ركب
ر - ك - ب
KÖK- 15 geçiş
- 15 ayet
- 15 sîga
- 13 sözlük
“Rükbe” diz demektir. Rükub binmek demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Rükbe” diz demektir. Rükub binmek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.982 harfالكاف والراء والباء معهما
ك ر ب، ك ب ر، ر ك ب، ب ك ر، ر ب ك، ب ر ك كلهن مستعملات كرب: الكَرْبُ، مجزوم، هو الغم الذي يأخذ بالنفس. يقال: كَرَبه أمر، وإنه لمكروب ُالنفس. والكُربة: الاسم، والكَريبُ: المكروبُ. وأمر كاربٌ. والكُرُوبُ: مصدر كَرَبَ يكْرُبُ.
وكل شيء داني أمراً فقد كَرَب، يقال: كَرَبَتِ الشمس أن تغيب، وكربت الجارية أن تدرك، وكَرَبَ الأمر أن يقطع.
والكَرَبُ: الكِرْناف، وهو أصل السعفة، قال
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.554 harfرَكِبَ رُكوباً والرِكْبَةُ بالكسر: نوع منه. ابن السكيت: يقال مَرَّ بنا راكِبٌ، إذا كان على بعير خاصَّةً. فإن كان على حافِرٍ: فرسٍ أو حمارٍ، قلت: مَرَّ بنا فارسٌ على حمار. وقال عُمارَةُ: لا أقول لصاحب الحمار فارسٌ، ولكن أقول حَمَّارٌ. قال: والرَكْبُ أصحابُ الإبل في السفَر دون الدواب، وهم العَشَرَةُ فما فوقها، والجمع أَرْكُبٌ. قال: والرَكَبَةُ بالتحريك أقل من الرَكْبِ، والأُرْكوبُ بالضم أكثر من
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok27.935 harfك ر ب
كرب ، كبر ، ركب ، ربك ، برك ، بكر : مستعملات .
كرب : قال الليث : الكربُ مجزومٌ هو الغم الذي يأخذ بالنفس ، يقال : كربه الغم ، وإنه لمكروب النفس ، والكربة : الاسم ، والكريب : المكروب ، وأمرٌ كارب ، والكُرُوبُ : مصدر كَرَب يكرُب ، وكل شيء دنا فقد كرَب .
يقال : كرَبت الشمس أن تغيبَ وكرَبت الجاريةُ أن تُدرِك .
وفي الحديث : ( إذا اسْتَغْنى أو كرَبَ اسْتَعَفَّ ) . قال أبو عبيد : كرب أي دنا من ذلك
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.997 harf(باب الراء والكاف وما يثلثهما)
(ركل) الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1]) والكديد: المُرَكَّل([2]).
(ركم)
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR816 harf- الركوب في الأصل: كون الإنسان على ظهر حيوان، وقد يستعمل في السفينة، والراكب اختص في التعارف بممتطي البعير، وجمعه ركب، وركبان، وركوب، واختص الركاب بالمركوب، قال تعالى: ﴿والخيل والبغال والحمير لتركبوها وزينة﴾ [النحل/8]، ﴿فإذا ركبوا في الفلك﴾ [العنكبوت/65]، ﴿والركب أسفل منكم﴾ [الأنفال/42]، ﴿فرجالا أو ركبانا﴾ [البقرة/239]، وأركب المهر: حان أن يركب، والمركب (في اللسان: والمركب: الذي يستعير فرسا يغزو
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.480 harfر ك ب
رَكِبَه وركبَ عليه رُكوباً ومرْكباً وإنه لحسن الرّكبة ونعم المركب الدابة وأرفىء مركب فلان فركـب فيـه وجـاءت مراكب اليمن: سفائنه.
وأوضعوا ركابهم وركائبهم وماله ركوبة ولا حلوبة وبعير ركوب وإبل ركب وهم ركبان الإبـل وركّـاب السفـن وأركبنـي خلفـه وأركبنـي مركباً فارهاً.
وأركب المهر ولي قلوص ما أركب.
وفارس مركب: أعطاه رجل فرساً يغزو عليه على أن له بعض غنمه.
قال: لا يركب الخيل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok15.751 harfرَكِبَ الدابَّة يَرْكَبُ رُكُوباً: عَلا عليها، والاسم الرِّكْبة، بالكسر، والرَّكْبة مرَّةٌ واحدةٌ. وكلُّ ما عُلِـيَ فقد رُكِبَ وارْتُكِبَ. والرِّكْبَةُ، بالكسر: ضَرْبٌ من الرُّكوبِ، يقال: هو حَسَنُ الرِّكْبَةِ. ورَكِبَ فلانٌ فُلاناً بأَمْرٍ، وارْتَكَبَه، وكلُّ شيءٍ عَلا شيئاً: فقد رَكِبَه؛ ورَكِبَه الدَّيْنُ، ورَكِبَ الـهَوْلَ واللَّيْلَ ونحوَهما مثلاً بذلك. ورَكِب منه أَمْراً قبيحاً،
رَكِبَ الدابَّة يَرْكَبُ رُكُوباً: عَلا عليها، والاسم الرِّكْبة، بالكسر، والرَّكْبة مرَّةٌ واحدةٌ. وكلُّ ما عُلِـيَ فقد رُكِبَ وارْتُكِبَ. والرِّكْبَةُ، بالكسر: ضَرْبٌ من الرُّكوبِ، يقال: هو حَسَنُ الرِّكْبَةِ. ورَكِبَ فلانٌ فُلاناً بأَمْرٍ، وارْتَكَبَه، وكلُّ شيءٍ عَلا شيئاً: فقد رَكِبَه؛ ورَكِبَه الدَّيْنُ، ورَكِبَ الـهَوْلَ واللَّيْلَ ونحوَهما مثلاً بذلك. ورَكِب منه أَمْراً قبيحاً، وارْتَكَبَه، وكذلك رَكِب الذَّنْبَ، وارْتَكَبَه، كلُّه على الـمَثَل. وارْتِكابُ الذُّنوب: إِتْيانُها. وقال بعضُهم: الراكِبُ للبَعِـير خاصة، والجمع رُكَّابٌ، ورُكْبانٌ، ورُكُوبٌ. ورجلٌ رَكُوبٌ ورَكَّابٌ، الأُولى عن ثَعْلَب: كثيرُ الرُّكوبِ، والأُنْثَى رَكَّابة. قال ابن السكيت وغيره: تقول: مَرَّ بنا راكبٌ، إِذا كان على بعيرٍ خاصَّة، فإِذا كان الراكبُ على حافِرِ فَرَسٍ أَو حِمارٍ أَو بَغْلٍ، قلت: مَرَّ بنا فارِسٌ على حِمارٍ، ومَرَّ بنا فارسٌ على بغلٍ؛ وقال عُمارة: لا أَقولُ لصاحِبِ الـحِمارِ فارسٌ، ولكن أَقولُ حَمَّارٌ. قال ابن بري: قولُ ابنِ السّكيت: مَرَّ بنا راكبٌ، إِذا كان على بَعيرٍ خاصَّة، إِنما يُريدُ إِذا لم تُضِفْه، فإِن أَضَفْتَه، جاز أَن يكونَ للبعيرِ والـحِمارِ والفرسِ والبغلِ، ونحو ذلك؛ فتقول: هذا راكِبُ جَمَلٍ، وراكِبُ فَرَسٍ، وراكِبُ حِمارٍ، فإِن أَتَيْتَ بجَمْعٍ يَخْتَصُّ بالإِبِلِ، لم تُضِفْه، كقولك رَكْبٌ ورُكْبان، لا تَقُلْ: رَكْبُ إِبل، ولا رُكْبانُ إِبل، لأَن الرَّكْبَ والرُّكْبانَ لا يكون إِلا لِرُكَّابِ الإِبِلِ. غيره: وأَما الرُّكَّاب فيجوز إِضافتُه إِلى الخَيْلِ والإِبِلِ وغيرِهما، كقولك: هؤُلاءِ رُكَّابُ خَيْلٍ، ورُكَّابُ إِبِل، بخلافِ الرَّكْبِ والرُّكْبانِ. قال: وأَما قولُ عُمارَة: إِني لا أَقول لراكبِ الـحِمارِ فارِسٌ؛ فهو الظاهر، لأَن الفارِسَ فاعلٌ مأْخوذٌ من الفَرَس، ومعناه صاحبُ فَرَسٍ، مثلُ قَوْلِهِم: لابِنٌ، وتامِرٌ، ودارِعٌ، وسائِفٌ، ورامِحٌ إِذا كان صاحبَ هذه الأَشْياءِ؛ وعلى هذا قال العنبري: فَلَيْتَ لِـي بهم قَوْماً، إِذا رَكِبُوا، * شَنُّوا الإِغارَةَ: فُرْساناً ورُكْبانا فجَعَلَ الفُرْسانَ أَصحابَ الخَيْلِ، والرُّكْبانَ أَصحابَ الإِبِلِ، والرُّكْبانُ الجَماعة منهم. قال: والرَّكْبُ رُكْبانُ الإِبِلِ، اسم للجمع؛ قال: وليس بتكسيرِ راكِبٍ. والرَّكْبُ: أَصحابُ الإِبِلِ في السَّفَر دُونَ الدَّوابِّ؛ وقال الأَخفش: هو جَمْعٌ وهُم العَشَرة فما فوقَهُم، وأُرى أَن الرَّكْبَ قد يكونُ للخَيْل والإِبِلِ. قال السُّلَيْكُ بنُ السُّلَكَة، وكان فرَسُه قد عَطِبَ أَوْ عُقِرَ: وما يُدْرِيكَ ما فَقْرِي إِلَيْه، * إِذا ما الرَّكْبُ، في نَهْبٍ، أَغاروا وفي التنزيل العزيز: والرَّكْبُ أَسْفَلَ منكُم؛ فقد يجوز أَن يكونوا رَكْبَ خَيْلٍ، وأَن يكونوا رَكْبَ إِبِلٍ، وقد يجوزُ أَن يكونَ الجيشُ منهما جميعاً. وفي الحديث: بَشِّرْ رَكِـيبَ السُّعاةِ، بِقِطْعٍ من جهنم مِثْلِ قُورِ حِسْمَى. الرَّكِـيبُ، بوزن القَتِـيلِ: الراكِبُ، كالضَّريبِ والصريم للضارِبِ والصارِم. وفلانٌ رَكِـيبُ فلانٍ: للذي يَرْكَبُ معه، وأَراد برَكِـيبِ السُّعاةِ مَنْ يَرْكَبُ عُمَّال الزكاة بالرَّفْعِ عليهم، ويَسْتَخِـينُهم، ويَكْتُبُ عليهم أَكثَر مما قبَضُوا، ويَنْسُب إِليهم الظُّلْمَ في الأَخْذِ. قال: ويجوزُ أَن يُرادَ مَنْ يَركَبُ منهم الناسَ بالظُّلْم والغَشْم، أَو مَنْ يَصْحَبُ عُمَّال الجَور، يعني أَن هذا الوَعِـيدَ لمن صَحِـبَهم، فما الظَّنُّ بالعُمَّالِ أَنفسِهم. وفي الحديث: سَيَأْتِـيكُمْ رُكَيْبٌ مُبْغَضُون، فإِذا جاؤُوكُم فرَحِّبُوا بهم؛ يريدُ عُمَّال الزكاة، وجَعَلَهم مُبْغَضِـينَ، لِـما في نُفوسِ أَربابِ الأَمْوالِ من حُبِّها وكَراهَةِ فِراقِها. والرُّكَيْبُ: تصغيرُ رَكْبٍ؛ والرَّكْبُ: اسمٌ من أَسماءِ الجَمْعِ كنَفَرٍ ورَهْطٍ؛ قال: ولهذا صَغَّرَه على لفظِه؛ وقيل: هو جمعُ راكِبٍ، كصاحِبٍ، وصَحْبٍ؛ قال: ولو كان كذلك لقال في تصغيره: رُوَيْكِـبُونَ، كما يقال: صُوَيْحِـبُونَ. قال: والرَّكْبُ في الأَصْلِ، هو راكبُ الإِبِل خاصَّة، ثم اتُّسِـعَ، فأُطْلِقَ على كلِّ مَن رَكِبَ دابَّةً. وقولُ عليٍّ، رضي اللّه عنه: ما كان مَعَنا يومئذٍ فَرَسٌ إِلا فَرَسٌ عليه الـمِقْدادُ بنُ الأَسْوَدِ، يُصَحِّحُ أَن الرَّكْبَ ههنا رُكّابُ الإِبِلِ، والجمعُ أَرْكُبٌ ورُكوبٌ.والرَّكَبةُ، بالتحريك: أَقَلُّ من الرَّكْبِ. والأُرْكُوبُ: أَكثرُ من الرَّكْبِ. قال أَنشده ابن جني: أَعْلَقْت بالذِّئب حَبْلاً، ثم قلت له: * إِلْـحَقْ بأَهْلِكَ، واسْلَمْ أَيـُّها الذِّيبُ أَما تقولُ به شاةٌ فيأْكُلُها، * أَو أَن تَبِـيعَهَ في بعضِ الأَراكِـيب أَرادَ تَبِـيعَها، فحَذف الأَلف تَشْبِـيهاً لها بالياءِ والواو، لِـما بينَهما وبينها من النِّسْبة، وهذا شاذٌّ. والرِّكابُ: الإِبلُ التي يُسار عليها، واحِدَتُها راحِلَةٌ، ولا واحِدَ لها من لَفْظِها، وجمعها رُكُبٌ، بضم الكاف، مثل كُتُبٍ؛ وفي حديث النبـيّ، صلى اللّه عليه وسلم: إِذا سافرْتُم في الخِصْب فأَعْطُوا الرِّكابَ أَسِنَّـتَها أَي أَمْكِنُوها من الـمَرْعَى؛ وأَورد الأَزهري هذا الحديث: فأَعْطُوا الرُّكُبَ أَسِنَّتَها. قال أَبو عبيد: الرُّكُبُ جمعُ الرِّكابِ(1) (1 قوله «قال أبو عبيد الركب جمع إلخ» هي بعض عبارة التهذيب وأصلها الركب جمع الركاب والركاب الإبل التي يسار عليها ثم تجمع إلخ.)، ثم يُجمَع الرِّكابُ رُكُباً؛ وقال ابن الأَعرابي: الرُّكُبُ لا يكونُ جمعَ رِكابٍ. وقال غيره: بعيرٌ رَكُوبٌ وجمعه رُكُب، ويُجْمع الرِّكابُ رَكائبَ. ابن الأَعرابي: راكِبٌ ورِكابٌ، وهو نادر(2) (2 وقول اللسان بعد ابن الأعرابي راكب وركاب وهو نادر هذه أيضاً عبارة التهذيب أوردها عند الكلام على الراكب للإبل وان الركب جمع له أو اسم جمع.). ابن الأَثير: الرُّكُبُ جمعُ رِكابٍ، وهي الرَّواحِلُ من الإِبِلِ؛ وقيل: جمعُ رَكُوبٍ، وهو ما يُركَبُ من كلِّ دابَّةٍ، فَعُولٌ بمعنى مَفْعولٍ. قال: والرَّكُوبة أَخَصُّ منه. وزَيْتٌ رِكابيٌّ أَي يُحمل على ظُهورِ الإِبِل من الشَّامِ. والرِّكابُ للسَّرْجِ: كالغَرْزِ للرَّحْلِ، والجمع رُكُبٌ. والـمُرَكَّبُ: الذي يَسْتَعِيرُ فَرَساً يَغْزُو عليه، فيكون نِصْفُ الغَنِـيمَةِ له، ونِصْفُها للـمُعِـيرِ؛ وقال ابن الأَعرابي: هو الذي يُدْفَعُ إِليه فَرَسٌ لبعضِ ما يُصِـيبُ من الغُنْمِ؛ ورَكَّبَهُ الفَرَسَ: دفعه إِليه على ذلك؛ وأَنشد: لا يَرْكَبُ الخَيْلَ، إِلا أَن يُرَكَّبَها، * ولو تَناتَجْنَ مِنْ حُمْرٍ، ومِنْ سُودِ وأَرْكَبْتُ الرَّجُلَ: جَعَلْتُ له ما يَرْكَبُه. وأَرْكَبَ الـمُهْرُ: حان أَن يُرْكَبَ، فهو مُرْكِبٌ. ودابَّةٌ مُرْكِـبَةٌ: بَلَغَتْ أَنْ يُغْزى عليها. ابن شميل، في كتابِ الإِبِل: الإِبِلُ التي تُخْرَجُ لِـيُجاءَ عليها بالطَّعامِ تسمى رِكاباً، حِـين تَخْرُج وبعدَما تَجِـيءُ، وتُسَمَّى عِـيراً على هاتينِ الـمَنزِلَتَيْن؛ والتي يُسافَرُ عليها إِلى مَكَّةَ أَيضاً رِكابٌ تُحْمَل عليها الـمَحامِلُ، والتي يُكْرُون ويَحْمِلُونَ عليها مَتاعَ التُّجَّارِ وطَعَامَهُم، كُلُّها رِكابٌ ولا تُسمّى عِـيراً، وإِن كان عليها طعامٌ، إِذا كانت مؤاجَرَةً بِكِراءٍ، وليس العِـيرُ التي تَـأْتي أَهلَها بالطَّعامِ، ولكنها رِكابٌ، والجماعةُ الرَّكائِبُ والرِّكاباتُ إِذا كانت رِكابٌ لي، ورِكابٌ لك، ورِكابٌ لهذا، جِئنا في رِكاباتِنا، وهي رِكابٌ، وإِن كانت مَرْعِـيَّة؛ تقول: تَرِدُ علينا اللَّيلَةَ رِكابُنا، وإِنما تسمى ركاباً إِذا كان يُحَدِّثُ نَفْسَه بأَنْ يَبْعَثَ بها أَو يَنْحَدِرَ عليها، وإِن كانت لم تُرْكَبْ قَطُّ، هذه رِكابُ بَني فلانٍ. وفي حديث حُذَيْفة: إِنما تَهْلِكُون إِذا صِرْتُمْ تَمْشُون الرَّكَباتِ كأَنكم يَعاقِـيبُ الـحَجَلِ، لا تَعْرِفُونَ مَعْرُوفاً، ولا تُنْكِرُونَ مُنْكَراً؛ معناه: أَنكم تَرْكَبُون رُؤُوسَكُمْ في الباطِلِ والفتن، يَتْبَعُ بَعْضُكم بعضاً بِلا رَوِيَّةٍ. والرِّكابُ: الإِبِلُ التي تَحْمِلُ القومَ، وهي رِكابُ القوم إِذا حَمَلَتْ أَوْ أُرِيدَ الـحَمْلُ عليها، سُمِّيت رِكاباً، وهو اسمُ جَماعَةٍ.قال ابنُ الأَثير: الرَّكْبَة الـمَرَّة من الرُّكُوبِ، وجَمْعُها رَكَباتٌ، بالتَّحْريك، وهي مَنْصوبة بفِعْلٍ مُضْمَرٍ، هو خالٌ من فاعِلِ تَمْشُون؛ والرَّكَباتِ واقعٌ مَوقِـعَ ذلك الفعلِ، مُسْتَغْـنًى به عنه، والتقديرُ تَمْشُونَ تَرْكَبُون الرَّكَباتِ، مثلُ قولِهم أَرْسَلَها العِرَاكَ أَي أَرسَلَها تَعْتَرِكُ العِراكَ، والمعنى تَمْشُونَ رَاكِـبِـينَ رُؤُوسَكُمْ، هائمِـينَ مُسْتَرْسِلينَ فيما لا يَنْبَغِـي لَـكُم، كأَنـَّكم في تَسَرُّعِكُمْ إِليهِ ذُكُورُ الـحَجَلِ في سُرْعَتِها وَتَهَافُتِها، حتى إِنها إِذا رَأَت الأُنْثَى مَعَ الصائِد أَلْقَتْ أَنْفُسَها عَلَيْها، حتى تَسْقُط في يَدِه؛ قال ابن الأَثير: هكذا شَرَحَه الزمخشري. قال وقال القُتَيْبي: أَرادَ تَمْضُونَ على وُجُوهِكُمْ من غَيْر تَثَـبُّتٍ. والـمَرْكَبُ: الدَّابة. تقول: هذا مَرْكَبي، والجَمْع المراكِبُ. والـمَرْكَبُ: الـمَصْدَرُ، تَقُول: رَكِبْتُ مَرْكَباً أَي رُكُوباً. والـمَرْكَبُ: الموْضِـعُ. وفي حديث السَّاعَة: لَوْ نَتَجَ رَجُلٌ مُهْراً، لم يُرْكِبْ حتى تَقُومَ السّاعة. يقال: أَرْكَبَ الـمُهْرُ يُرْكِبُ، فهو مُرْكِبٌ، بكَسْرِ الكاف، إِذا حانَ له أَنْ يُرْكَبَ. والـمَرْكَبُ: واحِدُ مَراكِبِ البرِّ والبَحْرِ. ورُكَّابُ السّفينةِ: الذين يَرْكَبُونَها، وكذلك رُكَّابُ الماءِ. الليث: العرب تسمي مَن يَرْكَبُ السَّفينة، رُكَّابَ السَّفينةِ. وأَما الرُّكْبانُ، والأُرْكُوبُ، والرَّكْبُ: فراكِـبُو الدوابِّ. يقال: مَرُّوا بنَا رُكُوباً؛ قال أَبو منصور: وقد جعل ابن أَحمر رُكَّابَ السفينة رُكْباناً؛ فقال: يُهِلُّ، بالفَرْقَدِ، رُكْبانُها، * كما يُهِلُّ الراكبُ الـمُعْتَمِرْ يعني قوماً رَكِـبُوا سفينةً، فغُمَّتِ السماءُ ولم يَهْتَدُوا، فلما طَلَعَ الفَرْقَدُ كَبَّروا، لأَنهم اهْتَدَوْا للسَّمْتِ الذي يَـؤُمُّونَه. والرَّكُوبُ والرَّكوبة من الإِبِلِ: التي تُرْكَبُ؛ وقيل: الرَّكُوبُ كلُّ دابَّة تُركب. والرَّكُوبة: اسم لجميع ما يُرْكَب، اسم للواحد والجميع؛ وقيل: الرَّكوبُ الـمَركوبُ؛ والرَّكوبة: الـمُعَيَّنة للرُّكوبِ؛ وقيل: هي التي تُلْزَمُ العَمَل من جميعِ الدوابِّ؛ يقال: ما لَه رَكُوبةٌ ولا حمولةٌ ولا حلوبةٌ أَي ما يَرْكَبُه ويَحْلُبُه ويَحْمِلُ عليه. وفي التنزيل العزيز: وَذَلَّلناها لهم فمنها رَكُوبُهم ومنها يأْكُلُون؛ قال الفراء: اجتمع القُرَّاءُ على فتح الراءِ، لأَن المعنى فمنها يَرْكَبُون، ويُقَوِّي ذلك قولُ عائشة في قراءتها: فمنها رَكُوبَتُهم. قال الأَصمعي: الرَّكُوبةُ ما يَرْكَبون. وناقةٌ رَكُوبةٌ ورَكْبانةٌ ورَكْباةٌ أَي تُرْكَبُ. وفي الحديث: أَبْغِني ناقةً حَلْبانة رَكْبانةً أَي تَصْلُح للـحَلْب والرُّكُوبِ، الأَلف والنون زائدتان للـمُبالغة، ولتُعْطِـيا معنى النَّسَب إِلى الـحَلْب والرُّكُوبِ. وحكى أَبو زيدٍ: ناقةٌ رَكَبُوتٌ، وطريقٌ رَكوبٌ: مَرْكُوبٌ مُذَلَّل، والجمع رُكُبٌ، وعَوْدٌ رَكُوبٌ كذلك. وبعير رَكُوبٌ: به آثار الدَّبَر والقَتَب. وفي حديث أَبي هريرة، رضي اللّه عنه: فإِذا عُمَرُ قد رَكِـبني أَي تَبعَني وجاءَ على أَثَري، لأَنَّ الراكبَ يَسير بسير الـمَرْكُوبِ؛ يقال: ركِـبتُ أَثَره وطريقَه إِذا تَبِعْتَه مُلْتَحِقاً به. والرَّاكِبُ والراكِـبةُ: فَسيلةٌ تكونُ في أَعلى النخلة متَدَلِّـيةً لا تَبْلُغُ الأَرض. وفي الصحاح: الرَّاكِبُ ما يَنْبُتُ من الفَسِـيلِ في جُذوعِ النخلِ، وليس له في الأَرضِ عِرْقٌ، وهي الراكوبةُ والراكوبُ، ولا يقال لها الركَّابةُ، إِنما الركَّابة المرأَة الكثيرةُ الركوب، على ما تقدّم، هذا قول بعض اللُّغَويِّـين. وقال أَبو حنيفة: الرَّكَّابة الفَسِـيلةُ، وقيل: شبْهُ فَسِـيلةٍ تَخْرُجُ في أَعْلَى النَّخْلَةِ عند قِمَّتِها، ورُبَّـما حَمَلَتْ مع أُمـِّها، وإِذا قُلِعَت كان أَفضل للأُمِّ، فأَثْـبَتَ ما نَفى غيرُه من الرَّكَّابة، وقال أَبو عبيد: سمعت الأَصمعي يقول: إِذا كانتِ الفَسِـيلة في الجِذْعِ ولم تكن مُسْتَـأْرِضةً، فهي من خَسِـيسِ النَّخْلِ، والعرب تُسَمِّيها الرَّاكِبَ؛ وقيل فيها الراكوبُ، وجَمْعُها الرَّواكِـيبُ. والرِّياحُ رِكابُ السَّحابِ في قولِ أُمَـيَّة: تَرَدَّدُ، والرِّياحُ لها رِكابُ وَتَراكَبَ السَّحابُ وتَراكَم: صار بعضُه فَوْقَ بعض. وفي النوادِرِ: يقال رَكِـيبٌ من نَخْلٍ، وهو ما غُرِسَ سَطْراً على جَدْوَلٍ، أَو غيرِ جَدْوَلٍ. ورَكَّبَ الشيءَ: وَضَعَ بَعضَه على بعضٍ، وقد تَرَكَّبَ وتَراكَبَ. والـمُتراكِبُ من القافِـيَةِ: كلُّ قافِـيةٍ توالت فيها ثلاثة أَحْرُفٍ متحركةٍ بين ساكنَين، وهي مُفاعَلَتُن ومُفْتَعِلُن وفَعِلُنْ لأَنَّ في فَعِلُنْ نوناً ساكنةً، وآخر الحرف الذي قبل فَعِلُنْ نون ساكنة، وفَعِلْ إِذا كان يَعْتَمِدُ على حَرْفٍ مُتَحَرِّك نحو فَعُولُ فَعِلْ، اللامُ الأَخيرة ساكنة، والواوُ في فَعُولُ ساكنة. والرَّكِـيبُ: يكون اسماً للـمُرَكَّبِ في الشيءِ، كالفَصِّ يُرَكَّب في (يتبع...) (تابع... 1): ركب: رَكِبَ الدابَّة يَرْكَبُ رُكُوباً: عَلا عليها، والاسم الرِّكْبة،... ... كِفَّةِ الخاتَمِ، لأَن الـمُفَعَّل والـمُفْعَل كلٌّ يُرَدُّ إِلى فَعِـيلٍ. وثَوْبٌ مُجَدَّدٌ جَديدٌ، ورجل مُطْلَق طَلِـيقٌ، وشيءٌ حَسَنُ التَّرْكِـيبِ. وتقولُ في تَركِـيبِ الفَصِّ في الخاتَمِ، والنَّصْلِ في السَّهْم: رَكَّبْتُه فَترَكَّبَ، فهو مُرَكَّبٌ ورَكِـيبٌ. والـمُرَكَّبُ أَيضاً: الأَصلُ والـمَنْبِتُ؛ تقول فلانٌ كرِيمُ الـمُرَكَّبِ أَي كرِيمُ أَصلِ مَنْصِـبِه في قَوْمِهِ. ورُكْبانُ السُّنْبُل: سوابِقُه التي تَخْرُجُ من القُنْبُعِ في أَوَّلِه. يقال: قد خرجت في الـحَبّ رُكْبانُ السُّنْبُل. وروَاكِبُ الشَّحْمِ: طَرائِقُ بعضُها فوقَ بعضٍ، في مُقدّمِ السَّنامِ؛ فأَمـَّا التي في الـمُؤَخَّرِ فهي الرَّوادِفُ، واحِدَتُها رَاكِـبةٌ ورادِفةٌ. والرُّكْبَتانِ: مَوْصِلُ ما بينَ أَسافِلِ أَطْرافِ الفَخِذَيْنِ وأَعالي الساقَيْنِ؛ وقيل: الرُّكْبةُ موصِلُ الوظِـيفِ والذِّراعِ، ورُكبةُ البعيرِ في يدِهِ. وقد يقال لذواتِ الأَربعِ كُلها من الدَّوابِّ: رُكَبٌ. ورُكْبَتا يَدَيِ البعير: الـمَفْصِلانِ اللَّذانِ يَليانِ البَطْنَ إِذا بَرَكَ، وأَما الـمَفْصِلانِ الناتِئَانِ من خَلْفُ فهما العُرْقُوبانِ. وكُلُّ ذي أَربعٍ، رُكْبَتاه في يَدَيْهِ، وعُرْقُوباهُ في رِجْلَيه، والعُرْقُوبُ: مَوْصِلُ الوظِـيفِ. وقيل: الرُّكْبةُ مَرْفِقُ الذِّراعِ من كلِّ شيءٍ. وحكى اللحياني: بعيرٌ مُسْـتَوْقِـحُ الرُّكَبِ؛ كأَنه جعلَ كُلَّ جُزْءٍ منها رُكْبةً ثم جَمَع على هذا، والجمعُ في القِلَّة: رُكْباتٌ، ورُكَبات، ورُكُباتٌ، والكثير رُكَبٌ، وكذلك جَمْعُ كلِّ ما كان على فُعْلَةٍ، إِلا في بناتِ الياءِ فإِنهم لا يُحَرِّكونَ مَوْضِـعَ العينِ منه بالضم، وكذلك في الـمُضاعَفة. والأَرْكَبُ: العظِـيمُ الرُّكْبة، وقد رَكِبَ رَكَباً. وبعيرٌ أَرْكَبُ إِذا كانت إِحدى رُكْبَتَيْهِ أَعظمَ من الأُخرى. والرَّكَب: بياضٌ في الرُّكْبةِ. ورُكِبَ الرجلُ: شَكَا رُكْبته. ورَكَبَ الرجلُ يَرْكُبُه رَكْباً، مثالُ كَتَب يَكْتُبُ كَتْباً: ضَرَبَ رُكْبَته؛ وقيل: هو إِذا ضَرَبَه برُكْبتِه؛ وقيل: هو إِذا أَخذ بفَوْدَيْ شَعَرِه أَو بشعرِه، ثم ضَرَبَ جَبْهَتَه برُكْبتِه؛ وفي حديث الـمُغِيرة مع الصديق، رضي اللّه عنهما، ثم رَكَبْتُ أَنفه برُكْبَتِـي، هو من ذلك. وفي حديث ابن سيرين: أَما تَعْرِفُ الأَزدَ ورُكَبَها؟ اتَّقِ الأَزدَ، لا يأْخُذوكَ فيركُـبُوكَ أَي يَضربُوك برُكَبِـهِم، وكان هذا معروفاً في الأَزد. وفي الحديث: أَن الـمُهَلَّب بن أَبي صُفْرَةَ دَعا بمُعاويةَ بن أَبي عَمْرو، فجَعَلَ يَرْكُـبُه بِرِجْلِه، فقال: أَصلحَ اللّهُ الأَمِـير، أَعْفِني من أُمّ كَيْسانَ، وهي كُنْيةُ الرُّكْبة، بلغة الأَزد. ويقال للمصلِّي الذي أَثـَّر السُّجودُ في جَبْهَتِه بين عَيْنَيْه: مثلُ رُكْبةِ العَنزِ؛ ويقال لكلِّ شَيْئَيْنِ يَسْتَوِيانِ ويَتكافآنِ: هُما كَرُكْبَتَي العنزِ، وذلك أَنهما يَقَعانِ معاً إِلى الأَرض منها إِذا رَبَضَتْ. والرَّكِـيبُ: الـمَشارةُ؛ وقيل: الجَدولُ بين الدَّبْرَتَيْنِ؛ وقيل: هي ما بين الحائطينِ من الكَرْمِ والنَّخْل؛ وقيل: هي ما بين النَّهْرَين من الكرمِ، وهو الظَّهْرُ الذي بين النَّهْرَيْنِ؛ وقيل: هي الـمَزرعة. التهذيب: وقد يقال للقَراحِ الذي يُزْرَعُ فيه: رَكِـيبٌ؛ ومنه قول تأَبـَّطَ شَرّاً: فيَوْماً على أَهْلِ الـمَواشِـي، وتارةً * لأَهْلِ رَكِـيبٍ ذي ثَمِـيلٍ، وسُنْبُلِ الثَّمِـيلُ: بَقِـيَّةُ ماءٍ تَبْقَى بعد نُضُوبِ المياهِ؛ قال: وأَهل الرَّكِـيبِ هُم الـحُضَّار، والجمعُ رُكُبٌ. والرَّكَبُ، بالتحريك: العانة؛ وقيل: مَنْبِتُها؛ وقيل: هو ما انحدرَ عن البطنِ، فكان تحتَ الثُّنَّةِ، وفوقَ الفَرْجِ، كلُّ ذلك مذكَّرٌ صرَّح به اللحياني؛ وقيل الرَّكَبانِ: أَصْلا الفَخِذَيْنِ، اللذانِ عليهما لحم الفرج من الرجُل والمرأَة؛ وقيل: الرَّكَبُ ظاهرُ الفَرْج؛ وقيل: هو الفَرْج نَفْسُه؛ قال: غَمْزَكَ بالكَبْساءِ، ذاتِ الـحُوقِ، * بينَ سِماطَيْ رَكَبٍ مَحْلوقِ والجمع أَرْكابٌ وأَراكِـيبُ؛ أَنشد اللحياني: يا لَيْتَ شِعْري عَنْكِ، يا غَلابِ، * تَحمِلُ مَعْها أَحْسَنَ الأَركابِ أَصْفَرَ قد خُلِّقَ بالـمَلابِ، * كجَبْهةِ التُّركيِّ في الجِلْبابِ قال الخليل: هو للمرأَةِ خاصَّةً. وقال الفراءُ: هو للرجُلِ والمرأَة؛ وأَنشد الفراءُ: لا يُقْنِـعُ الجاريةَ الخِضابُ، * ولا الوِشَاحانِ، ولا الجِلْبابُ من دُونِ أَنْ تَلْتَقِـيَ الأَرْكابُ، * ويَقْعُدَ الأَيْرُ له لُعابُ التهذيب: ولا يقال رَكَبٌ للرجُلِ؛ وقيل: يجوز أَن يقال رَكَبٌ للرجُلِ. والرَّاكِبُ: رأْسُ الجَبلِ. والراكبُ: النخلُ الصِّغارُ تخرُج في أُصُولِ النخلِ الكِبارِ. والرُّكْبةُ: أَصلُ الصِّلِّيانةِ إِذا قُطِعَتْ ورَكُوبةٌ ورَكُوبٌ جَميعاً: ثَنِـيَّةٌ معروفة صَعْبة سَلَكَها النبـيُّ، صلى اللّه عليه وسلم؛ قال: ولكنَّ كَرّاً، في رَكُوبةَ، أَعْسَرُ وقال علقمة: فإِنَّ الـمُنَدَّى رِحْلةٌ فرَكُوبُ رِحْلةُ: هَضْبةٌ أَيضاً؛ ورواية سيبويه: رِحْلةٌ فرُكُوبُ أَي أَن تُرْحَلَ ثم تُرْكَبَ. ورَكُوبة: ثَنِـيَّةٌ بين مكة والمدينة، عند العَرْجِ، سَلَكَها النبـيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، في مُهاجَرَتِه إِلى المدينة. وفي حديث عمر: لَبَيْتٌ برُكْبَةَ أَحبُّ إِليَّ من عَشرةِ أَبياتٍ بالشامِ؛ رُكْبة: موضعٌ بالـحِجازِ بينَ غَمْرَةَ وذاتِ عِرْقٍ. قال مالك بن أَنس: يريدُ لطُولِ الأَعْمارِ والبَقاءِ، ولشِدَّةِ الوَباءِ بالشام. ومَرْكُوبٌ: موضعٌ؛ قالت جَنُوبُ، أُختُ عَمْروٍ ذِي الكَلْبِ: أَبْلِغْ بَني كاهِلٍ عَني مُغَلْغَلَةً، * والقَوْمُ مِنْ دونِهِمْ سَعْيا فمَرْكُوبُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR548 harf* ر ك ب * قال بن السكيت يقال مر بنا * راكِبٌ * إذا كان على بعير خاصة فإذا كان على فرس أو حمار قلت مر بنا فارس على حمار وقال عمارة راكب الحمار حَمَّار لا فارس و * الرَّكْبُ * أصحاب الإبل في السفر دون الدواب وهم العشرة فما فوقها و * الرُّكْبَانُ * الجماعة منهم و * الرِّكَابُ * الإبل التي يسار عليها الواحدة راحلة ولا واحدة لها من لفظها والركاب مع راكب مثل كافر وكفار و * المَرْكَبُ * واحد * مَرَاكبِ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR14.164 harfركبه كسمعه ركوبا ومركبا: علاه وعلا عليه كارتكبه، وكل ما علي فقد ركب وارتكب والاسم الركبة، بالكسر، والركبة مرة واحدة والركبة ضرب من الركوب يقال: هو حسن الركبة، وركب فلان فلانا بأمر وارتكبه، وكل شيء علا شيئا فقد ركبه، ومن المجاز: ركبه الدين، وركب الهول والليل ونحوهما مثلا بذلك، وركب منه أمرا قبيحا، وكذلك، ركب الذنب أي اقترفه، كارتكبه، كله على المثل، قاله الراغب والزمخشري، وارتكاب الذنوب: إتيانها أو
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok27.405 harfرَكِبَهُ
1 رَكِبَهُ ذ , (S, * A, K,) and رَكِبَ عَلَيْهِ, (A,) aor. رَكَبَ , (A, K,) inf. n. رُكُوبٌ (S, A, K) and مَرْكَبٌ; (A, K;) and ↓ ارتكبهُ; (K;) I. q. عَلَاهُ (A, K, TA) and عَلَا عَلَيْهِ [explained by what follows]. (TA.) You say, رَكِبْتُ الدَّابَّةَ, (Msb,) or الفَرَسَ, (Mgh,) and رَكِبْتُ عَلَيْهَا, [or عَلَيْهِ,] inf. n. رُكُوبٌ and مَرْكَبٌ [as above, meaning I rode, or rode upon,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.301 harfرَكَبَ
رَكَبَ U ( n. ac. رَكْب 1 ),
a. Hit, struck on or with the knee. _ast;
رَكِبَ
رَكِبَ A ( n. ac. مَرْكَب 17 , رُكُوْب 27 ),
a. Mounted, rode upon; traveled, journeyed on, in; embarked upon, voyaged, sailed ( in a ship ); ventured upon, braved ( danger ).
b. Followed ( his own inclinations ).
c. Committed ( sin ).
d. ( n. ac. رَكَب 4 ), Was large-kneed.
رَكَّبَ
رَكَّبَ II ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR47.701 harfركب
رَكِبَ - يَرْكَبُ - رَكْب - رِكَاب - رَكُوْب - رَاكِب - رَاكِبُون - رُكْبَانَاً - رَكَّبَ - يُرَكِّبُ - تَرَاكَبَ - يَتَراكََبُ - مُتَرَاكِب
رَكِبَ - يَرْكَبُ + كائن أو شيء أو أمر+ شيئاً: يتوضع ويستقر فوقه ويُحْمَلُ عليه فيسير وينتقل به ومعه: يعلوه ويتوضع ويستقر فوقه، فيلزمه ويتحرك بحركته منتقلاَ من مكان لآخر مستخدماً إياه لحمله
Sîgalar(15)
- ارْكَبُواBinin(افْعَلُوا)×1
- ارْكَبْBin(افْعَلْ)×1
- تَرْكَبُونَBinersiniz(تَفْعَلُونَ)×1
- رَكَّبَكَSeni terkib etti(فَعَّلَكَ)×1
- رَكُوبُهُمْOnların bindikleri(فَعُولُهُمْ)×1
- رَكِبَاİkisi bindi(فَعِلَا)×1
- رَكِبُواBindiler(فَعِلُوا)×1
- رُكْبَانًاBinekliler(فُعْلَانًا)×1
- رِكَابٍBinek(فِعَالٍ)×1
- لَتَرْكَبُنَّKesinlikle bineceksiniz(لَتَفْعَلُنَّ)×1
Mücavir kökler82 mücavir (115 toplam)
- خيل
2 ortak ayet · Heyl (hı) : At demektir
- بغل
1 ortak ayet · Katır demektir
- قنو
1 ortak ayet · Hurma salkımı demektir
- ينع
1 ortak ayet · Ve onun olgunlaşması
- فلك
2 ortak ayet · Fülk (kef), İğ topacı demektir
- وجف
1 ortak ayet · Vacife, koşan at demektir
- خرق
1 ortak ayet · Hırka elbiselik kumaş demektir
- رمن
1 ortak ayet · Nar meyvesi veya ağacı demektir
- سفن
1 ortak ayet · Gemi
- طبق
1 ortak ayet · Üst üste giyilen elbisenin her birdir
- قصو
1 ortak ayet · Daha uzak
- جري
2 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir
Geçtiği ayetler(15)
وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
BininNuh dedi ki: Ona binin, onun akıp gitmesi de durması da Allah’ın adıyladır. Rabbım muhakkak Gafur ve Rahim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ركب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حمل, سوى, مطو |
| Zıt Kök | رجل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin başka bir şeyin üstüne çıkması, yerleşmesi ve onun tarafından taşınması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın hayvan veya gemi gibi vasıtalarla yol alması, organların terkip edilmesi ve merhaleleri aşması |
| Çekirdek Özet 3 | Vasıtalanma, katmanlaşma, taşıyan-taşınan ilişkisi ve varlıksal terkip |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir hayvana binme eylemine indirgeyip Kur'an'daki ontolojik terkip ve varoluşsal aşama katetme boyutlarını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رك | Bir yere basma, ağırlık koyma, çökme veya sabitlenme hareketi; nitekim ركد suyun durulup çökmesini, ركز bir şeyi yere saplayıp dikmeyi, ركس ters çevirip baş aşağı etmeyi, ركض ayağı yere vurarak koşturmayı, ركع bedeni öne eğip ağırlığı dizlere vermeyi, ركم şeyleri üst üste yığmayı ve ركن bir tarafa dayanıp güç almayı ifade eder | ب | Temel baskı ve dayanma hareketine temas, birleşme ve yerleşme boyutu eklenerek bir nesnenin diğerinin üstüne çıkıp kenetlenmesi ve onunla birlikte hareket etmesi anlamı pekişmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Yukarıda olma, öne geçme, üst konuma yükselme hareketi |
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Dayanak noktasını kavrama, sarma ve tutunma eylemi |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir mekanın veya zeminin içine girme, yerleşme ve temas kurma |
| ركب | Üst konuma geçip kavrayarak bir zemine yerleşme; vasıtaya binip onun taşıyıcılığına dahil olma ve parçaların birbiri üzerine oturarak terkip oluşturması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin diğerinin üstüne binip yerleşmesi; devenin veya atın sırtına çıkma; devenin yere çökerken katlanan ön diz mafsalı ile insanın diz kapağı (ركبة); hörgüçte üst üste binen yağ katmanları |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairlerinin kasidelerinde çöl seferlerine çıkan binek develeri (ركاب) ve binekli süvari kafileleri (ركب) bağlamında, devenin sırtına semer vurup binme ve mesafeleri katetme anlamında sıkça yer alır |
| Erken Arapça kullanım | İnsanın bir vasıtaya oturması yanında; borcun, korkunun veya gecenin kişiyi bütünüyle sarmalaması hakkında mecazen "onu borç bindi" (رَكِبَهُ الدَّيْنُ) ve "geceye/korkuya bindi" (رَكِبَ الـهَوْلَ) şeklinde kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde ركب kökü fonetik ve semantik sürekliliği son derece berrak bir ortak mirastır. İbranicede r-k-b (רָכַב - rakhav) kökü doğrudan ata, eşeğe veya savaş arabasına binmek; mecazen Tanrı'nın bulutları ve gökleri binek edinip intikal etmesi anlamlarını taşır; nitekim ilahi taht arabasını ifade eden merkavah (מֶרְכָּבָה) kelimesi bu köktendir. Süryanicede r-k-b (ܪܟܒ - rkab) formu binmek, üstüne çıkmak, birleştirmek ve terkip etmek fiillerini karşılar. Akadcada ise rakābu(m) eylemi hem binek veya arabaya binmeyi, hem bir tekneye binip su üstünde yol almayı, hem de canlıların çiftleşmesi sırasında üstte bulunmayı ifade eder. Bu etimolojik katman, kökün ilksel çekirdeğinde "bir varlığın veya aracın üstüne çıkarak onun hareket kabiliyetiyle taşınması ve iki unsurun üst üste gelerek fonksiyonel bir bütün (terkip) oluşturması" fikrinin yattığını belgeler.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin diğerinin üstüne çıkması, binmesi ve kenetlenmesi | Temel hareket üste çıkıp taşınmadır; diz mafsalı (ركبة) bedenin bükülüp üst üste bindiği yer olduğu gibi, parçaların birleştirilmesi (تركيب) de üst üste geçme ilişkisinden türer | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice רכב (rakhav), Süryanice ܪܟܒ (rkab), Akadca rakābu | Proto-Sami r-k-b kökünden düzenli ses ve anlam denkliğiyle intikal etmiştir; vasıtaya binme, araba sürme ve bir araya gelme anlamları ortaktır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve kanıtlanmış bir Afro-Asyatik dışı soydaşlık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ركب | Anlamlı | Üste çıkmak, binmek, terkip etmek | Bir taşıyıcının üstüne yerleşip onunla hareket etmek veya unsurları birleştirmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ربك | Anlamlı | Karıştırmak, birbirine katmak | Hamur, yağ ve hurmayı birbirine katıp yoğurmak; işleri karmaşıklaştırmak | Kur'an'da geçmez; unsurların fiziksel olarak birbirine girmesi |
| كرب | Anlamlı | Keder, ruhu sıkan ağırlık, yaklaşmak | İnsanın içine çöken, göğsüne binen ağır keder ve darlık | Kur'an'da geçer; ağırlığın nefse baskı yapması boyutu |
| كبر | Anlamlı | Büyümek, yücelmek, yaşlanmak | Hacim, yaş, mevki veya itibar bakımından üstün ve baskın olmak | Kur'an'da geçer; üstünlük ve ağırlık yönüyle ortak çağrışım |
| برك | Anlamlı | Diz çökmek, sabit kalmak, bereket | Devenin göğsü üzerine yere çökmesi, suyun birikmesi, hayrın yerleşmesi | Kur'an'da geçer; dizin (ركبة) yere konup durması ile zıt/tamamlayıcı yön |
| بكر | Anlamlı | Erken davranmak, ilk olmak | Sabahın erken vaktinde yola çıkmak; ilk doğan çocuk veya ürün | Kur'an'da geçer; hareketin başlangıç ve öncelik aşaması |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ركب | Merkez | Taşınma, vasıtaya binme, terkip edilme | Bir vasıtanın üstüne çıkıp onun hareketine tabi olma ve yapının kurulması | Taşınan öznenin vasıtayla birleşip intikal etmesi |
| حمل | Komşu | Taşıma, yüklenme | حمل eyleminde taşıyıcı öznenin sırtlandığı ağırlık ve sorumluluk esasken, ركب eyleminde taşınanın vasıta üstüne yerleşmesi esastır | Yükü omuzlama ve kaldırma hali |
| سوى | Komşu | İstikrar bulma, yerleşme | سوى veya istiva bir yüzeyde dengeye ve sükûna ermeyi vurgular; ركب ise hareketli bir intikal sürecine dahil olmayı belirtir | Yüzeyde dengelenip karara erme |
| مطو | Komşu | Hayvan sırtına binme | Genellikle hayvanın sırtını (matn) binek edinmeyi ifade eder; ركب hem hayvana hem gemiye hem de soyut durumlara şamildir | Doğrudan hayvanın sırtına binme |
| رجل | Zıt | Yaya yürüme, bineksiz olma | Bir vasıtaya binmeksizin kendi ayakları üzerinde hareket etme hali; nitekim Bakara 2:239 ayetinde zıtlığı sabittir | Bineği terk edip yaya gitme |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ركب | Binmek, üstüne çıkmak, terkip edilmek | Hem canlı veya cansız bir vasıtaya binmeyi hem de unsurların bir araya getirilip inşa edilmesini kapsar | Kesin |
| Latince | equitare, ascendere, componere | Ata binmek, yukarı çıkmak, birleştirmek | Equitare yalnızca hayvana binmeyi, ascendere üste çıkışı, componere ise terkip etmeyi karşılar; tek bir Latince fiil tüm alanı kuşatamaz | Güçlü |
| İngilizce | to ride, to mount, to embark, to assemble | Binmek, tırmanmak, gemiye binmek, terkip etmek | Ride vasıta veya hayvanla yol almayı, mount binmeyi, embark gemiye girmeyi, assemble terkip etmeyi karşılar; anlam alanı bölünerek aktarılır | Güçlü |
| Almanca | reiten, einsteigen, zusammensetzen | Ata binmek, araca binmek, parçaları birleştirmek | Reiten binek hayvanına, einsteigen vasıtaya binmeye mahsustur; terkip boyutu ise zusammensetzen ile verilir | Güçlü |
| Fransızca | monter, chevaucher, s'embarquer, assembler | Binmek, ata binmek, gemiye binmek, birleştirmek | Monter üste çıkmayı, chevaucher hayvana binmeyi, embarquer deniz vasıtasına binmeyi, assembler terkip oluşturmayı karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ارْكَبُوا / رَكِبَا / رَكِبُوا | Deniz vasıtasına (gemiye) binmek | Tehlike anında veya ilahi sevk ile gemiye binip denizde yol alma bağlamı; Hûd 11:41, Kehf 18:71, Ankebût 29:65 |
| تَرْكَبُونَ / لِتَرْكَبُوهَا / رَكُوبُهُمْ | Binek hayvanlarına binmek | İnsanın hizmetine verilen en'âm ve at, katır gibi hayvanların nimet olarak kullanımı bağlamı; Nahl 16:8, Yâsîn 36:72, Mü'min 40:79, Zuhruf 43:12 |
| رُكْبَانًا / رِكَابٍ | Binekli süvariler, binekli kafile | Savaş, güvenlik zaafı ve fey mallarının paylaşımı bağlamı; Bakara 2:239, Haşr 59:6 |
| رَكَّبَكَ | İnsanı dengeli bir biçimde terkip etmek, inşa etmek | Yaratılışta organların, uzuvların ve suretin birbiriyle uyumlu terkibi bağlamı; İnfitâr 82:8 |
| مُتَرَاكِبًا | Üst üste binmiş, katmanlaşmış taneler | Bitkilerin ve başakların nizamı, tanelerin üst üste dizilmesi bağlamı; En'âm 6:99 |
| لَتَرْكَبُنَّ | Halden hale geçmek, aşama aşama merhale katetmek | Ahiret yolculuğunda ve varoluş sürecinde tabakaları aşma bağlamı; İnşikâk 84:19 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış terkibi ve ahiret halleri | İnsanın beden ve ruh parçalarının bir araya getirilerek yaratılması (تركيب) ile İnşikâk 84:19 ayetindeki tabaka tabaka hallerin katedilmesi tartışılır | Basit unsurların birleşmesi ve insanın varoluşsal merhaleleri aşması |
| Fıkıh | Korku namazı ve fey malları | Tehlike anında binek sırtında ima ile namaz kılma (رُكْبَانًا) cevazı ile üzerine at ve deve sürülmeden (رِكَابٍ) zahmetsizce elde edilen fey mallarının dağıtımı | Vasıtanın ibadet biçimine ve ganimet hukukuna getirdiği hükümler |
| Tefsir | Gemiye biniş ve yaratılış ayetleri | Nuh'un gemisine binerken besmele çekilmesi, denizde fırtına kopunca vasıtaya binenlerin ihlasla dua etmesi ve başaktaki tanelerin üst üste dizilişi tefsir edilir | İnsanın acziyeti, ilahi nimete şükür ve tabiatın nizamındaki terkip |
| Hadis | Binek adabı ve süvari hükümleri | Vasıtaya binerken yapılan hamd ve istirca duaları, sefere çıkış düzeni ve fitnelerin üst üste binip sarmalaması tasvirleri yer alır | Günlük hayatta vasıtayı meşru ve bilinçli kullanma disiplini |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet, tevekkül ve intikal | Kurtuluş gemisi ve manevi terakki | Kulun kendi gücüne değil Allah'ın hazırladığı vasıtalara sığınması | Varlık denizinde ilahi emre uyup necat vasıtasına binmek ve ilahi terkibe şükretmek | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve biyolojik nizam | Sentez, kompozisyon ve terkip | Basit bileşenlerin organize bir bütün oluşturması | Hücrelerin, dokuların ve bitki başaklarının üst üste kenetlenerek işlevsel bir sistem kurması | Güçlü |
| Siyasi | Seferberlik ve lojistik | Askeri hareketlilik ve süvari gücü | İdari otoritenin uzak sınırlara intikali ve caydırıcılık | Devletin binekler, filolar ve vasıtalar yoluyla coğrafyayı denetlemesi ve fey/ganimet dengesi | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve nakliye | Lojistik ağ ve katma değer zinciri | Malların ve insanların pazarlara taşınması | Karayolu ve denizyolu kervanlarıyla üretimin tüketim merkezlerine ulaştırılması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyon bileşkesi ve kimyasal bileşik | Matematikte şeklinde bir fonksiyonun diğerinin çıktısı üzerine oturması ve kimyada elementlerin terkip oluşturarak yeni bir madde meydana getirmesi kökün soyut hareketini tam yansıtır | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal tabakalaşma ve vasıtalanma | Bireyin veya topluluğun bir kurumun, statünün ya da ideolojinin üstüne binerek (onu taşıyıcı vasıta kılarak) sınıf değiştirmesi ve tarihsel merhaleleri aşması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bir ata, deveye veya otomobile binip gitmekten ibaret dar bir fiziksel eyleme indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök hem bir taşıyıcı vasıtaya teslim olup yol almayı, hem tohumların ve organların üst üste binerek terkip teşkil etmesini, hem de insanın ölümden dirilişe kadar halden hale geçerek nihai hedefe taşınmasını kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnşikâk suresindeki "tabakadan tabakaya binme" uyarısını sıradan bir dünya yolculuğu sanmak, biyolojik terkipteki hikmeti kaçırmak ve insanın vasıtalarla kurduğu ontolojik ilişkiyi salt araçsal teknik boyuta indirgemek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın varlık sahasında mutlak bağımsız bir özne olmadığını; bedeninden bindiği gemiye, binek hayvanından ahiret merhalelerine kadar daima ilahi nizamın bir taşıyıcısı üzerinde yol alan bir yolcu olduğunu idrak ettirir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nuh'un gemisine binişi tasvir eden kıssalarda, en'âmın insana musahhar kılınışını anlatan şükür ayetlerinde, insanın yaratılış terkibini bildiren hitaplarda ve kıyamet merhalelerini haber veren ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi kendine hareket edip yetebileceği zannını yıkar; teknolojik ya da tabii vasıtaların arkasındaki ilahi teshiri fark ettirir ve varlığın katmanlı, birleşik (mürekkep) yapısını görünür kılar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin diğerinin üstüne çıkıp oturması, hayvana veya gemiye binme, kemiklerin diz ekleminde kenetlenmesi ve başaktaki tanelerin üst üste dizilmesi.
- Soyut anlamBir taşıyıcının hükmüne ve seyrine girme, aşama aşama katmanlaşma, unsurların bir araya gelerek terkip oluşturması ve haller arası geçiş.
- Sistematik karşılıkAlt taşıyıcı zemin ile üstteki unsur arasındaki bağımlı hareket ve fonksiyonel terkip ilişkisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde taşınan veya terkip edilen nesneyi, bu nesnenin bir taşıyıcı zeminle kurduğu temas ve kenetlenme (terkip) operatörünü, sistemin mevcut hal veya tabakasını, taşıyıcı vasıtanın sağladığı intikal dönüşümünü, ise ulaşılan yeni hal veya aşamayı sembolize eder. Model, varlığın bir taşıyıcı vasıtaya binerek halden hale intikal edişini ve parçaların üst üste kenetlenerek üst bir boyuta taşınmasını matematiksel olarak ifade eder.