سخر

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: س-خ-ر22 sîga, 62 mücavir kök, 35 ayet, 21 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.أجلمُسَخَّرَاتٍليلالسَّاخِرِينَسِخْرِيًّاسخرقمرالْمُسَخَّرِشمسفلكسميوَسَخَّرَرأي

KökSîga 22Ayet 35Sure 21Mücavir 62

▶ Ağı aç (3B)

سخر

س - خ - ر

KÖK
  • 42 geçiş
  • 35 ayet
  • 22 sîga
  • 13 sözlük

Sahr kayalık sahadır. “Sehl” kuzu demektir. “Sehr” söz dinleyen uysal yabancı işçidir. Bir işten bedelsiz yararlanmak “suhr” olduğu gibi, böyle hor görülen yabancı işçinin alay edilmesine de “sıhr” denir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Sahr kayalık sahadır. “Sehl” kuzu demektir. “Sehr” söz dinleyen uysal yabancı işçidir. Bir işten bedelsiz yararlanmak “suhr” olduğu gibi, böyle hor görülen yabancı işçinin alay edilmesine de “sıhr” denir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.754 harf
باب الخاء والسين والراء معهما خ س ر، خ ر س، س خ ر، ر س خ مستعملات خسر: الخُسْر: النقصان، والخُسْرانُ كذلك، والفعلك خَسِرَ يَخْسَرُ خُسْرانا. والخاسِرُ: الذي وضع في تجارته، ومصدره: الخَسارَةُ والخُسْرُ. كِلْتُهُ ووزَنْتُهُ فأَخْسَرْتُهُ، أي: نقصته. وقوله جل وعز : "وكان عاقبة أمرها خُسْرا" ، أي: نقصا. وصفقة خاسرِةٌ، أي: غير مربحة خرس: خَرِسَ خَرَساً. والخَرَسُ: ذهاب الكلام خلقة، أو عيا. وكتيبة
Maddenin bağlantısı

باب الخاء والسين والراء معهما خ س ر، خ ر س، س خ ر، ر س خ مستعملات خسر: الخُسْر: النقصان، والخُسْرانُ كذلك، والفعلك خَسِرَ يَخْسَرُ خُسْرانا. والخاسِرُ: الذي وضع في تجارته، ومصدره: الخَسارَةُ والخُسْرُ. كِلْتُهُ ووزَنْتُهُ فأَخْسَرْتُهُ، أي: نقصته. وقوله جل وعز : "وكان عاقبة أمرها خُسْرا" ، أي: نقصا. وصفقة خاسرِةٌ، أي: غير مربحة خرس: خَرِسَ خَرَساً. والخَرَسُ: ذهاب الكلام خلقة، أو عيا. وكتيبة خرساء: لا يسمع لها صوت ولا جلبة، وفهيم نجدة. وصوة خَرساءُ، وعلم أَخْرَسُ، أي: لا يسمع فيه صوت صدى. يعني الأعلام التي يهتدي بها. والخُرُس: طعام الولادة، والعقيقة، وخرّستها: أطعمتها عند ولادها. وناقة خرساء: لا يسمع لها صوت. والخُرْسِيُّ: منسوب إلى خُراسانَ، ومثله: الخُراسيُّ والخُراسانِيُّ، ويجمع الخُرْسيّ على الخُرْسِين، بتخفيف ياء النسبة كالأشعرين. قال: لا تكرين بعدها خُرْسِيّا والخَرْساء: الداهية. سخر: سَخِرَ منه وبه، أي: استهزأ. والسُّخْرِيَّةُ: مصدر في المعنيين جميعا، وهو السُّخْرِيُّ أيضا ويكون نعتا كقولك: هم لك سِخْرِيُّ وسُخْريّةٌ، مذكر ومؤنث من ذكر قال: سِخْرِيّ، ومن أنث قال: سُخْريّة . والسُّخَرَة: الضُّحَكَةُ، وأما السُّخْرةُ فما تَسَخَّرْتَ من خادم ودابة بلا أجر ولا ثمن. تقول: هم لك سُخْرَةً وسُخْرِيّاً. قال الله جل وعز: "فاتخذتموهُ سُخْرِيّاً حتى أَنْسَوْكُمْ ذِكْري" ، أي: سُخْرِيّة، من تَسَخُّرِ الخَوَل وما سِواه، و "سِخْريّا" في الاستهزاء. سَخَرَتِ السفن: أطاعت وطاب لها السير. قال: سَواخِرٌ في سواء اليم تحتفز وقد سَخَّرَها الله لخلقه تَسْخيرا، وتَسَخَّرتُ دابة لفلان: ركبتها بغير أجر. رسخ: رَسَخ الشيء رُسوخا، إذا ثبت في موضعه. وأَرْسَخْته إِرساخاً، كالحبر يَرْسَخُ في الصِّحيفة، والعلم يَرْسَخُ في القلب، وهو راسِخٌ في العلم: داخل فيه مدخلا ثابتا، و"الرّاسِخون في العِلْم" يقال: هم المدارسون. والدِّمْنةُ الرّاسخة: الثّابتة. قال لبيد: راسِخُ الدِّمْنِ على أعضاده ثلمتهُ كل ريحٍ وسـبـل ورَسَخَ الغديرُ رُسُوخاً: نش ماؤه فذهب.

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR677 harf
سَخِرْت منه أَسْخَرُ سَخَراً بالتحريك، ومَسْخَراً وسُخْراً بالضم. قال أعشى باهِلَةَ: إنّي أَتَتْني لِسانٌ لا أُسَـرُّ بـهـا من عَلْوَُِ لا عَجَبٌ مِنْهُ ولا سَخَرُ والتأنيث للكلمة، وكان قد أتاه خبرُ مقتلِ أخيه المنتشِر. وحكى أبو زيد: سَخِرْتُ به، وهو أردأ اللغتين. والاسم السُخْرِيَةُ والسُخْرِيُّ والسِخْرِيُّ، وقرئ بهما قوله تعالى: "ليتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيَّا"، و"سِخْرِيَّا".
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR5.905 harf
خ س ر خسر ، خرس ، سخر ، رسخ : مستعملة . خسر : قال الليث : الخُسْرُ : النُّقْصَان ، والخُسْرَانُ كذلك ، والفِعْل : خسِر يَخْسَرُ خُسْرَاناً . ويقال : كِلْتُهُ ووَزَنْتُهُ فأَخسَرْتُهُ _ أي : نَقَصْتُهُ . قال الله جلّ وعزّ ) وإذا كالوهم أو وزنوهم يخسرون ( [ المطفّفِين : 3 ] . قال الزجاج : أي : يَنْقُصُونَ في الكَيْل والوَزن . قال : ويجوز في اللُّغة ) ( يخْسَرُون ) ( يقال : أَخسَرْتُ الميزان
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.088 harf
(باب السين والخاء وما يثلثهما ) (سخد) السين والخاء والدال أصلٌ. فيه السَّخْد، وهو الماء الذي يخرج مع الولد. ولذلك يقال: أصبح فلان مُسْخَداً، إذا أصبح خاثِر النفس ثقيلاً. وربَّما قالوا للذي يخرج من بطن المولود قبل أن يأكل: السُّخْد. وهذا مُختلَف فيه، فمنهم من يقول سُخْد، ومنهم من يقول بالتاء سُخْت. وكذلك حُدِّثنا به عن ثَعْلب في آخر كتابه الذي أسماه الفصيح([1]). وقال بعض أهل اللُّغة: إنَّ السُّخْد
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR999 harf
- التسخير: سياقه إلى الغرض المختص قهرا، قال تعالى: ﴿وسخر لكم ما في السموات وما في الأرض﴾ [الجاثية/13]، ﴿وسخر لكم الشمس والقمر دائبين﴾ [إبراهيم/33]، ﴿وسخر لكم الليل والنهار﴾ [إبراهيم/33]، ﴿وسخر لكم الفلك﴾ [إبراهيم/32]، كقوله: ﴿وسخرناها لكم لعلكم تشكرون﴾ [الحج/36]، ﴿سبحان الذي سخر لنا هذا﴾ [الزخرف/13]، فالمسخر هو المقيض للفعل، والسخري: هو الذي يقهر فيتسخر بإرادته، قال: ﴿ليتخذ بعضهم بعضا سخريا﴾
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR391 harf
س خ ر فلان سخرة سخرة‏:‏ يضحك منه الناس ويضحك منهم وسخرت منه واستسخرت واتخذوه سخرياً وهو مسخرة مـن المساخـر وتقـول‏:‏ رب مساخـر يعدهـا النـاس مفاخـر‏.‏ وسخّـره اللـه لك وهؤلاء سخرة للسلطان يتسخرهم‏:‏ يستعملهم بغير أجر‏.‏ ومن المجاز‏:‏ مواخر سواخر‏:‏ سفن طابت لها الريح‏.‏ ويقولون‏:‏ أنا أقول هذا ولا أسخر أي ولا أقول إلا ما هو حق‏.‏ قال الراعي‏:‏ تغير قومـي ولا أسخـر وما حمّ من قدر يقدر
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR3.496 harf
سَخِرَ منه وبه سَخْراً وسَخَراً ومَسْخَراً وسُخْراً، بالضم، وسُخْرَةً وسِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسُخْرِيَّة: هزئ به؛ ويروى بيت أَعشى باهلة على وجهين: إِني أَتَتْنِي لِسانٌ، لا أُسَرُّ بها، مِنْ عَلْوَ، لا عَجَبٌ منها ولا سُخْرُ ويروى: ولا سَخَرُ، قال ذلك لما بلغه خبر مقتل أَخيه المنتشر، والتأْنيث للكلمة. قال الأَزهري: وقد يكون نعتاً كقولهم: هُم لك سُِخْرِيٌّ وسُِخْرِيَّةٌ، من ذكَّر قال سُِخْرِيّاً،
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR480 harf
* س خ ر * * سَخِرَ * منه من باب طرب و * سُخُراً * بضمتين و * مَسْخَرَاً * بوزن مذهب وحكى أبو زيد * سَخِرَ * به وهو أردأ اللغتين وقال الأخفش سخر منه وبه وضحك منه وبه وهزئ منه وبه كل يقال والاسم * السُّخْرِيَّةُ * بوزن العشرية و * السُّخْرِيُّ * بضم السين وكسرها وقرئ بهما قوله تعالى ﴿ليتخذ بعضهم بعضا سُخريَّا﴾ و * سَخَّرَهُ * * تَسخِيرا * كلفه عملا بلا أجرة وكذا * تَسَخَّرهُ * و * التَّسْخِيرُ *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR2.862 harf
سخر منه، هذه هي اللغة الفصيحة، وبها ورد القرآن. قال الله تعالى. فيسخرون منهم سخر الله منهم وقال: إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم وقال بعضهم: لو سخرت من راضع لخشيت أن يجوز بي فعله. وقال الجوهري: حكى أبو زيد. سخرت به، وهو أردأ اللغتين، ونقل الأزهري عن الفراء: يقال: سخرت منه، ولا يقال: سخرت به، وكأن المصنف تبع الأخفش، فإنه أجازهما، قال: سخرت منه وسخرت به، كلاهما كفرح - وكذلك ضحكت منه وضحكت به،
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR6.278 harf
سَخِرَ مِنْهُ 1 سَخِرَ مِنْهُ ذ , (Fr, Akh, S, A, Msb, K,) and بِهِ, (AZ, Akh, S, Msb, K,) like as one says ضَحِكَ مِنْهُ and بِهِ, and هَزِئَ مِنْهُ and بِهِ, (Akh, S,) but the former is the more chaste, (En-Näwawee, TA,) and is that which occurs in the Kur ix. 80, and xi. 40, [&c.,] (TA,) and J says that the latter is the worse of the two, (S,) and Fr disallows it absolutely, (TA,) aor. سَخَرَ
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR960 harf
سَخَرَ سَخَرَ A ( n. ac. سِخْرِيّ 2yi , سُخْرِيّ 3yi ), a. see II . b. ( n. ac. سَخْر 1 ), Had the wind favourable ( ship ). سَخِرَ سَخِرَ A ( n. ac. سَخْر 1 , سُخْر 3 , سُخْرَة 3t , سَخَر 4 , سُخُر 10 , مَسْخَر 17 ) a. [ Bi or Min ], Mocked, scoffed, jeered, laughed at; ridiculed, derided, made fun of. سَخَّرَ سَخَّرَ II , a. Made to work without pay; tamed; made submissive,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR16.324 harf
سخر سَخَرَ - يَسْخَرُ - سُخْر- سُخْرِيّ - سُخْرِيَّّا - سَخَّرَ - يُسَخِّرُ - مُسَخَّر- مُسَخَّرة - مُسَخَّرات سَخَرَ - يَسْخَرُ + كائن + لـِ كائن: خضع قهراً بعمله وجهده لمنفعة كائن آخر اتخذ + كائن + كائناً آخر + سُخْرِيَّاَ: أخضع الآخر لإرادته فصار يستفيد من كل إمكانياته لمنفعته سُخْر: اسم فعل " سَخَرَ - يَسْخَرُ " سُخْرِي: اسم نسبة من "
Tamamını oku

Sîgalar(22)

Mücavir kökler62 mücavir (209 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. قمر

    8 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir

  2. شمس

    8 ortak ayet · Güneş demektir

  3. جري

    9 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir

  4. فلك

    6 ortak ayet · Fülk (kef), İğ topacı demektir

  5. ليل

    8 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…

  6. نهر

    8 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…

  7. سمي

    6 ortak ayet · Ad verilen

  8. بحر

    5 ortak ayet · Bahr deniz demektir

  9. سمو

    10 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

  10. لمز

    2 ortak ayet · Remz özel işaret demektir

  11. أجل

    4 ortak ayet · İcl havuz demektir

  12. رأي

    8 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…

Geçtiği ayetler(35)

  1. … السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ …

    Ve boyun eğdirdiAllah O’dur ki; gökleri gördüğünüz gibi yükseltmiş, sonra Arş’a hükmetmiştir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır. Bunların her biri belli bir süreye kadar hareket edecektir. İşleri yürütür. Rabbınızla karşılaşacağınıza kesin olarak inanmanız için ayetleri uzun uzun açıklar.

  2. … السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ …

    Ve boyun eğdirdiAllah O’dur ki; gökleri ve yeri yaratmış, indirdiği su ile size rızık olarak ürünler çıkarmıştır. Emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri ve nehirleri buyruğunuza verdi.

  3. … لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ

    Ve boyun eğdirdiAllah O’dur ki; gökleri ve yeri yaratmış, indirdiği su ile size rızık olarak ürünler çıkarmıştır. Emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri ve nehirleri buyruğunuza verdi.

  4. وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ

    Ve boyun eğdirdiDevamlı olarak yörüngelerinde yürüyen güneşi ve ayı size müsahhar kıldı. Geceyi ve gündüzü de size teshir etti.

  5. وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ

    Ve boyun eğdirdiDevamlı olarak yörüngelerinde yürüyen güneşi ve ayı size müsahhar kıldı. Geceyi ve gündüzü de size teshir etti.

  6. وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

    Ve boyun eğdirdiGeceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin buyruğunuza verdi. Yıldızlar da O’nun buyruğu ile müsahhar kılınmıştır. Muhakkak ki bunda, akleden bir kavim için ayetler vardır.

  7. وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ

    Ve boyun eğdirdiAndolsun ki; onlara: Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı müsahhar kılan kimdir? diye sorsan, elbette; Allah’tır, diyecekler. O halde neye, çevrilip döndürülüyorlar?

  8. … يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ …

    Ve boyun eğdirdiGörmez misin ki; Allah, geceyi gündüze, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı buyruk altında tutar. Her birisi belirli bir süreye kadar akıp gider. Muhakkak ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

  9. يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذَلِكُمُ اللَّهُ …

    Ve boyun eğdirdiGündüzü geceye girdirir, geceyi de gündüze girdirir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır, her biri belli bir süre için hareket eder. İşte bu, Rabbınız olan Allah’tır. Mülk O’nundur. O’ndan başka taptıklarınız ise hurma çekirdeğinin zarına bile malik değildirler.

  10. … يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ …

    Ve boyun eğdirdiGökleri ve yeri hak ile yaratmıştır. Geceyi gündüzün üzerine dolar; gündüzü de gecenin üzerine dolar. Güneşi ve ayı müsahhar kılmıştır. Her biri belirli bir süreye kadar akıp gitmektedir. İyi bilin ki O; Aziz’ dir, Gaffar’dır.

Sîga sayfası: مُسَخَّرَاتٍ
Sîga sayfası: وَيَسْخَرُونَ
Sîga sayfası: السَّاخِرِينَ
Sîga sayfası: الْمُسَخَّرِ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökسخر
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerهزأ, ذلل, طوع
Zıt Kökعزز
Çekirdek Özet 1Bir varlığı direncini kırarak, zorlamayla veya kendi iradesi dışında bir amaca boyun eğdirmek, uysallaştırmak ve bedelsiz çalıştırmak
Çekirdek Özet 2Kozmik varlıkların ilahi iradeye mutlak itaati ile inkârcıların müminleri hakir görerek alaya alması
Çekirdek Özet 3Ontolojik hiyerarşide alt kademenin üst amaca hizmete bağlanması ve tekebbür temelli sahte üstünlük iddiası
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca bireysel psikolojik bir alay veya basit bir istihza sayıp evrendeki kozmik boyun eğiş ve toplumsal iş bölümü boyutunu gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
سخGevşeme, yumuşama, incelme, direncin çözülmesi ve tutuculuğun kaybolması; nitekim سخط kökünde öfke ve hoşnutsuzlukla bağın kopması, سخف kökünde ise aklın ve nesnenin dokusundaki zafiyet ve hafiflik görülür.رTitreşim, süreklilik ve yönlendirici baş olma vasfı taşıyan sesin eklenmesiyle gevşeyen direncin sürekli bir boyun eğişe, hizmete koşulmaya veya aşağılanarak tahakküm altına alınmaya dönüşmesi.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
سDiken, destekTutunma, direnç gösterme veya engelleme noktası
خÇit, duvar (yoğunlaşma)Harfin hırıltılı yapısı ve ayrıcı niteliğiyle sınırın delinmesi, bariyerin aşındırılması
رİnsan başı; baş, ilk, üstYönetici erk, hiyerarşik üstünlük ve hareketin yönlendirildiği merkez
سخرDikenin aşılması, koruyucu perdenin delinmesi ve başın sevkine bağlanmaNesnenin veya bireyin kendi iç direncini ve savunma duvarını kıran bir üst otoritenin, onu kendi iradesi doğrultusunda gütmesi, yönlendirmesi veya değerini düşürerek başkasına amade kılması hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir hayvanın veya kölenin karşılıksız, zorla ve meşakkatle bir işe koşulması; rüzgârın ve akıntının gemiyi dirençsizce sürüklemesi سواخر في سواء اليم تحتفز ifadesinde olduğu gibi gemilerin boyun eğerek yürümesi.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem Arap şiirinde kök, bir kişinin direncinin kırılarak başkasına bedelsiz hizmetçi kılınması veya toplum içinde zayıf görülüp hafife alınması bağlamında geçer; şair A‘şâ Bâhile’ye nispet edilen şu beyitte felaket karşısında küçümseme ve acizlik durumu bu kökle anılır: إني أتتني لسان لا أسر بها / من علو لا عجب منها ولا سخر
Erken Arapça kullanımEmevî dönemi şairi er-Râî bir beytinde kavminin durumunu hafife almadığını ve alay konusu yapmadığını şu mısralarla ifade eder: تغير قومي ولا أسخر / وما حم من قدر يقدر

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvānü’l-A‘şâ.

Sami etimolojik katman

Arapça سخر kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde direncin kırılması, angarya, zorla çalıştırma ve küçümseme anlam ekseninde yer alır. Klasik İbranicede doğrudan üçlü ses denkliğiyle birebir aynı kökten türeyen yaygın bir fiil bulunmamakla birlikte, kökün çekirdeği zorunlu hizmet, angarya ve baş eğdirme bağlamında Süryanice şahhar köküyle kavramsal temas taşır; bu dilde de bir kimseyi bedelsiz kamu işine sürmek veya angaryaya zorlamak anlamı mevcuttur. Arapçada kök çift yönlü bir semantik genişleme yaşamıştır: Bir taraftan failin mefule boyun eğdirip onu kendi düzenine bağlaması (teshîr), diğer taraftan bir kimseyi aklen ya da toplumsal mevkice zayıf ve işe yaramaz sayıp eğlence ve hakaret konusu yapması (sühriyye) yerleşmiştir. Her iki eksende de ortak semantik matris, karşıdakinin kendi özerkliğini yitirmesi ve üst bir iradenin tahakkümü altına girmesidir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBoyun eğdirme, angaryaya koşma ve alayNesnenin direncini kırarak onu kendi faydasına amade kılma; aynı kökten gelen alay anlamı da kişinin ciddiyetini ve saygınlığını kırarak onu zayıf düşürme hareketidir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiSüryanice angarya ve zorunlu hizmet kökleriBir kimseyi ücret veya karşılık vermeksizin mecburi hizmete sevk etme nosyonu Doğu ve Batı Sami havzasında idari ve hukuki bir terim olarak paylaşılır.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli ses denkliğine sahip doğrudan bir kök tespiti yapılamamıştır.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
سخرAnlamlıBoyun eğdirmek, angaryaya koşmak, alay etmekDirenci kırarak iradeye bağlamak veya küçümsemekHedef kök; Kur'an'da geçer
سرخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir
خسرAnlamlıEksilmek, kaybetmek, ziyana uğramakSermayenin veya varlığın elden çıkması, hüsranKur'an'da geçer; değerin eksilmesi yönüyle zımni ilişki taşır
خرسAnlamlıDilsiz olmak, susmak, taş kesilmekKonuşma yetisinin veya sesin kaybolmasıKur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir
رسخAnlamlıSabit olmak, kökleşmek, derine inmekBir şeyin yerinde kımıldamayacak şekilde yerleşmesiKur'an'da geçer; zıt dinamizmle sevk edilmeye karşı durmayı çağrıştırır
رخسKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
سخرMerkezİtaate alma, bedelsiz çalıştırma, alay etmeBir varlığı dirençsiz kılıp iradeye bağlama veya küçümseyerek hakir görmeHem ontolojik bir zorunluluğu hem de ahlaki bir sapmayı ifade eden çift yönlü merkez kök
هزأKomşuİstihza, alayهزأ doğrudan söz ve jestle hafife almayı gösterirken, سخر muhatabı ezme, acizliğini ortaya çıkarma ve onu bir nesne gibi kullanma kastı taşırKur'an'da alay anlamında birbirinin yerine veya birbirini pekiştirici olarak kullanılır
ذللKomşuUysallaşma, boyun eğme, zilletذلل daha çok varlığın kendi iç yumuşaklığı ve boyun eğiş hali iken, سخر dış bir failin onu zorla veya kanunla tasarrufu altına almasıdırİlahi yasaya boyun eğdirilen nesnelerin uysal tabiatını anlatır
طوعKomşuİtaat, gönüllü uyumطوع isteyerek ve gönüllü uyumu içerirken, سخر failin gücü karşısında direncin kırılmasıyla gerçekleşen cebri veya ontolojik itaattirVarlıkların yaratılış gayesine hizmete bağlanması
عززZıtÜstünlük, boyun eğmeme, güçعزز hiçbir dış müdahaleye boyun eğmeyen, mağlup edilemeyen ve zelil kılınamayan izzet halidir; سخر kökünün gerektirdiği itaat ve zilletin tam karşıtıdırBir varlığın tasarruf altına alınamaz oluşu

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaسخرBoyun eğdirmek, hizmete koşmak, alay etmekVarlığı kendi iradesine amade kılma ve küçümseme anlamlarını bir arada taşırKesin
LatinceSubiugare, irridereBoyun eğdirmek, alay etmekSubiugare boyun eğdirmeyi, irridere ise gülünç bulup alaya almayı karşılar; iki anlam tek kökte birleşmezGüçlü
İngilizceSubjugate, mock, derideTabi kılmak, alay etmekSubjugate ontolojik veya siyasi tahakkümü; mock ve deride ise alay fiilini verirGüçlü
AlmancaUnterwerfen, verspottenBoyun eğdirmek, alay etmekUnterwerfen bir gücün altına sokmayı; verspotten hafife alıp eğlenmeyi ifade ederGüçlü
FransızcaAssujettir, se moquerTabi kılmak, alay etmekAssujettir tabi kılma ve bağımlı hale getirmeyi; se moquer alay etmeyi karşılarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden Deutsches Universalwörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فَعَّلَ kalıbı (سَخَّرَ, يُسَخِّرُ)Kozmik boyun eğdirme ve hizmete vermeGüneşin, ayın, gecenin, rüzgârın ve denizin ilahi nizam içinde insanın faydasına amade kılınması; Râ‘d 13:2, Nahl 16:12, Câsiye 45:13
فَعِلَ kalıbı (سَخِرَ, يَسْخَرُ)Küçümseme, alay etme ve eğlenceye almaİnkârcıların peygamberleri ve müminleri dünyevi zayıflıkları sebebiyle hakir görmesi; Bakara 2:212, Hûd 11:38, Tevbe 9:79
İsmi meful çoğul (مُسَخَّرَاتٍ)İlahi yasalara amade kılınmış varlıklarGökteki kuşların, bulutların veya gök cisimlerinin kendi başlarına buyruk olmayıp ilahi emre bağlı hareket etmeleri; A‘râf 7:54, Nahl 16:79
İsim formu (سِخْرِيًّا)Toplumsal iş bölümü ve hizmet bağıİnsanların birbirinin işini görmesi, maişet dengesi için birbirine muhtaç ve amade kılınması; Zuhruf 43:32
İsim formu (سُخْرِيًّا / سِخْرِيًّا)Alay ve eğlence konusu edinmeİnkârcıların müminleri dünyada alay konusu haline getirmesi ve bu sebeple zikri unutmaları; Mü’minûn 23:110, Sâd 38:63

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKozmoloji ve ilahi kudretTabiatın kendi başına fail mi olduğu yoksa ilahi iradeye mutlak boyun eğmiş (müsahhar) bir vasıta mı sayılacağı meselesiTabiat kanunlarının zorunlu değil, Allah’ın teshiriyle yürüyen imkânlar alanı olması
FıkıhHaksız angarya ve iş akitleriBir kimseyi ücretini vermeksizin zorla çalıştırmanın (suhre/istishâr) haramlığı ve kamu yararı adına mecburi hizmet sınırlarıKarşılıksız emeğin yasaklanması ve adil iş sözleşmesi zorunluluğu
TefsirZuhruf 43:32 ve Mü'minûn 23:110 kıraatleriسِخْرِيًّا kelimesinin esre ve ötre okunuşlarına göre iş bölümü (hizmete alma) ile alay etme arasındaki anlam ayrışmasıKıraat farkının toplumsal tabakalaşma ile ahlaki zaaf arasındaki bağı aydınlatması
HadisKul hakkı ve ahlakİnsanlarla alay etmenin, onları küçük düşürmenin ve güçsüzleri ücretsiz hizmete zorlamanın nehyedilmesiKibrin dışa vurumu olan istihzanın ve haksız tahakkümün kınanması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniYaratılış ve tevhidKozmik itaatVarlıkların Allah’ın emrine teslimiyetiTabiat varlıkları bağımsız birer tanrı değil, ilahi iradenin hizmetkârıdırKesin
İlmiTabiat düzeniDeterminizm ve yasallıkEvrenin araştırılabilir ve ölçülebilir kılınmasıTeshir edilen tabiat, keyfi davranmadığı için insan aklı tarafından kavranabilir ve teknolojiye dönüştürülebilirKesin
SiyasiYönetim ve meşruiyetTahakküm ve angaryanın reddiGüçlünün zayıfı ezmesini engellemeSiyasi iktidar tebaayı bedelsiz köle (suhre) kılamaz; otorite ilahi adalet sınırlarında teshir meşruiyeti bulurGüçlü
İktisadiİş bölümü ve istihdamKarşılıklı bağımlılıkSosyal sınıfların birbirine hizmet üretmesiZuhruf 43:32 uyarınca hiç kimse tek başına yetinemez; zenginlik ve kabiliyet farkları birbiriyle yardımlaşma ve istihdam düzeni kurarKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDış kuvvete bağımlı kısıtlı sistemler (Holonomik kısıtlar ve zorlanmış dinamik)Fizikte serbest hareket eden bir parçacığın dış bir potansiyel alan veya kısıtlayıcı denklemle belirli bir yörüngeye mecbur edilmesi; sistemin kendi iç direncinin dış kuvvet tarafından kırılarak amaca uygun yönlendirilmesi teshir mantığıyla birebir örtüşür.Güçlü
Beşeri bilimlerToplumsal iş bölümü ve yabancılaşma (Durkheim ve Weber)Sosyolojide bireylerin uzmanlaşarak birbirlerinin ihtiyaçlarını karşılamak üzere sisteme entegre olması (organik dayanışma); bu ilişkinin istismara dönüşerek bir sınıfın diğerini nesneleştirmesi ve alay/tahakküm konusu yapması.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü sadece sözlü alay, eğlenme veya psikolojik bir küçümseme olarak daraltıp, kavramın kozmolojik nizamı ve sosyo-ekonomik iş bölümünü kuran ana sütun olduğunu göz ardı etmek.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da teshir, göklerin, yerin, denizlerin ve hayvanların insanın istifadesine verilerek ontolojik bir lütuf kılınması; toplumda ise insanların derecelenerek birbirinin emeğine muhtaç edilmesidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataTabiat ayetlerini sadece seyirlik birer mucize sanıp bilimsel keşif ve istifadeye açılan kanuniyet zeminini (teshir) ıskalamak; toplumsal hiyerarşiyi ise ontolojik bir üstünlük sayarak zayıfları alaya alan müstekbir mantığına kaymak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlık hiyerarşisini doğru kavramayı sağlar; tabiatın ilahi emre amadeliğini (teshir) gösterirken, insanın insan üzerindeki haksız tahakkümünü ve tekebbür kaynaklı alayını (istihza) aynı kök üzerinden deşifre eder.
Hangi ayet groupsunda belirleyicidir?Kozmik nimetlerin sayıldığı tevhid ve şükür ayetlerinde (Râ‘d, Nahl, Câsiye) ve peygamberlerin tebliğine karşı inkârcı zümrelerin psikolojik direncini anlatan kıssalarda (Hûd, Enbiyâ, Mü’minûn).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Tabiatın insana kendiliğinden boyun eğdiği vehmini kırarak mülkün gerçek sahibini hatırlatır; ayrıca zenginlik veya güç sebebiyle insanları hakir görüp alay eden zihniyetin aslında ontolojik bir körlük içinde olduğunu gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir varlığın mukavemetini kırarak zorla veya karşılıksız bir işe koşmak, gemiyi rüzgârın sevkine terk etmek ve zayıf görüleni eğlenceye almak.
  • Soyut anlamBir iradenin başka bir varlık üzerindeki ontolojik veya ahlaki üstünlük iddiasıyla onu kendi amaçlarına tabi kılması veya değersizleştirerek tahakküm kurması.
  • Sistematik karşılıkKozmolojide tabiattaki nedensellik ve yasallığın ilahi iradeye mutlak teslimiyeti; sosyolojide ise zorunlu iş bölümü ve bu iş bölümünün ahlaki zaafla istismara uğraması.
  • LaTeX modeliΦ(A,B)={x∈B∣∇fA(x)=0∧μ(B)≺μ(A)}  ⟹  Ψ(B)→Ω(A)
  • LaTeX açıklamasıFormülde A üst iradeyi veya sistemi, B ise tabi kılınan nesne veya zümreyi temsil eder. Φ(A,B) teshir ve boyun eğdirme bağıntısıdır. B kümesindeki her x elemanının kendi bağımsız hareket eğilimi veya direnci ∇fA(x)=0 ile sıfırlanmış ve B varlığının özerklik seviyesi μ(B), A varlığının gücü karşısında μ(B)≺μ(A) şeklinde zayıf düşürülmüştür. Bu durumun doğal sonucu olarak tabi olanın bütün fonksiyonel çıktısı Ψ(B), üst iradenin belirlediği amaca Ω(A) yönlendirilmektedir. Hem tabiatın insana amade kılınması hem de inkârcıların müminleri aşağı görerek kendi hiyerarşilerine hapsetme girişimi bu asimetrik bağıntıyla modellenir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: س