سبب
س - ب - ب
KÖK- 11 geçiş
- 10 ayet
- 8 sîga
- 9 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Araç
Notlarım
Sözlükler(9)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.543 harfباب السين والباء
س ب، ب س يستعملان
سب:
سَبَّه فلانٌ سَبّأ.
والسَّبْسَبُ: المَفازة.
والسَّبَبُ: الحَبْل.
والسَّبَبُ: كُلُّ ما تَسَبَّبْتَ به من رَحِمٍ أو يَدٍ أو دَيْنٍ.
وكلُّ سَبَبٍ ونَسَبٍ منقطعٌ يومَ القِيامة الاّ سَبَبَ النبي- صلّى اللهُ عليه وعلى آلِه وسَلَّم- ونَسَبَه، وهذا في الحديث.
والإِسلامُ أقوى سَبَبٍ ونَسَبٍ لأنَّ المُسلمَ اذا تَقَرَّبَ الى أخيه المُسْلِم ليس بينهما نَسَبٌ.
ويقال
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.119 harfالسَبُّ: الشَتْمُ؛ وقد سَبَّهُ يَسُبُّهُ. وسَبَّهُ أيضاً بمعنى قَطَعَهُ. وقولهم: ما رأيته منذ سَبَّهُ، أي مُنذ زمنٍ من الدهر، كقولك منذ سنةٍ. ومَضَتْ سَبَّةٌ من الدهرِ. والسَبَّةُ الاسْتُ. وسَبَّهُ يَسُبُّهُ، إذا طعنه في السَبَّةِ. والتَسابُّ: التشاتم. والتَسابُّ: التقاطُعُ. ورجل[ مِسَبٌّ بكسر الميم: كثيرُ السِبابِ. ويقال: صار هذا الأمر سُبَّةً عليه، بالضم، أي عاراً يُسَبُّ به. ورجل سُبَّةٌ، أي
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.800 harf- السبب: الحبل الذي يصعد به النخل، وجمعه أسباب، قال: ﴿فليرتقوا في الأسباب﴾ [ص/10]، والإشارة بالمعنى إلى نحو قوله: ﴿أم لهم سلم يستمعون فيه فليأت مستمعهم بسلطان مبين﴾ [الطور/38]، وسمي كل مايتوسل به إلى شيء سببا، قال تعالى: ﴿وآتيناه من كل شيء سببا *** فأتبع سببا﴾ [الكهف/84 - 85]، ومعناه: أن الله تعالى آتاه من كل شيء معرفة، وذريعة يتوصل بها، فأتبع واحدا من تلك الأسباب، وعلى ذلك قوله تعالى: {لعلي أبلغ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.282 harfس ب ب
بينهما سباب والمزاح سباب النوكى وقد سابه وتسابوا واستبوا.
وفي الحديث " المستبان شيطانان " وهو سبة وهذه سبة عليك وعلى عقبك وأنت سبة على قومك.
وإياك والمسبة والمساب.
ولا تكن سببة ولا سبة كضحكـة وضحكـة.
واستسـب لأبويـه.
وبينهـم أسبوبـة وأسابيب.
وتقول: ما هي أساليب إنما هي أسابيب.
وفرس ضافي السبيب وقد عقدوا سبائـب خيلهم وأقبلت الخيل معقدات السبائب.
وله سبيبة من
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.365 harfالسَّبُّ: القَطْعُ. سَبَّه سَبّاً: قَطَعه؛ قال ذو الخِرَقِ الطُّهَوِيُّ:
فما كان ذَنْبُ بَني مالِكٍ، * بأَنْ سُبَّ منهم غُلامٌ، فَسَبْ(1) (1 قوله «بأن سب» كذا في الصحاح، قال الصاغاني وليس من الشتم في شيء. والرواية بأن شب بفتح الشين المعجمة.) عَراقِـيبَ كُومٍ، طِوالِ الذُّرَى، * تَخِرُّ بَوائِكُها للرُّكَبْ بأَبْيضَ ذِي شُطَبٍ باتِرٍ، * يَقُطُّ العِظَامَ، ويَبْري العَصَبْ البَوائِكُ: جمع
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR266 harf* س ب ب * * السَّبُّ * الشتم والقطع والطعن وبابه رد و * التَّسَابُّ * التشاتم والتقاطع وهذا * سُبَّةٌ * عليه بالضم أي عار يسب به ورجل سُبَّةٌ يَسُبُّهُ الناس و * سُبَبَةٌ * كهمزة يسب الناس و * السَّبَبُ * الحبل وكل شيء يتوصل به إلى غيره و * أسْبَابُ * السماء نواحيها
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.164 harfسبه سبا: قطعه. قال ذو الخرق الطهوي:
فما كان ذنب بني مالـك بأن سب منهم غلام فسب
عراقيب كوم طوال الذرى تخر بوائكها لـلـركـب بأبيض ذي شطب باتر يقط العظام ويبرى العصب
في لسان العرب: يريد معاقرة أبي الفرزدق غالب بن صعصعة لسحيم ابن وثيل الرياحي لما تعاقرا بصوأر، فعقر سحيم خمسا، ثم بدا له وعقر غالب مائة. وفي التهذيب: أراد بقوله: سب أي عير
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.810 harfسَبَّ
سَبَّ U ( n. ac. سَبّ 1 , سِبِّيْبَى ),
a. Reviled, vilified, abused.
سَبَّبَ
سَبَّبَ II ,
a. Caused, occasioned; furnished with an opportunity, gave a chance.
b. Abused, inveighed against.
سَاْبَبَ
سَاْبَبَ III ,
a. see I .
تَسَبَّبَ
تَسَبَّبَ V ,
a. Sought an occasion, opportunity &c.
b. [ Bi ], Was the cause, means of.
c. [ Bi & Ila ], Made use of as a means for obtaining,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR34.873 harfسبب
سَبَّ - يَسُبُّ - سَبَب -أَسْبَاب
سَبَّ - يَسُبُّ + كائن أو شيء أو أمر + نفسه أو كائناً + إلى مكان أو شيء أو أمر: يجعله يتوجه إليه متقدماً في مسار محدد تماماً لا يستطيع أن يحيد عنه: وضعه على المسار الذي ينتهي به إلى الشيء والأمر حتماً
سَبَّ - يَسُبُّ + امرؤ + أمرءاً + بشيء: جعله ينتهي إليه: وهي كناية عن الشتم: كقولنا في الشتم: أنت أحمق:
سبب سَبَّ - يَسُبُّ - سَبَب -أَسْبَاب سَبَّ - يَسُبُّ + كائن أو شيء أو أمر + نفسه أو كائناً + إلى مكان أو شيء أو أمر: يجعله يتوجه إليه متقدماً في مسار محدد تماماً لا يستطيع أن يحيد عنه: وضعه على المسار الذي ينتهي به إلى الشيء والأمر حتماً سَبَّ - يَسُبُّ + امرؤ + أمرءاً + بشيء: جعله ينتهي إليه: وهي كناية عن الشتم: كقولنا في الشتم: أنت أحمق: أي أنت تتجه وتسير ولا بد أن تكون نهايتك أنك ستصل إلى الحمق سَبَب: على وزن " فـَعـَل " اسم فعل من " سَبَّ - يَسُبُّ ": الطريق أو الطريقة أو العامل الذي يوصل حتماً إلى شيء معين دون غيره: وهو اصطلاحاً: كل ما يتوصل به إلى غيره: كالجبيرة أو النفق أو الطريق أو السقالة أو العارضة أو الحبل الذي يُمَكِّنُ كائناً من الوصول إلى كائن، أو عملية وسطية توصل إلى غاية أو نتيجة. وبحسب ما يضاف إليه وبحسب سياق الكلام فإن لفظ سبب يأخذ الدلالات التالية: (1) سبب: بمعنى باعث أو دافع: وذلك حين نسأل عن السبب، فكأننا نسأل عن نوع الإضافة في الطريق التي دخلت في سير العمل وأدت إلى النتيجة النهائية، فالإضافة أو الوصلة كانت هي المتحكم بالنتيجة فكانت كالباعث أو الدافع (2) وسيلة لتحقيق غاية: فالوسيلة هي: الطريقة أو الأسلوب المتبع، مضافاً لها الأدوات المستعملة للوصول إلى نتيجة أو غاية، فالسؤال عن السبب بمعنى الوسيلة، هو سؤال عن الطريقة من جهة، وعن الأداة الإضافية التي استخدمت لعبور الطريق بها (3) مسار أو طريق أو منهاج عمل: عدد من العمليات الإضافية المتتالية التي توصل إلى حل مشكلة أو تحقيق غاية والسؤال عن السبب: هو البحث عن العامل الإضافي الذي دخل على عملية أو شيء فغير من الأمر أو المقدار أو الحال. تقطعت الأسباب: تفرقت وتباعدت الوصلات والوسائل التي يمكن إضافتها للوصول إلى النجاة ﴿فليمدد بسبب إلى السماء﴾: يمدد أداة أو وسيلة أو وصلة توصل إلى السماء ﴿فليرتقوا في الأسباب﴾: يصعدوا بواسطتها: يضعوا الوسائل أو الوصلات فوق بعضها أو متآزرة ثم يرتقوا بواسطتها ﴿وآتيناه من كل شيء سببا﴾: آتيناه الوسائل والطرق: آتيناه ما يُلْحَق ويُوْصَل بالشيء ليتوصل به إلى غيره: كناية عن العلوم والحيل ﴿أتبع سببا﴾: أتبعَ + ذو القرنين + الناسَ + الأسباب: جعل من معه يتبعون الوسائل والحيل والعلوم لتحقيق غاياتهم: دلَّ الناس على الطريق أو الوسيلة للوصول إلى هدف أَسْبَاب: جمع " سَبَب " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الانتقال ضمن مسار أو مجرى مَحَدَّد يوصل حتماً إلى الغاية"، وهي: وَسَلَ - يَسِلُ، سَبَّ - يَسُبُّ، صَرِطَ - يَصْرَطُ (صَرَطَ - يَصْرُطُ)، سَلَكَ - يَسْلُكُ، سبَلَ - يَسْبِلُ، طَرَقَ - يَطْرُقُ سَبَّ - يَسُبَّ ﴿ولا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدوا بغير علم كذلك زينا لكل أمة عملهم ثم إلى ربهم مرجعهم فينبئهم بما كانوا يعملون(108)﴾ الأنعام سبب - أسباب ﴿إنا مكنا له في الأرض وآتيناه من كل شيء سببا (84)﴾ الكهف ﴿فأتبع سببا(85)﴾ الكهف ﴿ثم أتبع سببا(89)﴾ الكهف ﴿ثم أتبع سببا(92)﴾ الكهف قطع الأسباب ﴿إذ تبرأ الذين اتبعوا من الذين اتبعوا ورأوا العذاب وتقطعت بهم الأسباب (166)﴾ البقرة ﴿من كان يظن أن لن ينصره الله في الدنيا والآخرة فليمدد بسبب إلى السماء ثم ليقطع فلينظر هل يذهبن كيده ما يغيظ(15)﴾ الحج أسباب السماوات ﴿من كان يظن أن لن ينصره الله في الدنيا والآخرة فليمدد بسبب إلى السماء ثم ليقطع فلينظر هل يذهبن كيده ما يغيظ(15)﴾ الحج ﴿وقال فرعون ياهامان ابن لي صرحا لعلي أبلغ الأسباب (36) أسباب السماوات فأطلع إلى إله موسى وإني لأظنه كاذبا وكذلك زين لفرعون سوء عمله وصد عن السبيل وما كيد فرعون إلا في تباب(37)﴾ غافر يرتقي في الأسباب يبلغ الأسباب ﴿أم لهم ملك السماوات والأرض وما بينهما فليرتقوا في الأسباب (10)﴾ ص ﴿وقال فرعون ياهامان ابن لي صرحا لعلي أبلغ الأسباب (36) أسباب السماوات فأطلع إلى إله موسى وإني لأظنه كاذبا وكذلك زين لفرعون سوء عمله وصد عن السبيل وما كيد فرعون إلا في تباب(37)﴾ غافر التفسير: السبب: الرابط - الحبل، كل ما يجر به شيء. تقطعت بهم الأسباب: تقطعت الروابط بينهم. السبب: العلم والطريقة التي توصل إلى شيء. الأسباب: المعارج إلى السماء - الطرق والمسالك، أسباب السماء: أبواب السماء مختار الصحاح ● [سبب] س ب ب: السَّبُّ الشتم والقطع والطعن وبابه رد و التَّسَابُّ التشاتم والتقاطع وهذا سُبَّةٌ عليه بالضم أي عار يسب به ورجل سُبَّةٌ يَسُبُّهُ الناس و سُبَبَةٌ كهمزة يسب الناس و السَّبَبُ الحبل وكل شيء يتوصل به إلى غيره و أسْبَابُ السماء نواحيها الراغب سبب - السبب: الحبل الذي يصعد به النخل، وجمعه أسباب، قال: }فليرتقوا في الأسباب﴿[ص/10]، والإشارة بالمعنى إلى نحو قوله:﴾أم لهم سلم يستمعون فيه فليأت مستمعهم بسلطان مبين﴿[الطور/38]، وسمي كل ما يتوسل به إلى شيء سببا، قال تعالى:﴾وآتيناه من كل شيء سببا *** فأتبع سببا﴿[الكهف/84 - 85]، ومعناه: أن الله تعالى آتاه من كل شيء معرفة، وذريعة يتوصل بها، فأتبع واحدا من تلك الأسباب، وعلى ذلك قوله تعالى:﴾لعلي أبلغ الأسباب *** أسباب السموات﴿[غافر/36 - 37]، أي: لعلي أعرف الذرائع والأسباب الحادثة في السماء، فأتوصل بها إلى معرفة ما يدعيه موسى، وسمي العمامة والخمار والثوب الطويل سببا (في اللسان: السب: الخمار والعمامة، وشقة كتان رقيقة. اللسان (سبب) )، تشبيها بالحبل في الطول. وكذا منهج الطريق وصف بالسبب، كتشبيهه بالخيط مرة، وبالثوب الممدود مرة. والسب: الشتم الوجيع، قال:﴾ولا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدوا بغير علم{ [الأنعام/108]، وسبهم لله ليس على أنهم يسبونه صريحا، ولكن يخوضون في ذكره فيذكرونه بما لا يليق به، يتمادون في ذلك بالمجادلة، فيزدادون في ذكره بما تنزه تعالى عنه. وقول الشاعر: - 220 - فما كان ذنب بني مالك *** بأن سب منهم غلاما فسب - 221 - بأبيض ذي شطب قاطع *** يقط العظام ويبري العضب (البيتان لذي الخرق الطهوي. وهما في أمالي القالي 3/54؛ واللسان (سبب) ؛ والجمهرة 1/30؛ والأول في المجمل 2/456؛ وغريب الحديث للخطابي 2/430. وانظر خبر الأبيات في الأمالي) فإنه نبه على ما قال الآخر: - 222 - ونشتم بالأفعال لا بالتكلم (هذا عجز بيت وشطره: وتجهل أيدينا ويحلم رأينا وهو في الصناعتين ص 60؛ وشرح نهج البلاغة 2/118؛ وأدب الدنيا والدين. والبيت لإياس بن قتادة) والسب: المسايب، قال الشاعر: - 223 - لا تسبنني فلست بسبي *** إن سبي من الرجال الكريم (البيت لعبد الرحمن بن حسان يهجو مسكين الدرامي. وهو في اللسان (سب)؛ والمجمل 2/456؛ والجمهرة 1/31؛ وغريب الحديث للخطابي 2/340) والسبة: ما يسب، وكني بها عن الدبر، وتسميته بذلك كتسميته بالسوأة. والسبابة سميت للإشارة بها عند السب، وتسميتها بذلك كتسميتها بالمسبحة، لتحريكها بالتسبيح. ملخص اللسان 1. السَّبُّ: القَطْعُ. سَبَّه سَبّاً: قَطَعه 2. وسَبْسَبَ إِذا قَطَع رَحِمه. والتَّسابُّ: التَّقاطُعُ. والسَّبُّ: الشَّتْم، وهو مصدر سَبَّه يَسُبُّه سَبّاً: شَتَمَه؛ 3. والسُّـبَّة: العارُ؛ ويقال: صار هذا الأَمر سُبَّةً عليهم، بالضم، أَي عاراً يُسبُّ به 4
Mücavir kökler44 mücavir (68 toplam)
- تبع
4 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir
- كيد
2 ortak ayet · Tuzak demektir
- قطع
2 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim
- زين
2 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- تبب
1 ortak ayet · Kebab kızartılmış et demektir
- صرح
1 ortak ayet · Kente hakim yüksek yerdir
- ظنن
2 ortak ayet · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
- رقي
1 ortak ayet · Rukye tümsek, gırtlak kemiği, ümük demektir
- فرعون
2 ortak ayet · Firavun
- هامان
1 ortak ayet · Ve Haman
- سمو
3 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- غيظ
1 ortak ayet · Öfke
Geçtiği ayetler(10)
إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا
AraçDoğrusu Biz; onu, yeryüzünde büyük bir kudret sahibi kılmıştık ve ona her şeyin yolunu öğretmiştik.
فَأَتْبَعَ سَبَبًا
AraçO da bir yol tuttu.
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا
AraçSonra o, bir yol tuttu.
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا
AraçSonra da bir yol tuttu.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سبب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وسل, حبل, طرق |
| Zıt Kök | قطع |
| Çekirdek Özet 1 | İki nesne veya nokta arasında irtibat kuran, yukarı tırmanmayı veya bir hedefe erişmeyi sağlayan uzatılmış ip, asılı bağ |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradenin veya insanın bir sonuca ulaşmak için tutunduğu, meşru ve ontolojik işleyişe ait vasıtalar bütünü |
| Çekirdek Özet 3 | Sonucun bizatihi faili olmayan, ancak ilahi sünnet gereği hedefe ulaşmayı mümkün kılan nedensel ve araçsal basamak |
| Kritik Hata Riski | Sebebi müstakil bir yaratıcı güç veya kendi başına mutlak fail zannederek determinist bir putlaştırmaya ya da tam aksine sebepleri büsbütün terk eden irrasyonel bir tevekkül yanılgısına düşmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سب | Bir doğrultuda uzama, akma, kesintisizce sürüklenme veya bağın son sınıra kadar gerilip kesilmesi; bu çekirdek سبل kökünde uzayıp giden yolda, سبح kökünde suda veya havada kesintisiz akıp gitmede, سبغ kökünde bolca uzayıp örtmede, سبق kökünde ileriye doğru mesafe katetmede görülür. | ب | İkinci ب harfinin katlanmasıyla (şedde) anlam, uzayan ve bir hedefe bağlanan ipin iki uç arasındaki irtibatı pekiştirmesi, tutunulacak sağlam bir vasıtaya dönüşmesi veya bu bağın sert bir kopuşla (sövme, kat') kesilmesi yönünde yoğunlaşmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Tutunma, bir yere dayanma ve düşmeyi engelleyen dayanak noktasını temsil eder. |
| ب | Ev, çadır | Belirli bir sınırlı alan, içine girilen mahfuz mekan ve hedeflenen varış yeridir. |
| ب | Ev, çadır | İkinci sınır veya hareketin ulaştığı diğer mekan; iki alan arasındaki münasebeti simgeler. |
| سبب | İki sınır veya mekan arasında tutunarak ilerlemeyi sağlayan, iki ucu birbirine bağlayan sağlam dayanak ve erişim bağıdır. | Harflerin birleşimi, bir noktadan diğerine geçmek için tutunulan, yükselmeyi veya hedefe varmayı mümkün kılan askı, ip ve vasıta dinamiğini oluşturur. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurma ağacına tırmanmak için kullanılan sağlam ip; çadırı yere tutturan veya tavana/göğe asılan halat (الحبل); atın kuyruk veya yele kılları (السبيب); başı veya bedeni saran ince uzun kumaş (السب). İkincil somut anlam ise bu bağı kökünden koparmak, kesmek (القطع) ve bundan türeyerek haysiyeti yaralayıp irtibatı koparan sövmedir (الشتم). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’l-Hırak et-Tuhevî’ye ait şiirde kök, devenin bacak sinirlerini kesmek anlamında kat' fiili olarak kullanılmıştır: فما كان ذنب بني مالك / بأن سب منهم غلام فسب |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında kuyuya kova salmak veya yüksek hurma ağacının meyvesine erişmek için kullanılan ipe سبب denilmiş; iki kabile arasındaki sıhrî veya ahdî bağlar da bu kökle karşılanmıştır. Lisânü'l-Arab'da devenin ayak sinirlerini kesen keskin kılıca «سَبَّاب العَراقيب» adı verildiği kayıtlıdır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât, Esâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde سبب kökü, döngüsel hareket, çevreleme, bir hadiseyi döndürerek meydana getirme ve iki kutup arasında bağ kurma semantik tabakasıyla irtibatlıdır. İbranicede yer alan sbb (סבב) kökü, etrafında dönmek, dolanmak, yöneltmek ve rabbinik dönemde bir şeyin meydana gelmesine vesile olmak, sebep teşkil etmek (sibbah / סִבָּה) manalarını taşır. Arapçada kök, hem göğe veya yüksek bir noktaya uzatılan ip, tutunulan vasıta (habl) somut imgesinde somutlaşmış hem de bir şeyi kökünden kesip koparma (kat') eylemine işaret etmiştir. Bu iki kutuplu gelişme, ipin iki ucu birbirine bağlaması ile gerilim anında kopması arasındaki fiziksel tecrübeden kaynaklanır. Süryanicede sebbəṯā veya geç dönem kullanımlarında sebep kavramı doğrudan Arapça tesiriyle felsefi ve mantıki literatüre taşınmıştır. Arapça, kökün ilksel çöl tecrübesindeki «tırmanma ipi» ve «kesici aletle bağı koparma» fiziksel manasını en berrak biçimde muhafaza etmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سبب (habl, kat', şetm) | Ağaca tırmanma ipinden soyut hedeflere ulaştıran her türlü vasıtaya; bağın koparılmasından ise sövme ve hakarete doğru iç semantik yarılma gerçekleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice sbb (çevirmek, sebep olmak), Akatça sabābu / fonetik paralellikler | Kuzeybatı Sami dillerindeki dönme ve dolanarak sonuca varma fikri ile Arapçadaki aracı ip mefhumu nedensellik paydasında birleşir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında doğrudan güvenilir bir soydaş biçim tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Gesenius.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سبب | Anlamlı | İp, vasıta, kesmek, sövmek | İki şeyi birbirine bağlayan vasıta veya o bağı koparan müdahale | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بسب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmel kabul edilmiş; yalnızca dörtlü بسبس (çöl, hızlı sürmek) formunda kayıtlıdır | Kur'an'da geçmez |
| ببس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügat geleneğinde mühmel (kullanılmayan) harf dizilişidir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سبب | Merkez | İletici vasıta, ip, bağ | Bir hedefe varmak veya yükselmek için tutunulan nesnel, ameli ve kozmik vasıta | Sonuca götüren her türlü meşru basamak ve araç |
| وسل | Komşu | Yakınlaşma vasıtası | وسل, sevgi ve saygıyla bir makama veya zata manen yakınlaşma gayesini öne çıkarır; سبب ise mekanik ve nesnel erişim yoludur | Manevi yakınlık aracı, vesile |
| حبل | Komşu | Bağ, antlaşma ipi | حبل, daha ziyade karşılıklı güven, emniyet, ahit ve korunma bağını vurgular; سبب hedefe ileten dinamik aracı ifade eder | Emniyet ve sığınma bağı |
| طرق | Komşu | Yol, yöntem | طرق, üzerinde fiilen yürünen zemin veya yöntemsel patikadır; سبب hedefe bağlayan vasıta ve basamağın kendisidir | Yürünüp katedilen yol |
| قطع | Zıt | Kesmek, bağı koparmak | قطع, iki nokta arasındaki irtibatı tamamen yok edip erişimi imkansız kılar; سبب ise iki noktayı birbirine bağlar | İletişimi ve vasıtayı devreden çıkarma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سبب | İp, vasıta, sebep | Bir şeye ulaşmak için kullanılan araç, rabıta ve tırmanma ipi | Kesin |
| Latince | Causa, vinculum, funis | Sebep, bağ, halat | Causa mantıksal ve ontolojik sebebi, vinculum ve funis ise somut ip ve bağ anlamını karşılar; kökün iki boyutunu ayrı ayrı taşırlar | Güçlü |
| İngilizce | Cause, means, rope / cord | Sebep, vasıta, urgan | Means hedefe ileten aracı, cause nedenselliği karşılar; ancak tek başına hiçbiri göğe tırmanma ipi metaforunu tam vermez | Güçlü |
| Almanca | Ursache, Mittel, Seil | Sebep, araç, ip | Ursache kökensel başlangıcı, Mittel aracılığı, Seil fiziksel ipi verir; kavramın Kur'an'daki bütünleşik nüansını parçalı karşılarlar | Güçlü |
| Fransızca | Cause, moyen, lien | Sebep, vasıta, bağ | Lien ilişki ve bağı, moyen sonuca götüren aracı, cause mantıksal sebebi ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَبَبًا / أَسْبَابًا | İktidar aracı, bilgi, teknolojik imkan ve fetih vasıtası | Zülkarneyn kıssasında yeryüzünde hedeflere ulaşmak için verilen maddi ve ilmi donanım bağlamında (Kehf 18:84, 18:85, 18:89, 18:92) |
| الْأَسْبَابَ | Dünyadaki beşeri bağlar, sadakatler, ittifaklar ve soy ilişkileri | Kıyamet günü putperest önderler ile onlara uyanlar arasındaki tüm bağların kopuşu bağlamında (Bakara 2:166) |
| أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ / الْأَسْبَابِ | Göğe yükselme yolları, semavi kapılar ve erişim vasıtaları | Firavun'un göğe ulaşma iddiası ve müşriklerin vahiy kaynağına müdahale meydan okuması bağlamında (Sâd 38:10, Mü'min 40:36, 40:37) |
| بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ | Tavana veya göğe bağlanan asılma ipi, halat | Allah'ın peygambere yardım etmeyeceğini zanneden kimsenin öfkesinden ipe sarılması bağlamında (Hac 22:15) |
| لَا تَسُبُّوا / فَيَسُبُّوا | Sövmek, hakaret etmek, bağları koparan çirkin söz | Müşriklerin putlarına sövülmesinin Allah'a haddi aşarak sövülmesine yol açacağı uyarısı bağlamında (En'âm 6:108) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nedensellik ve tevhid ilişkisi | Sebeplerin bizatihi fail mi (illet-i tamme) yoksa Allah'ın yaratmasına sadece adetullah gereği bitişen vesileler mi (iktiran) olduğu tartışması | Determinizm ile ilahi kudret arasında sebeplerin hakiki tesir sahibi kılınmaması |
| Fıkıh | Hukuki sorumluluk ve tazmin (illet-sebep-şart) | Bir zararın doğmasında doğrudan fiili işleyen (mübaşir) ile ortamı hazırlayanın (mütesebbib) sorumluluk derecesi | Hükmü sonuca bağlayan vasıta ve hukuki gerekçe |
| Tefsir | Zülkarneyn ve Firavun kıssaları | Zülkarneyn'e verilen «sebeplerin» ilim mi, askeri güç mü, yoksa yol güzergahı mı olduğu ve semanın esbâbının mahiyeti | Hedefe eriştiren bilgi, yol ve teknik donanım |
| Hadis | Akrabalık ve kurtuluş vesileleri | Kıyamet günü Hz. Peygamber'in sebebi ve nesebi dışındaki tüm soy ve dünyevi bağların kopacağını bildiren rivayetler | Uhrevi kurtuluşa ulaştıran manevi rabıta ve bağ |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve adetullah nizamı | İmtihan ve nizam vesilesi | İlahî iradenin tecellisinde beşere amel ve tercih alanı açmak | Allah sonuçları sebepler perdesi arkasında yaratır; kul sebebe sarılmakla emrolunmuş, ancak neticeyi sebepten değil Allah'tan beklemekle mükelleftir. | Kesin |
| İlmi | Doğa kanunları ve metodoloji | Nedensellik ve ampirik bağ | Olaylar arasındaki düzenli örüntüyü keşfederek bilgi üretmek | Eşyanın yapısına yerleştirilen sebep-sonuç ilişkileri, ilmin ve rasyonel düşüncenin kurucu zeminini oluşturur. | Kesin |
| Siyasi | Hükümranlık ve devlet yönetimi | İktidar araçları ve lojistik güç | Gücü organize etmek, yönetimi kurumsallaştırmak ve adaleti tesis etmek | Zülkarneyn modelinde olduğu gibi iktidar, yeryüzünün sebeplerine (bilgi, teknoloji, yol, ordu) hakim olmakla sürdürülebilir. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve servet dolaşımı | Üretim araçları ve sermaye vasıtaları | Emek ile semere arasında değer üretim zincirini kurmak | Rızka ulaşmak için iktisadi sebeplere (ticaret, ziraat, imalat) riayet edilir; haksız kazanç ve tekelcilik bu meşru bağı tahrip eder. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Nedensellik zinciri, fonksiyon bağıntısı ve taşıyıcı vektör () | Fizikte ve matematikte bir durumun diğerine intikalini sağlayan fonksiyonel dönüşüm, kuvvet ileten mekanik bağ veya iletken hat gibi çalışır; girdi ile çıktı arasındaki kesintisiz ilişkiyi kurar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal bağ (sosyal sermaye) ve hukuki illiyet bağı | Sosyolojide fertleri bir arada tutan ve hedefe yönelten kurumlar ağı; hukukta ise failin eylemi ile meydana gelen zarar arasındaki sorumluluk doğuran nedensellik ilişkisidir. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca felsefi veya ampirik bir «determinizm/nedensellik» terimine indirgemek ya da En'âm 6:108 ayetindeki kullanımını bağımsız sayıp kökün «iki kutup arasındaki irtibat bağı» çekirdeğini gözden kaçırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da سبب, hem göğe tırmanma ipi, hem Zülkarneyn'in tasarrufuna verilen küresel teknoloji ve fetih imkanları, hem kıyamette kopacak toplumsal ve beşeri bağlar, hem de insanların birbirini ötekileştirip hakikat bağını kopardığı sövme eylemidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sebepleri müstakil birer ilah gibi algılayarak natüralist bir şirke savrulmak yahut sünnetullahı inkar ederek sebeplere tevessül etmeyi tevekküle aykırı gören tembel ve kaderci bir dindarlık inşa etmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontoloji, epistemoloji ve ahlak anlayışının merkezinde yer alan «sünnetullah» kavramının işleyiş mekanizmasını açıklar. İnsanın ilahi takdir karşısındaki sorumluluğunun sebeplere riayetle başladığını, ancak tevhidin sebepleri aşan bir teslimiyet gerektirdiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zülkarneyn kıssasının anlatıldığı Kehf suresi ayetlerinde (18:84-92); müşriklerin semaya ve vahye erişim iddialarını çürüten meydan okuma ayetlerinde (Sâd 38:10, Mü'min 40:36-37); kıyametteki kopuş sahnelerinde (Bakara 2:166) ve tebliğ edebini belirleyen ayette (En'âm 6:108). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Başarıyı kör bir tesadüfe veya gayretsiz bir mucize beklentisine bağlayan yaklaşımları tashih eder; Zülkarneyn'in her işinde bir «sebebe tabi olduğunu» göstererek müminin dünyayı inşa ederken bilgi, teknik ve stratejik araçlara tutunmasının zorunlu olduğunu bildirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİki nokta arasında geçişi, yüksek bir yere tırmanmayı veya hedefe erişmeyi sağlayan sağlam ip, asılı bağ; karşıt somut hamlede ise bu bağı kökünden koparan kesme fiilidir.
- Soyut anlamBir gayeye ulaşmak için başvurulan her türlü ilmi, ameli, hukuki ve ontolojik vasıta; insan ile muradı arasındaki irtibat köprüsü.
- Sistematik karşılıkİlahi kudret ile mahlukat arasındaki nizamın gereği olan araçsal düzen; fail-i mutlak olmaksızın sonuca ulaştıran ilahi sünnet basamağı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde başlangıç durumunu veya faili, hedeflenen neticeyi simgeler. iki ayrık durum arasında köprü kuran vasıtayı, yani sebebi (سبب) temsil eder. Model, doğrudan temasın bulunmadığı () bir düzlemde, hedefe erişimin ancak aracı bir bağ ve fonksiyonel dönüşüm operatörü olan üzerinden gerçekleştiğini, bu aracı bağ koptuğunda ise intikalin imkansızlaştığını sembolize eder.