مُبصِرة ) : أتبصِّرهم ، أي : تبيِّن لهم . ومن قرأ : ( مَبْصَرةً ) فالمعنى : بيّنةً . ومن قرأ : ( مُبْصَرَة ) فالمعنى : مُتَبَيِّنةً . ( فَظَلَمُوا بها ) ، أي : ظلموا بتكذيبها . وقال الأخفش : ( مُبْصِرَةً ) ، أي : مُبصَرّاً بها . قلتُ : والقولُ ما قال الفرّاء ، أراد : آتينا ثمودَ الناقة آيةً مبصِرةً ، أي : مضيئةً . ابن السكّيت في قولهم : أَرَيْتُه لَمْحاً باصراً ، أي : نظراً بتحديقٍ شديد . قال : ومَخرَجٌ باصرٌ مِن مخرج قولهم : رجلٌ تامر ، فمعنى باصر ذو بَصَر ، وهو من أبصَرْتُ ، مثل : مَوْتٍ مائِت ، من أمَتُّ . وقال الليث : رأى فلان لَمْحاً باصراً ، أي : أمراً مفروغاً منه . وأنشد : ودون ذاك الأمر لمح باصر وقال غيره : رأيت فلاناً لمّاحاً باصراً ، أي : نظر بتحديق . قلتُ : والقولُ هو الأوّل . وقال الليث : إذا فَتَح الجَرْوُ عينَه قيل : بَصَّر تَبْصيراً . ويقال : البصيرة : الدِّرع ، وكلُّ ما لُبِس من السلاح فهو بَصائرُ السّلاح . ويقال للفِراسة الصادقة : فِراسةٌ ذاتُ بصيرة . قال : والبصيرةُ : العِبْرة ، يقال : أما لك بصيرةٌ في هذا ؟ أي : عِبْرةٌ تعتبر بها ، وأَنشَد : في الذّاهِبِين الأوّلينَ من القُرون لنا بصائرْ أي : عِبَر . اللِّحياني عن الكسائيّ : إن فلاناً لمَعْضُوب البُصَر : إذا أصاب جِلْدَه عُضابٌ ، وهو داءٌ يَخرج به . ويقال : أعمى الله بصائره ، أي : فِطَنَه . ويقال : بَصَّر فلانٌ تَبْصيراً : إذا أَتَى البَصْرة . قال ابن أحمر : أُخبِّرُ من لاقيتُ أنِّي مُبَصِّرٌ وكائنْ تَرَى قبلِي من الناس بَصّرَا وقال الليث : في البَصْرَة ثلاثُ لغات : بَصْرَة ، وبِصْرة ، وبُصْرة ، اللّغة العالية البَصْرة . وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( لاَّ تُدْرِكُهُ الاَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الاَبْصَارَ ) ( الأنعام : 103 ) ، أعلمَ اللَّهُ جلّ وعزّ أنّه يُدرك الأبصار ، وفي هذا الإعلام دليلٌ على أن خَلْقَه لا يُدرِكون الأبصارَ ، أي : لا يعرفون حقيقة البَصر ، وما الشيءُ الَّذي به صارَ الإنسانُ يُبصِرُ من عَيْنيه دون أن يُبصِر من غيرهما من سائر أعضائه ، فأَعلَم أنّ خَلْقاً مِنْ خَلْقِه لا يُدرِك المخلوقون كُنْهَه ، ولا يُحيطون بِعلمه ، فكيف به جلَّ وعزّ ، فالأبصارُ لا تُحيط به ، وهو اللَّطيفُ الخبيرُ . فأمّا ما جاء من الأخبار في الرؤية وصحّ عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فغيرُ مدفوع ، وليس في هذه الآية دليلٌ على دَفعها ، لأن معنى هذه الآية معنى إدراكِ الشيء ، والإحاطة بحقيقته ، وهذا مَذهبُ أهلِ السّنّة والعلم بالحديث . وقولُه جلّ وعزّ : ( قَدْ جَآءَكُمْ بَصَآئِرُ مِن رَّبِّكُمْ ) ( الأنعام : 104 ) ، أي : قد جاءكم القرآنُ الذي فيه البيانُ والبصائر ، فمن أَبْصَر فلنفسِه نَفْعُ ذلك ، ومن عَمِي فعليها ضَررُ ذلك ، لأن الله غنيّ عن خَلْقه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أبصَرَ الرجلُ : إذا خَرَجَ من الكُفْر إلى بَصيرة الإيمان ، وأنشَد : قَحْطانُ تَضرِب رأسَ كلِّ متوَّجٍ وعلى بصائرِها وإنْ لَم تُبْصِرِ قال : بصائرُها : إسلامُها ، وإذ لم تبصر في كفْرِها ، وأَبصر : إذا عَلَّق على باب رَحْله بصيرةً ، وهو شقة من قطن أو غيرِه . وقال اللّحياني في قوله : ( بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ ) ( طه : 96 ) ، أي : أَبصَرْتُ ، ولغةٌ أخرى : بَصِرْتُ به أبْصَرُ به ، ويقال : أَبْصِرْ إليّ ، أي : انظُرْ إليّ . وبُصْرَى : قريةٌ بالشام فتُنسَب إليها السّيوف البُصْريَّة . صرب : أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا حُقِنَ اللّبَنُ أيّاماً في السِّقاء حتى اشتدّ حَمَضُه ، فهو الصَّرْب والصَّرَب ، وأنشد : أرضٌ عن الخير والسلطان نائيةٌ فالأطْيَبان بها الطُّرْثُوثُ والصَّرَبُ وقال شَمِر : قال أبو حاتم : غَلِط الأصمعيّ في الصَّرَب أنه اللبن الحامِضُ . قال : وقلتُ له : الصَّرَبُ : الصّمْغ ، والصَّرْبُ : اللبن ، فعَرَفه ، وقال كذلك الحَرّانيّ عن ابن السكّيت قال : الصَّرَبُ : اللّبن الحامض . يقال : صَرَب اللبَن في السِّقاء : إذا حَقَنَه فيه ، يَصْرُبه صَرْباً ، والسِّقاءُ : هي المِصْرَب وجمعُه المَصارِب . ويقال : جاءَنا بصَربةٍ تَزْوِي الوجهَ ، وأنشد : سَيَكْفيك صَرْبَ القَوم لَحمٌ مُغرَّضٌ وماءُ قُدور في الجِفان مَشُوب قال : والصَّرْبُ : الصمغُ الأحمر ، صمغُ الطَّلْح . أبو عُبَيد عن الأحمر : إذا جَعل الصبيُّ يَمكُث يوماً لا يُحْدِث قيل : صَربَ لِيَسْمَن . وقال أبو زيد : صَرَب بَوْلَه وحَقَنَه : إذا أطال حَبْسَه . وفي حديث أَبي الأحْوص الجُشَميّ عن أبيه أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال له : ( هل تُنْتَج إبِلُكَ وافيةً آذانُها فتجدَعُها ، وتقول صَرْبَى ) . قال القُتَيْبي : قولُه : صَرْبَى ، نحو سَكْرَى ، من صَرَبْتُ اللَّبنَ في الضّرْع : إذا جمعتَه ولم تَحلُبه . وقيل للبَحِيرة : صَرْبَى ، لأنّهم كانوا لا يَحلُبونها إلا للضَّيف فيَجتمع اللّبن في ضَرْعها ، كما قال محمد بن إسحاق . وقال سعيد بنُ المسيَّب : البَحيرة الّتي يُمْنَع دَرُّها للطّواغيت فلا يَحلُبها أحدٌ من الناس . وقال القُتَيْبيّ : كأنّ الصَّرْبى الّتي صَرَبَت اللبَن في ضَرْعِها ، أي : جمعتْه . قال بعضهم : يجعل الصرب من الصرم وهو القطع ، يجعل الباء مبدلةً من الميم ، كما يقال : ضربةُ لازِمٍ ولازِب ، وكأنه أصحّ التفسيرين لقوله : فتجْدع هذه فتقول صَرْبَى . ثعلب عن ابن الأعْرَابي قال : الصربُ : جمعُ صَرْبَى ، وهي المشقوقة الأذن مثل البَحيرة في النوق . ويقال للوطب الذي يجمع فيه اللبن فيحمض : مصرب وجمعه مصارب . وحدّثني محمّد بنُ إسحاق قال : حدَّثنا عمر بنُ شَبَّةَ قال : حدَّثنا غُنْدَر عن شُعْبَة عن أبي إسحاق قال : سمعتُ أَبا الأحوص يحدِّثُ عن أبيه قال : أَتيتُ رسولَ اللَّهِ ( صلى الله عليه وسلم ) وأنا قَشِفُ الهيئة ، فقال : هل تُنْتَجُ إِبِلُكَ صِحَاحاً آذانُها ، فتَعْمِدَ إلى المُوسَى فتقطَعَ آذانَها فتقول هذه بُحُر وَتَشُقُّهَا فتقول هذه صُرُم فتحرّمها عليك وعلى أهلك ؟ قال : نعم . قال : ( فما آتاك الله ) لك حِل وساعِدُ الله أَشَدُّ ومُوساه أَحَدّ . قلت : قد تبيَّنَ بقوله : صُرُم ما قاله ابن الأعرابي في الصَّرْب : أن الباء مُبْدَلَةٌ من الميمِ . وقال ابن الأعرابيّ : الصِّرْبُ : البيوتُ القليلة من ضَعْفَي الأعراب . قلتُ : والصِّرْمُ مِثل الصِّرْب ، وهو بالميم أعرَف . ويقال : كَرَصَ فلانٌ في مكْرَصِه ، وصَرَبَ في مِصرَبِه ، وقَرَعَ في مِقْرَعِه ، كلُّهُ السِّقَاءُ يُحْقَنُ فيه اللَّبَن . برص : قال الليثُ : البَرَص معروف ، نسألُ الله منه العافية . وسامّ أَبْرَص : مضافٌ غير مصروف ، والجمعُ سوامّ أبرص . أبو عُبَيْد عن الأصْمَعِيّ قال : سامّ أبْرَصَ بتشديد الميم قال : ولا أدري لِمَ سُمِّيَ بهذا ؟ . وقال أبو زيد : وجمعُه سَوامُّ أبْرَصَ ، ولا يثنَّى أبرَص ولا يُجمَع ، لأنه مُضافٌ إلى اسم معروف ، وكذلك بناتُ آوَى وأُمهاتُ حُبَيْنِ وأشباهها . وقال غيرُه : أبْرَصَ الرجلُ : إذ جاءَ بولَدٍ أَبرَص . ويُصَغَّرُ أَبْرَصُ فيقال : بُرَيْص ، ويُجمع بُرْصاناً . ومن الناسِ مَنْ يَجمع سامَّ أَبْرَصَ : البِرَصَةَ . وبَرِيص : نهرٌ بِدمَشْق ، قال حسَّان : يَسْقُونَ مَن وَرَدَ البَرِيصَ عليهِمُ بَرَدَى يُصفِّقُ بالرحيقِ السَّلْسَلِ ربص : قال الليثُ : التربُّص بالشيء : أن تَنْتظِرَ به يوماً مَّا ، والفِعل تربَّصْتُ به . وقال أبو إسحاق في قول الله جلَّ وعزّ : ( قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَآ إِلاَ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ ) ( التوبة : 52 ) ، أي : إلاَّ الظَّفَرَ وإِلاَّ الشهادةَ ، ) وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ ( إحدى الشِّرَّتَيْن : عذاباً من الله ، أو قَتْلاً بأيدينا ، فبيْنَ ما نَنتظِرُ وتنتظرونَ فرقٌ كبير . وقال ابنُ السكّيت : يقال : أقامت المرأة رُبْصَتَها في بيتِ زوجِها ، وهو الوقتُ الذي جُعل لزوجها إذا عُنِّنَ عنها ، فإن أتاها وإلاَّ فرِّقَ بينهما . والبريص : موضع .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR15.048 harf(باب الراء والباء وما يثلثهما)
(ربت) الراء والباء والتاء ليس أصلاً، لكنَّه من باب الإبدال يقال ربَّتَه تَرْبيتاً، إذا ربَّبَه. قال:
والقَبْرُ صِهْرٌ صالحٌ زِمِّيتُ *** ليس لمن ضُمِّنَه تَرْبيتُ([1]) (ربث) الراء والباء والثاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على اختلاطٍ واحتباسٍ. تقول ربّثْْتُ فلاناً أرَبِّثُه عن الأمر، إذا حبَستَه عنه. والرَّبِيثة: الأمر يَحبِسك. وفي الحديث: "إذا كان يوم الجمعة بعثَ إبليسُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR320 harf- التربص: الانتظار بالشيء، سلعة كانت يقصد بها غلاء، أو رخصا، أو أمرا ينتظر زواله أو حصوله، يقال: تربصت لكذا، ولي ربصة بكذا، وتربص، قال تعالى: ﴿والمطلقات يتربصن﴾ [البقرة/228]، ﴿قل تربصوا فإني معكم من المتربصين﴾ [الطور/31]، ﴿قل هل تربصون بنا إلا إحدى الحسنيين ونحن نتربص بكم﴾ [التوبة/52]، ﴿ويتربص بكم الدوائر﴾ [التوبة/98].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR112 harfر ب ص
تربـص بسلعتـه الغـلاء " نتربـص بـه ريـب المنـون " ولـي بالبصـرة ربصـة ولي في متاعي ربصة وهي التربص.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR906 harfالتَّرَبُّصُ: الانْتِظارُ. رَبَصَ بالشيء رَبْصاً وتَرَبَّصَ به: انتظر به خيراً أَو شرّاً، وتَربّصَ به الشيء: كذلك. الليث: التَّرَبُّصُ بالشيء أَن تَنْتَظِرَ به يوماً ما، والفعل تَرَبَّصْت به، وفي التنزيل العزيز: هل تَرَبَّصُون بنا إِلاَّ إِحْدَى الحُسْنَيَيْنِ؛ أَي إِلا الظَّفَرَ وإِلاّ الشَّهادةَ، ونحن نتَربّصُ بكم أَحَدَ الشرّين: عذاباً من اللّه أَو قَتْلاً بأَيْدِينا، فبين ما نَنْتَظِرُه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR64 harf* ر ب ص * * التَّرَبُّصُ * الانتظار و * المُتَرَبِّصُ * المُحتكر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR998 harfربص بفلان ربصا: انتظر به خيرا أو شرا يحل به، كتربص به، قال الله تعالى فتربصوا به حتى حين، نقله ابن دريد، وقال الليث: التربص بالشيء: أن تنتظر به يوما ما، وقال الجوهري: التربص: الانتظار، وزاد ابن الأثير: والمكث. ثم إن ظاهر سياقه أن التربص يتعدى بالباء، كالربص، وهو نص ابن دريد، كما عرفت، ونص الراغب في المفردات، والزمخشري في الأساس، غير أن البيضاوي - في قوله تعالى الذين يتربصون بكم أثناء أواخر
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.830 harfرَبَصَ بِفُلَانٍ
1 رَبَصَ بِفُلَانٍ ذ , or بِالشَّىْءِ: see 5. -A2- رَبَصَنِى (K) A thing, or an affair, or an event, put me in expectation. (TA.)
تربّص
5 تربّص ذ He expected; or awaited: (S:) he tarried; or tarried expecting. (IAth.) You say تربّص الأَمْرَ He looked for, expected, awaited, or waited for, the thing, or event. (Msb.) And تربّص بِهِ الشَّىْءَ, (M,) or الأَمْرَ, (Msb,) He looked
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR440 harfرَبَصَ
رَبَصَ U ( n. ac. رَبْص 1 ),
a. Put in expectation.
b. [ Bi ], Watched for an opportunity to; waited for.
c. Watered ground before sowing.
تَرَبَّصَ
تَرَبَّصَ V ,
a. see I (b) .
b. [ Bi & acc. ], Waited for, expected .... to befall.
c. [ Fī ], Remained firm, steady in.
d. [ 'An ], Suspended, deferred ( affair ).
رِبْص
رِبْص 2 ,
a. Seed sown in irrigated ground.
رُبْصَة
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok20.924 harfربص
بَرِصَ - يَبْرَصُ - أَبْرَص
بَرِصَ - يَبْرَصُ + الكائن: يصاب بالبرص: يصاب بمرض جلدي يزول فيه لون الجلد فيصير أبيضاً في بقع متفرقة منه
أَبْرَص: على وزن" أفعل": اسم فاعل مبالغة من " بَرِصَ - يَبْرَصُ ": المصاب بمرض البرص: مرض جلدي يعرف أيضاً بالبهاق: زوال لون الجلد العادي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " التلوين والتبقيع والصبغ وخلط الألوان"،
Sîgalar(12)
- فَتَرَبَّصُواÖyleyse bekleyin+2 anlam(فَتَفَعَّلُوا)×4
- نَتَرَبَّصُBekleriz(نَتَفَعَّلُ)×2
- يَتَرَبَّصْنَBeklerler(يَتَفَعَّلْنَ)×2
- الْمُتَرَبِّصِينَBekleyenler(الْمُتَفَعِّلِينَ)×1
- تَرَبَّصُواBekleyin(تَفَعَّلُوا)×1
- تَرَبَّصُونَBeklersiniz(تَفَعَّلُونَ)×1
- تَرَبُّصُBeklemek(تَفَعُّلُ)×1
- مُتَرَبِّصٌBekleyen(مُتَفَعِّلٌ)×1
- مُتَرَبِّصُونَBekleyenler(مُتَفَعِّلُونَ)×1
- وَتَرَبَّصْتُمْVe beklediniz(وَتَفَعَّلْتُمْ)×1
Mücavir kökler96 mücavir (120 toplam)
- مع
4 ortak ayet · Beraber
- شهر
2 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- كسد
1 ortak ayet · Onun kesadı
- ربع
2 ortak ayet · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
- عشر
2 ortak ayet · “On” demektir
- ريب
2 ortak ayet · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
- ألو
1 ortak ayet · Elyu yele demektir
- حوذ
1 ortak ayet · Havz omuz başlarının ön tarafı demektir
- قرف
1 ortak ayet · Ağacın koparılmış kabuğudur
- عرف
2 ortak ayet · Tanınan ile
- رجل
2 ortak ayet · Rical ayak demektir
- بعل
1 ortak ayet · Hurma ağaçları çift evcikli olup erkek ve dişileri vardır
Geçtiği ayetler(12)
… أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ …
Öyleyse bekleyinDe ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, kabileniz, elinize geçirdiğiniz mallar, durgunluğa uğramasından korktuğunuz ticaret, hoşunuza giden evler, size Allah’tan vve peygamberden ve Allah yolunda cihaddan daha sevimli ise; o zaman Allah’ın emri gelinceye kadar bekleyedurun. Ve Allah; fasıklar güruhunu hidayete erdirmez.
قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ
Öyleyse bekleyinDe ki: Bize iki güzelliğin birinden başka bir şeyin gelmesini mi bekliyorsunuz? Halbuki biz, Allah’ın kendi katından veya bizim elimizle size bir azab getireceğini bekliyoruz. Öyleyse bekleyin, doğrusu biz de sizinle beraber bekleyenlerdeniz.
قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى
Hemen bekleyinDe ki: Herkes gözlemektedir, siz de gözleye durun. Şüphesiz kimlerin dosdoğru yolun sahipleri olduğunu ve kimlerin hidayete ermiş bulunduğunu yakında bileceksiniz.
إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ
BekleyinO, kendisinde delilik bulunan bir adamdan başkası değildir. Bir süreye kadar onu gözetleyin.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ربص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نظر, رصد, رقب |
| Zıt Kök | عجل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir olayın meydana gelmesini, zamanın dönmesini veya piyasanın değişmesini belirli bir niyetle gözetleyerek hareketsiz durmak ve beklemek |
| Çekirdek Özet 2 | Hukukî bir sürenin (iddet) dolmasını bekleme veya tarafların birbiri aleyhine ilahî/tarihî akıbeti zaman kollayarak gözetlemesi |
| Çekirdek Özet 3 | Pasif bir bekleyiş değil; sonucun getireceği fayda ya da zararı hesaplayarak stratejik, psikolojik veya fıkhî olarak süreci askıya alma hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece tarafsız bir bekleme sanılması; oysa terabbusun her zaman bir akıbet, hesap, fırsat kollama veya fıkhî süreye kilitlenmiş maksatlı bir bekleyiş içerdiğinin gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رب | Bir şeyi elde tutmak, bağlamak, sabit kılmak, geliştirmek veya bünyesinde toplamak (örneğin ربط bağlamak, ربح kârı elde tutmak, ربو artmak, ربب sahiplenip yetiştirmek) | ص | Bağlama ve elde tutma hareketini belirli bir hedefe, süreye veya sonuca odaklayarak pür dikkat zaman kollama ve sürecin bitmesini sıkıca bekleme yönünde daraltmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Zihinsel farkındalık, gözetleme odağı, hedefe kilitlenen zihin ve öncelik |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kendi sınırları içinde kalma, çekilme, mevcut mekânda veya durumda tutunma |
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Fırsatı yakalama arzusu, hedefin vaktini kollama, belirli bir ânı yakalamak üzere tetikte olma |
| ربص | Harf imgelerinin birleşimi | Zihnin (ر) kendi içine veya korunaklı alanına çekilerek (ب) hedeflenen vakti veya fırsatı yakalamak (ص) üzere hareketsiz kalıp beklemesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Piyasada fiyatların yükselmesini veya düşmesini bekleyerek malı elde tutmak, bekletmek (ticari ihtikâr/bekleyiş); bir kimsenin başına gelecek musibeti veya zamanın getireceği değişikliği yerinde durup kollamak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden İbn Berrî'nin naklettiği beyitte boşanma veya ölüm beklentisi bağlamında kök şu şekilde yer alır: تَرَبَّصْ بها رَيْبَ المَنُونِ لعلّها / تُطَلَّقُ يوماً |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında bir yerde belirli bir süre konaklayıp duruma bakmak için لي بالبصرة رُبْصة veya satıştaki malın durumunu görmek için ليس في البيع ربصة denilerek tereddüt ve tehir payı ifade edilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça ربص kökü, Sami dillerinin genelinde geniş bir morfolojik yayılıma sahip olmaktan ziyade, Güney ve Batı Sami havzasında belirli bir amaca matuf olarak durma, yere çökme, sinme ve fırsat gözetleme anlam alanıyla irtibatlı görünmektedir. Kökün ilk iki ünsüzü olan رب çekirdeği, Sami dillerinde bağlama, tutma ve sabit kılma kökleriyle ortak bir arka plana dayanır. Özellikle Arapçadaki ربض (hayvanın yere çöküp hareketsiz kalması, barınakta yatması) kökü ile yakın fonetik ve anlamsal bir geçişkenlik arz eder; ض ile ص arasındaki sertleşme ve sürtünmeli temas, pasif çöküş halini maksatlı bir av veya fırsat bekleme odağına çevirmiştir. İbranice ve Aramicede doğrudan aynı üçlü kökten türeyen yaygın bir isim formu sınırlı olmakla birlikte, sinerek veya durarak zamanın geçmesini bekleme semantiği Arap dilinde özgülleşerek hem ticari bir terim (ihtikâr/fiyat bekleme) hem de hukuki ve stratejik bir süre tayini haline gelmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ربض ve ربط kökleriyle semantik akrabalık | Hayvanın sinmesi, yere çöküp beklemesi ve bir şeye bağlanıp kalması anlamından hareketle, zihinsel ve stratejik olarak bir sonucu beklemeye evrilmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami durağanlık ve sinme kökleri | Hayvanın pusuya yatması veya barınakta hareketsiz kalması biçimindeki köklerle akraba olup Arapçada soyut süre bekleyişine dönüşmüştür. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında Afro-Asyatik katmanda doğrulanmış birebir eşsesli kök kaydı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ربص | Anlamlı | Beklemek, gözetlemek | Hedef kök; vakit veya fırsat kollamak. | Kur'an'da geçer |
| رصب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| برص | Anlamlı | Alacalık, beyaz leke | Deride beliren beyazlık, lekelenme ve ayrışma. | Kur'an'da geçer |
| بصر | Anlamlı | Görmek, idrak etmek | Gözle veya basiretle bir nesneyi açıkça fark etmek. | Kur'an'da geçer |
| صرب | Anlamlı | Ekşitmek, toplamak, katılaşmak | Sütün kapta toplanıp ekşimesi, suyun birikmesi. | Kur'an'da geçmez |
| صبر | Anlamlı | Kendini tutmak, direnmek | Nefsi telaştan, sızlanmaktan alıkoyup sabit tutmak. | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ربص | Merkez | Beklemek, zaman kollamak | Belirli bir akıbeti, faydayı veya zararı gözeterek hesaplı bekleyiş | Sonucun ne olacağına kilitlenmiş, süreli veya amaçlı duruş |
| نظر | Komşu | Bakmak, mühlet tanımak | Gözle bakmak veya birine süre verip ertelemek | Görsel temas ve süre tanıma boyutu ağır basar |
| رصد | Komşu | Gözetlemek, pusu kurmak | Harekete geçmek üzere bir yol üzerinde dikkatle tetikte durmak | Yol üstünde doğrudan pusu kurma ve yakalama odağı vardır |
| رقب | Komşu | Denetlemek, intizar etmek | Bir şeyin korunması veya gelişimini takip ederek beklemek | Koruma, gözetim ve denetim kastı öne çıkar |
| عجل | Zıt | Acele etmek, öne almak | Vaktinden önce bir şeyi istemek veya harekete geçmek | Süreye ve olgunlaşmaya sabretmeyip süreci hızlandırma çabası |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ربص | Beklemek, fırsat/vakit kollamak | Bir sonucun veya sürenin bitmesini amaçlı biçimde bekleme | Kesin |
| Latince | expectare, speculari | Beklemek, gözetlemek, kollamak | Zihnin bir olayın vukuuna odaklanarak beklemesini karşılar; ancak fıkhî iddet boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | to await, to bide time, to watch for | Vaktini beklemek, zaman kollamak, gözetlemek | Olayın gelişini stratejik olarak bekleme nüansını verir; fıkhî süreyi tam karşılamaz | Güçlü |
| Almanca | abwarten, lauern | Sonucu beklemek, pusuya yatıp kollamak | Bir durumun olgunlaşmasını veya karşı tarafın düşüşünü bekleme yönünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | guetter, temporiser | Zaman kazanmak, fırsat kollamak, beklemek | Süreci ağırdan alma ve uygun anı gözleme durumunu iyi yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Kadının iddet beklemesi | Hukuki/biyolojik bekleme süresi | Boşanmış veya eşi vefat etmiş kadınların evlenmeksizin rahim temizliği ve yas için beklemesi (Bakara 2:228, Bakara 2:234) |
| Îlâ süresinin beklenmesi | Evlilik bağında yasal mühlet | Eşine yaklaşmamaya yemin eden kocaya tanınan dört aylık yasal düşünme ve bekleme süresi (Bakara 2:226) |
| Düşmana akıbet biçme | Stratejik ve psikolojik bekleyiş | Müminlerin ve inkârcıların karşılıklı olarak ilahî yardım veya helak beklemesi (Tevbe 9:52, Tûr 52:30, Tûr 52:31) |
| Münafıkların fırsat kollaması | Şüpheci ve çıkarcı bekleyiş | Müminlerin başına bir felaket veya zamanın ters dönmesini gözetleme hali (Nisâ 4:141, Tevbe 9:98) |
| İman ve eylemde erteleme | Tereddüt ve gevşeklik | Münafıkların kalplerindeki nifak sebebiyle hakikate teslim olmayıp oyalanmaları ve ertelemeleri (Hadîd 57:14) |
| İlahî tehdit ve meydan okuma | Hükmün tecellisini bekleme emri | Hakka direnenlere karşı ilahî sonucun kaçınılmazlığını bildiren uyarı ve meydan okuma (Tevbe 9:24, Tâhâ 20:135, Mü'minûn 23:25) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel, kader ve akıbet beklentisi | Ölümün ve ilahî yardımın vaktinin belirlenmişliği karşısında insanın takındığı tavır | İlahî vaadin ve cezanın vaktine dair teslimiyet veya kuşku |
| Fıkıh | İddet ve îlâ süreleri, ihtikâr yasağı | Kadının yeniden evlenemeyeceği süre sınırı; eşlerin ayrılık süreci; malı pahalansın diye bekletme | Hukuken belirlenmiş bekleme yükümlülüğü ve ekonomik süreyi kötüye kullanma |
| Tefsir | Karşılıklı meydan okuma (müterabbisûn) | Müminlerin şehadet/zafer bekleyişi ile kâfirlerin dünya azabı/helak bekleyişinin karşılaştırılması | İki zıt zihniyetin geleceğe yönelik beklenti farkı |
| Hadis | Fitne ve zamanın getirecekleri (devâir) | Zor zamanlarda acele etmeyip fitnenin yatışmasını bekleme veya düşmanın devâir beklemesi | Belirsizlik anında teenni ile hareket etme ve niyet kontrolü |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahî adaletin tecellisi | İntizar ve sebat | Hak ile batılın nihai sonucunu Allah'ın vadine güvenerek tevekkülle beklemek | Müminin zaman karşısında telaşa kapılmadan hakikatte direnmesini sağlar. | Kesin |
| İlmi | Olguların olgunlaşması | Gözlem süresi | Deney veya inceleme konusunun doğal süresini tamamlamasını beklemek | Sürecin tabiatına müdahale etmeden neticeyi tespit etme yöntemidir. | Güçlü |
| Siyasi | Güç dengeleri ve konjonktür | Stratejik bekleme | Muarızın zayıflamasını veya uygun şartların oluşmasını kollamak | Münafıkça pusuda durma ile basiretli stratejik ihtiyat arasındaki farkı belirler. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve arz dengesi | İhtikâr veya stoklama | Fiyat artışı bekleyerek malı piyasadan çekmek ya da piyasayı gözetlemek | Varlıkların dolaşımını kasten durdurarak haksız kâr kollama sapmasına yol açabilir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gecikme fonksiyonu veya eşik süresi (time delay / latency) | Bir girdinin sisteme verilmesinden sonra çıktının oluşması için gereken zorunlu bekleme aralığı; sistemin kendi durumunu değiştirmeden potansiyelini koruyarak zaman geçirmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bekleme stratejisi ve hukuki askı hali (moratoryum / strategic waiting) | Bireyin veya kurumun eyleme geçmeyerek mevcut hukuki statüyü koruması, şartların netleşmesini ve belirsizliğin giderilmesini beklemesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece pasif, çaresiz ve tembelce bir bekleyiş veya sıradan bir zaman geçirme olarak algılanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; hukuki yükümlülük taşıyan süreleri (iddet), nifakın çıkarcı pususunu, müminin izzetli ve vakarlı tevekkülünü ve ilahî hükmün kaçınılmazlığını kuşatan dinamik ve maksatlı bir duruşu ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Terabbus emredilen ayetlerde müminlere hareketsizlik veya rehavet tavsiye edildiği zannedilebilir; oysa burada kastedilen şey, kendi görevini yaptıktan sonra ilahî kanunun işleyişine güvenerek sabırla sonucu gözlemektir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an muhataplarının geleceğe bakışını, zaman bilincini ve niyet eksenlerini ortaya koyar. İnsanın beklerken dahi nötr olmadığını, bekleyişinin arkasındaki maksadın (nifak, iman, fıkhî sorumluluk) onun ahlaki konumunu belirlediğini öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukukunda iddet ve îlâ sürelerini belirleyen ahkâm ayetlerinde (Bakara Suresi); münafıkların psikolojisini ve siyasi tavrını deşifre eden Medine dönemi mücadele ayetlerinde (Tevbe, Nisâ ve Hadîd sureleri). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanların tarih içindeki bekleyişinin kaderci bir atalet değil, ilahî vaade dayalı stratejik bir direnç olduğunu; inkârcıların ve münafıkların beklemesinin ise korku ve hasede dayalı bir kuruntu olduğunu göstererek bekleyiş kavramını ıslah eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTicarette veya arazide bir şeyin vaktini, fiyat değişimini ya da oluşunu kollamak üzere hareketsiz durup elde tutmak.
- Soyut anlamBelirli bir amaca, hesaplaşmaya veya yasal süreye kilitlenmiş, zihinsel ve iradi arka planı olan maksatlı bekleyiş.
- Sistematik karşılıkSistemin içsel durumunu değiştirmeden, dışsal bir olayın veya yasal bir eşiğin tamamlanmasına kadar eylemi bilinçli olarak askıya alma fonksiyonu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sistemin başlangıçtaki sabit duruşunu ve korunan halini, beklenen mühlet veya süreyi (iddet veya gözetleme süresi), bu süre boyunca sistemin durum değiştirmeksizin sabit kaldığını ifade eden Dirac delta fonksiyonunu temsil eder. terabbus eylemidir; zaman integrali süresince mevcut durum korunur ve belirlenen sürenin sonunda () hedeflenen veya kaçınılmaz olan akıbeti (sonuç, ilahî hüküm ya da yeni hukuki durum) açığa çıkar.