سخر
س - خ - ر
KÖK- 42 geçiş
- 35 ayet
- 22 sîga
- 13 sözlük
Sahr kayalık sahadır. “Sehl” kuzu demektir. “Sehr” söz dinleyen uysal yabancı işçidir. Bir işten bedelsiz yararlanmak “suhr” olduğu gibi, böyle hor görülen yabancı işçinin alay edilmesine de “sıhr” denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sahr kayalık sahadır. “Sehl” kuzu demektir. “Sehr” söz dinleyen uysal yabancı işçidir. Bir işten bedelsiz yararlanmak “suhr” olduğu gibi, böyle hor görülen yabancı işçinin alay edilmesine de “sıhr” denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.754 harfباب الخاء والسين والراء معهما
خ س ر، خ ر س، س خ ر، ر س خ مستعملات
خسر:
الخُسْر: النقصان، والخُسْرانُ كذلك، والفعلك خَسِرَ يَخْسَرُ خُسْرانا.
والخاسِرُ: الذي وضع في تجارته، ومصدره: الخَسارَةُ والخُسْرُ. كِلْتُهُ ووزَنْتُهُ فأَخْسَرْتُهُ، أي: نقصته. وقوله جل وعز : "وكان عاقبة أمرها خُسْرا" ، أي: نقصا.
وصفقة خاسرِةٌ، أي: غير مربحة خرس: خَرِسَ خَرَساً. والخَرَسُ: ذهاب الكلام خلقة، أو عيا.
وكتيبة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR677 harfسَخِرْت منه أَسْخَرُ سَخَراً بالتحريك، ومَسْخَراً وسُخْراً بالضم. قال أعشى باهِلَةَ:
إنّي أَتَتْني لِسانٌ لا أُسَـرُّ بـهـا من عَلْوَُِ لا عَجَبٌ مِنْهُ ولا سَخَرُ
والتأنيث للكلمة، وكان قد أتاه خبرُ مقتلِ أخيه المنتشِر. وحكى أبو زيد: سَخِرْتُ به، وهو أردأ اللغتين. والاسم السُخْرِيَةُ والسُخْرِيُّ والسِخْرِيُّ، وقرئ بهما قوله تعالى: "ليتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيَّا"، و"سِخْرِيَّا".
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.905 harfخ س ر
خسر ، خرس ، سخر ، رسخ : مستعملة .
خسر : قال الليث : الخُسْرُ : النُّقْصَان ،
والخُسْرَانُ كذلك ، والفِعْل : خسِر يَخْسَرُ
خُسْرَاناً .
ويقال : كِلْتُهُ ووَزَنْتُهُ فأَخسَرْتُهُ _ أي :
نَقَصْتُهُ .
قال الله جلّ وعزّ ) وإذا كالوهم أو وزنوهم يخسرون ( [ المطفّفِين : 3 ] .
قال الزجاج : أي : يَنْقُصُونَ في الكَيْل
والوَزن .
قال : ويجوز في اللُّغة ) ( يخْسَرُون ) ( يقال :
أَخسَرْتُ الميزان
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.088 harf(باب السين والخاء وما يثلثهما )
(سخد) السين والخاء والدال أصلٌ. فيه السَّخْد، وهو الماء الذي يخرج مع الولد. ولذلك يقال: أصبح فلان مُسْخَداً، إذا أصبح خاثِر النفس ثقيلاً. وربَّما قالوا للذي يخرج من بطن المولود قبل أن يأكل: السُّخْد. وهذا مُختلَف فيه، فمنهم من يقول سُخْد، ومنهم من يقول بالتاء سُخْت. وكذلك حُدِّثنا به عن ثَعْلب في آخر كتابه الذي أسماه الفصيح([1]). وقال بعض أهل اللُّغة: إنَّ السُّخْد
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR999 harf- التسخير: سياقه إلى الغرض المختص قهرا، قال تعالى: ﴿وسخر لكم ما في السموات وما في الأرض﴾ [الجاثية/13]، ﴿وسخر لكم الشمس والقمر دائبين﴾ [إبراهيم/33]، ﴿وسخر لكم الليل والنهار﴾ [إبراهيم/33]، ﴿وسخر لكم الفلك﴾ [إبراهيم/32]، كقوله: ﴿وسخرناها لكم لعلكم تشكرون﴾ [الحج/36]، ﴿سبحان الذي سخر لنا هذا﴾ [الزخرف/13]، فالمسخر هو المقيض للفعل، والسخري: هو الذي يقهر فيتسخر بإرادته، قال: ﴿ليتخذ بعضهم بعضا سخريا﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR391 harfس خ ر
فلان سخرة سخرة: يضحك منه الناس ويضحك منهم وسخرت منه واستسخرت واتخذوه سخرياً وهو مسخرة مـن المساخـر وتقـول: رب مساخـر يعدهـا النـاس مفاخـر.
وسخّـره اللـه لك وهؤلاء سخرة للسلطان يتسخرهم: يستعملهم بغير أجر.
ومن المجاز: مواخر سواخر: سفن طابت لها الريح.
ويقولون: أنا أقول هذا ولا أسخر أي ولا أقول إلا ما هو حق.
قال الراعي: تغير قومـي ولا أسخـر وما حمّ من قدر يقدر
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.496 harfسَخِرَ منه وبه سَخْراً وسَخَراً ومَسْخَراً وسُخْراً، بالضم، وسُخْرَةً وسِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسُخْرِيَّة: هزئ به؛ ويروى بيت أَعشى باهلة على وجهين:
إِني أَتَتْنِي لِسانٌ، لا أُسَرُّ بها،
مِنْ عَلْوَ، لا عَجَبٌ منها ولا سُخْرُ
ويروى: ولا سَخَرُ، قال ذلك لما بلغه خبر مقتل أَخيه المنتشر، والتأْنيث للكلمة. قال الأَزهري: وقد يكون نعتاً كقولهم: هُم لك سُِخْرِيٌّ وسُِخْرِيَّةٌ، من ذكَّر قال سُِخْرِيّاً،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR480 harf* س خ ر * * سَخِرَ * منه من باب طرب و * سُخُراً * بضمتين و * مَسْخَرَاً * بوزن مذهب وحكى أبو زيد * سَخِرَ * به وهو أردأ اللغتين وقال الأخفش سخر منه وبه وضحك منه وبه وهزئ منه وبه كل يقال والاسم * السُّخْرِيَّةُ * بوزن العشرية و * السُّخْرِيُّ * بضم السين وكسرها وقرئ بهما قوله تعالى ﴿ليتخذ بعضهم بعضا سُخريَّا﴾ و * سَخَّرَهُ * * تَسخِيرا * كلفه عملا بلا أجرة وكذا * تَسَخَّرهُ * و * التَّسْخِيرُ *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.862 harfسخر منه، هذه هي اللغة الفصيحة، وبها ورد القرآن. قال الله تعالى. فيسخرون منهم سخر الله منهم وقال: إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم وقال بعضهم: لو سخرت من راضع لخشيت أن يجوز بي فعله. وقال الجوهري: حكى أبو زيد. سخرت به، وهو أردأ اللغتين، ونقل الأزهري عن الفراء: يقال: سخرت منه، ولا يقال: سخرت به، وكأن المصنف تبع الأخفش، فإنه أجازهما، قال: سخرت منه وسخرت به، كلاهما كفرح - وكذلك ضحكت منه وضحكت به،
سخر منه، هذه هي اللغة الفصيحة، وبها ورد القرآن. قال الله تعالى. فيسخرون منهم سخر الله منهم وقال: إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم وقال بعضهم: لو سخرت من راضع لخشيت أن يجوز بي فعله. وقال الجوهري: حكى أبو زيد. سخرت به، وهو أردأ اللغتين، ونقل الأزهري عن الفراء: يقال: سخرت منه، ولا يقال: سخرت به، وكأن المصنف تبع الأخفش، فإنه أجازهما، قال: سخرت منه وسخرت به، كلاهما كفرح - وكذلك ضحكت منه وضحكت به، وهزئت منه وهزئت به، كل يقال. ونقل شيخنا عن النووى: الأفصح الأشهر: سخر منه، وإنما جاء سخر به لتضمنه معنى هزيء - سخرا، بفتح فسكون، وسخرا محركة، وسخرة، بالضم، ومسخرا، بالفتح، وسخرا، بضم فسكون، وسخرا، بضمتين: هزىء به، ويروى بيت أعشى باهلة بالوجهين: إني أتتنى لسان لا أسـر بـهـا من علو لا عجب منها ولا سخر
بضمتين، وبالتحريك، كاستسخر وفي الكتاب العزيز وإذا رأوا آية يستسخرون قال ابن الرماني: يدعو بعضهم بعضا إلى أن يسخر، كيسخرون، كعلا قرنه واستعلاه. قال غيره: كما تقول: عجب وتعجب واستعجب، بمعنى واحد. والاسم السخرية والسخري، بالضم، ويكسر. قال الأزهري: وقد يكون نعتا، كقولك: هم لك سخري وسخرية. من ذكر قال: سخريا، ومن أنث قال: سخرية، وقرئ بالضم والكسر قوله تعالى ليتخذ بعضهم بعضا سخريا وسخره، كمنعه، يسخره سخريا، بالكسر ويضم، وسخره تسخيرا: كلفه مالا يريد وقهره، وكل مقهور مدبر لا يملك لنفسه ما يخلصه من القهر فذلك مسخر، قال الله تعالى وسخر لكم الشمس والقمر أي ذللهما والنجوم مسخرات بأمره قال الأزهري: جاريات مجاريهن. وهو سخرة لي وسخري وسخري بالضم والكسر، وقيل: السخري بالضم: من التسخير: والسخري، بالكسر، من الهزء، وقد يقال في الهزء سخري وسخري، وأما من السخرة فواحده مضموم، وقوله تعالى فاتخذتموهم سخريا بالوجهين، والضم أجود. ورجل سخرة وضحكة، كهمزة يسخر بالناس. وفي التهذيب: يسخر من الناس. وكبسرة: من يسخر منه. والسخرة أيضا: من يسخر في الأعمال ويتسخر كل من قهره وذلله من دابة أو خادم بلا أجر ولا ثمن. ومن المجاز سخرت السفينة، كمنع: أطاعت وجرت وطاب لها الريح والسير، والله سخرها تسخيرا، والتسخير: التذليل، وسفن سواخر مواخر، من ذلك. وكل ما ذل وانقاد أو تهيأ لك على ما تريد فقد سخر لك. وقوله تعالى: إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون أي إن تستجهلونا، أي تحملونا على الجهل على سبيل الهزء فإنا نستجهلكم كما تستجهلوننا، وإنما فسره بالاستجهال هربا من إطلاق الاستهزاء عليه تعالى شأنه، مع أنه وارد على سبيل المشاكلة في آيات كثيرة غيرها. وفي الحديث أيضا أتسخر بي وأنا الملك قالوا: أي أتستهزئ بي ؛ وقالوا: هو مجاز ومعناه أتضعني فيما لا أراه من حقي، فكأنها صورة السخرية، فتأمل. وسخر، كسكر: بقلة بخراسان، ولم يزد الصاغاني على قوله: بقلة. وقال أبو حنيفة: هي السيكران. وسخره تسخيرا: ذلله وكلفه ما لا يريد وقهره، عملا بلا أجرة، ولا ثمن، خادما أو دابة، كتسخره، يقال: تسخرت دابة لفلان، أي ركبتها بغير أجر. ويقال: هو مسخرة من المساخر. وتقول: رب مساخر يعدها الناس مفاخر. وأما ما جاء في الحديث: أنا أقول كذا ولا أسخر أي لا أقول إلا ما هو حق، وتقديره: ولا أسخر منه. وعليه قول الراعي: تغير قومي ولا أسخر وما حم من قدر يقدر أي لا أسخر منهم. وسخرور بن مالك الحضرمي، بالضم، له صحبة، شهد فتح مصر، ذكره ابن يونس.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.278 harfسَخِرَ مِنْهُ
1 سَخِرَ مِنْهُ ذ , (Fr, Akh, S, A, Msb, K,) and بِهِ, (AZ, Akh, S, Msb, K,) like as one says ضَحِكَ مِنْهُ and بِهِ, and هَزِئَ مِنْهُ and بِهِ, (Akh, S,) but the former is the more chaste, (En-Näwawee, TA,) and is that which occurs in the Kur ix. 80, and xi. 40, [&c.,] (TA,) and J says that the latter is the worse of the two, (S,) and Fr disallows it absolutely, (TA,) aor. سَخَرَ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR960 harfسَخَرَ
سَخَرَ A ( n. ac. سِخْرِيّ 2yi , سُخْرِيّ 3yi ),
a. see II .
b. ( n. ac. سَخْر 1 ), Had the wind favourable ( ship ).
سَخِرَ
سَخِرَ A ( n. ac. سَخْر 1 , سُخْر 3 , سُخْرَة 3t , سَخَر 4 , سُخُر 10 , مَسْخَر 17 )
a. [ Bi or Min ], Mocked, scoffed, jeered, laughed at; ridiculed, derided, made fun of.
سَخَّرَ
سَخَّرَ II ,
a. Made to work without pay; tamed; made submissive,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR16.324 harfسخر
سَخَرَ - يَسْخَرُ - سُخْر- سُخْرِيّ - سُخْرِيَّّا - سَخَّرَ - يُسَخِّرُ - مُسَخَّر- مُسَخَّرة - مُسَخَّرات
سَخَرَ - يَسْخَرُ + كائن + لـِ كائن: خضع قهراً بعمله وجهده لمنفعة كائن آخر
اتخذ + كائن + كائناً آخر + سُخْرِيَّاَ: أخضع الآخر لإرادته فصار يستفيد من كل إمكانياته لمنفعته
سُخْر: اسم فعل " سَخَرَ - يَسْخَرُ "
سُخْرِي: اسم نسبة من "
Sîgalar(22)
- وَسَخَّرَVe boyun eğdirdi+1 anlam(وَفَعَّلَ)×11
- سَخَّرَBoyun eğdirdi(فَعَّلَ)×5
- سَخِرُواAlay ettiler(فَعِلُوا)×3
- سَخَّرَهَاOna boyun eğdirdi(فَعَّلَهَا)×2
- سِخْرِيًّاAlay konusu(فِعْلِيًّا)×2
- مُسَخَّرَاتٍBoyun eğdirilenler(مُفَعَّلَاتٍ)×2
- وَيَسْخَرُونَVe alay ederler(وَيَفْعَلُونَ)×2
- السَّاخِرِينَAlay edenler(الْفَاعِلِينَ)×1
- الْمُسَخَّرِBoyun eğdirilen(الْمُفَعَّلِ)×1
- تَسْخَرُواAlay edersiniz(تَفْعَلُوا)×1
Mücavir kökler62 mücavir (209 toplam)
- قمر
8 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- شمس
8 ortak ayet · Güneş demektir
- جري
9 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir
- فلك
6 ortak ayet · Fülk (kef), İğ topacı demektir
- ليل
8 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- نهر
8 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- سمي
6 ortak ayet · Ad verilen
- بحر
5 ortak ayet · Bahr deniz demektir
- سمو
10 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- لمز
2 ortak ayet · Remz özel işaret demektir
- أجل
4 ortak ayet · İcl havuz demektir
- رأي
8 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
Geçtiği ayetler(35)
… السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ …
Ve boyun eğdirdiAllah O’dur ki; gökleri gördüğünüz gibi yükseltmiş, sonra Arş’a hükmetmiştir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır. Bunların her biri belli bir süreye kadar hareket edecektir. İşleri yürütür. Rabbınızla karşılaşacağınıza kesin olarak inanmanız için ayetleri uzun uzun açıklar.
… السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ …
Ve boyun eğdirdiAllah O’dur ki; gökleri ve yeri yaratmış, indirdiği su ile size rızık olarak ürünler çıkarmıştır. Emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri ve nehirleri buyruğunuza verdi.
… لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ
Ve boyun eğdirdiAllah O’dur ki; gökleri ve yeri yaratmış, indirdiği su ile size rızık olarak ürünler çıkarmıştır. Emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri ve nehirleri buyruğunuza verdi.
وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ
Ve boyun eğdirdiDevamlı olarak yörüngelerinde yürüyen güneşi ve ayı size müsahhar kıldı. Geceyi ve gündüzü de size teshir etti.
وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ
Ve boyun eğdirdiDevamlı olarak yörüngelerinde yürüyen güneşi ve ayı size müsahhar kıldı. Geceyi ve gündüzü de size teshir etti.
وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
Ve boyun eğdirdiGeceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin buyruğunuza verdi. Yıldızlar da O’nun buyruğu ile müsahhar kılınmıştır. Muhakkak ki bunda, akleden bir kavim için ayetler vardır.
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ
Ve boyun eğdirdiAndolsun ki; onlara: Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı müsahhar kılan kimdir? diye sorsan, elbette; Allah’tır, diyecekler. O halde neye, çevrilip döndürülüyorlar?
… يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ …
Ve boyun eğdirdiGörmez misin ki; Allah, geceyi gündüze, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı buyruk altında tutar. Her birisi belirli bir süreye kadar akıp gider. Muhakkak ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.
يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذَلِكُمُ اللَّهُ …
Ve boyun eğdirdiGündüzü geceye girdirir, geceyi de gündüze girdirir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır, her biri belli bir süre için hareket eder. İşte bu, Rabbınız olan Allah’tır. Mülk O’nundur. O’ndan başka taptıklarınız ise hurma çekirdeğinin zarına bile malik değildirler.
… يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ …
Ve boyun eğdirdiGökleri ve yeri hak ile yaratmıştır. Geceyi gündüzün üzerine dolar; gündüzü de gecenin üzerine dolar. Güneşi ve ayı müsahhar kılmıştır. Her biri belirli bir süreye kadar akıp gitmektedir. İyi bilin ki O; Aziz’ dir, Gaffar’dır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سخر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هزأ, ذلل, طوع |
| Zıt Kök | عزز |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığı direncini kırarak, zorlamayla veya kendi iradesi dışında bir amaca boyun eğdirmek, uysallaştırmak ve bedelsiz çalıştırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik varlıkların ilahi iradeye mutlak itaati ile inkârcıların müminleri hakir görerek alaya alması |
| Çekirdek Özet 3 | Ontolojik hiyerarşide alt kademenin üst amaca hizmete bağlanması ve tekebbür temelli sahte üstünlük iddiası |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bireysel psikolojik bir alay veya basit bir istihza sayıp evrendeki kozmik boyun eğiş ve toplumsal iş bölümü boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سخ | Gevşeme, yumuşama, incelme, direncin çözülmesi ve tutuculuğun kaybolması; nitekim سخط kökünde öfke ve hoşnutsuzlukla bağın kopması, سخف kökünde ise aklın ve nesnenin dokusundaki zafiyet ve hafiflik görülür. | ر | Titreşim, süreklilik ve yönlendirici baş olma vasfı taşıyan sesin eklenmesiyle gevşeyen direncin sürekli bir boyun eğişe, hizmete koşulmaya veya aşağılanarak tahakküm altına alınmaya dönüşmesi. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Tutunma, direnç gösterme veya engelleme noktası |
| خ | Çit, duvar (yoğunlaşma) | Harfin hırıltılı yapısı ve ayrıcı niteliğiyle sınırın delinmesi, bariyerin aşındırılması |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Yönetici erk, hiyerarşik üstünlük ve hareketin yönlendirildiği merkez |
| سخر | Dikenin aşılması, koruyucu perdenin delinmesi ve başın sevkine bağlanma | Nesnenin veya bireyin kendi iç direncini ve savunma duvarını kıran bir üst otoritenin, onu kendi iradesi doğrultusunda gütmesi, yönlendirmesi veya değerini düşürerek başkasına amade kılması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvanın veya kölenin karşılıksız, zorla ve meşakkatle bir işe koşulması; rüzgârın ve akıntının gemiyi dirençsizce sürüklemesi سواخر في سواء اليم تحتفز ifadesinde olduğu gibi gemilerin boyun eğerek yürümesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde kök, bir kişinin direncinin kırılarak başkasına bedelsiz hizmetçi kılınması veya toplum içinde zayıf görülüp hafife alınması bağlamında geçer; şair A‘şâ Bâhile’ye nispet edilen şu beyitte felaket karşısında küçümseme ve acizlik durumu bu kökle anılır: إني أتتني لسان لا أسر بها / من علو لا عجب منها ولا سخر |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi er-Râî bir beytinde kavminin durumunu hafife almadığını ve alay konusu yapmadığını şu mısralarla ifade eder: تغير قومي ولا أسخر / وما حم من قدر يقدر |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvānü’l-A‘şâ.
Sami etimolojik katman
Arapça سخر kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde direncin kırılması, angarya, zorla çalıştırma ve küçümseme anlam ekseninde yer alır. Klasik İbranicede doğrudan üçlü ses denkliğiyle birebir aynı kökten türeyen yaygın bir fiil bulunmamakla birlikte, kökün çekirdeği zorunlu hizmet, angarya ve baş eğdirme bağlamında Süryanice şahhar köküyle kavramsal temas taşır; bu dilde de bir kimseyi bedelsiz kamu işine sürmek veya angaryaya zorlamak anlamı mevcuttur. Arapçada kök çift yönlü bir semantik genişleme yaşamıştır: Bir taraftan failin mefule boyun eğdirip onu kendi düzenine bağlaması (teshîr), diğer taraftan bir kimseyi aklen ya da toplumsal mevkice zayıf ve işe yaramaz sayıp eğlence ve hakaret konusu yapması (sühriyye) yerleşmiştir. Her iki eksende de ortak semantik matris, karşıdakinin kendi özerkliğini yitirmesi ve üst bir iradenin tahakkümü altına girmesidir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boyun eğdirme, angaryaya koşma ve alay | Nesnenin direncini kırarak onu kendi faydasına amade kılma; aynı kökten gelen alay anlamı da kişinin ciddiyetini ve saygınlığını kırarak onu zayıf düşürme hareketidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice angarya ve zorunlu hizmet kökleri | Bir kimseyi ücret veya karşılık vermeksizin mecburi hizmete sevk etme nosyonu Doğu ve Batı Sami havzasında idari ve hukuki bir terim olarak paylaşılır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli ses denkliğine sahip doğrudan bir kök tespiti yapılamamıştır. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سخر | Anlamlı | Boyun eğdirmek, angaryaya koşmak, alay etmek | Direnci kırarak iradeye bağlamak veya küçümsemek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| سرخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| خسر | Anlamlı | Eksilmek, kaybetmek, ziyana uğramak | Sermayenin veya varlığın elden çıkması, hüsran | Kur'an'da geçer; değerin eksilmesi yönüyle zımni ilişki taşır |
| خرس | Anlamlı | Dilsiz olmak, susmak, taş kesilmek | Konuşma yetisinin veya sesin kaybolması | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |
| رسخ | Anlamlı | Sabit olmak, kökleşmek, derine inmek | Bir şeyin yerinde kımıldamayacak şekilde yerleşmesi | Kur'an'da geçer; zıt dinamizmle sevk edilmeye karşı durmayı çağrıştırır |
| رخس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سخر | Merkez | İtaate alma, bedelsiz çalıştırma, alay etme | Bir varlığı dirençsiz kılıp iradeye bağlama veya küçümseyerek hakir görme | Hem ontolojik bir zorunluluğu hem de ahlaki bir sapmayı ifade eden çift yönlü merkez kök |
| هزأ | Komşu | İstihza, alay | هزأ doğrudan söz ve jestle hafife almayı gösterirken, سخر muhatabı ezme, acizliğini ortaya çıkarma ve onu bir nesne gibi kullanma kastı taşır | Kur'an'da alay anlamında birbirinin yerine veya birbirini pekiştirici olarak kullanılır |
| ذلل | Komşu | Uysallaşma, boyun eğme, zillet | ذلل daha çok varlığın kendi iç yumuşaklığı ve boyun eğiş hali iken, سخر dış bir failin onu zorla veya kanunla tasarrufu altına almasıdır | İlahi yasaya boyun eğdirilen nesnelerin uysal tabiatını anlatır |
| طوع | Komşu | İtaat, gönüllü uyum | طوع isteyerek ve gönüllü uyumu içerirken, سخر failin gücü karşısında direncin kırılmasıyla gerçekleşen cebri veya ontolojik itaattir | Varlıkların yaratılış gayesine hizmete bağlanması |
| عزز | Zıt | Üstünlük, boyun eğmeme, güç | عزز hiçbir dış müdahaleye boyun eğmeyen, mağlup edilemeyen ve zelil kılınamayan izzet halidir; سخر kökünün gerektirdiği itaat ve zilletin tam karşıtıdır | Bir varlığın tasarruf altına alınamaz oluşu |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سخر | Boyun eğdirmek, hizmete koşmak, alay etmek | Varlığı kendi iradesine amade kılma ve küçümseme anlamlarını bir arada taşır | Kesin |
| Latince | Subiugare, irridere | Boyun eğdirmek, alay etmek | Subiugare boyun eğdirmeyi, irridere ise gülünç bulup alaya almayı karşılar; iki anlam tek kökte birleşmez | Güçlü |
| İngilizce | Subjugate, mock, deride | Tabi kılmak, alay etmek | Subjugate ontolojik veya siyasi tahakkümü; mock ve deride ise alay fiilini verir | Güçlü |
| Almanca | Unterwerfen, verspotten | Boyun eğdirmek, alay etmek | Unterwerfen bir gücün altına sokmayı; verspotten hafife alıp eğlenmeyi ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Assujettir, se moquer | Tabi kılmak, alay etmek | Assujettir tabi kılma ve bağımlı hale getirmeyi; se moquer alay etmeyi karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden Deutsches Universalwörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَعَّلَ kalıbı (سَخَّرَ, يُسَخِّرُ) | Kozmik boyun eğdirme ve hizmete verme | Güneşin, ayın, gecenin, rüzgârın ve denizin ilahi nizam içinde insanın faydasına amade kılınması; Râ‘d 13:2, Nahl 16:12, Câsiye 45:13 |
| فَعِلَ kalıbı (سَخِرَ, يَسْخَرُ) | Küçümseme, alay etme ve eğlenceye alma | İnkârcıların peygamberleri ve müminleri dünyevi zayıflıkları sebebiyle hakir görmesi; Bakara 2:212, Hûd 11:38, Tevbe 9:79 |
| İsmi meful çoğul (مُسَخَّرَاتٍ) | İlahi yasalara amade kılınmış varlıklar | Gökteki kuşların, bulutların veya gök cisimlerinin kendi başlarına buyruk olmayıp ilahi emre bağlı hareket etmeleri; A‘râf 7:54, Nahl 16:79 |
| İsim formu (سِخْرِيًّا) | Toplumsal iş bölümü ve hizmet bağı | İnsanların birbirinin işini görmesi, maişet dengesi için birbirine muhtaç ve amade kılınması; Zuhruf 43:32 |
| İsim formu (سُخْرِيًّا / سِخْرِيًّا) | Alay ve eğlence konusu edinme | İnkârcıların müminleri dünyada alay konusu haline getirmesi ve bu sebeple zikri unutmaları; Mü’minûn 23:110, Sâd 38:63 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmoloji ve ilahi kudret | Tabiatın kendi başına fail mi olduğu yoksa ilahi iradeye mutlak boyun eğmiş (müsahhar) bir vasıta mı sayılacağı meselesi | Tabiat kanunlarının zorunlu değil, Allah’ın teshiriyle yürüyen imkânlar alanı olması |
| Fıkıh | Haksız angarya ve iş akitleri | Bir kimseyi ücretini vermeksizin zorla çalıştırmanın (suhre/istishâr) haramlığı ve kamu yararı adına mecburi hizmet sınırları | Karşılıksız emeğin yasaklanması ve adil iş sözleşmesi zorunluluğu |
| Tefsir | Zuhruf 43:32 ve Mü'minûn 23:110 kıraatleri | سِخْرِيًّا kelimesinin esre ve ötre okunuşlarına göre iş bölümü (hizmete alma) ile alay etme arasındaki anlam ayrışması | Kıraat farkının toplumsal tabakalaşma ile ahlaki zaaf arasındaki bağı aydınlatması |
| Hadis | Kul hakkı ve ahlak | İnsanlarla alay etmenin, onları küçük düşürmenin ve güçsüzleri ücretsiz hizmete zorlamanın nehyedilmesi | Kibrin dışa vurumu olan istihzanın ve haksız tahakkümün kınanması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve tevhid | Kozmik itaat | Varlıkların Allah’ın emrine teslimiyeti | Tabiat varlıkları bağımsız birer tanrı değil, ilahi iradenin hizmetkârıdır | Kesin |
| İlmi | Tabiat düzeni | Determinizm ve yasallık | Evrenin araştırılabilir ve ölçülebilir kılınması | Teshir edilen tabiat, keyfi davranmadığı için insan aklı tarafından kavranabilir ve teknolojiye dönüştürülebilir | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet | Tahakküm ve angaryanın reddi | Güçlünün zayıfı ezmesini engelleme | Siyasi iktidar tebaayı bedelsiz köle (suhre) kılamaz; otorite ilahi adalet sınırlarında teshir meşruiyeti bulur | Güçlü |
| İktisadi | İş bölümü ve istihdam | Karşılıklı bağımlılık | Sosyal sınıfların birbirine hizmet üretmesi | Zuhruf 43:32 uyarınca hiç kimse tek başına yetinemez; zenginlik ve kabiliyet farkları birbiriyle yardımlaşma ve istihdam düzeni kurar | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dış kuvvete bağımlı kısıtlı sistemler (Holonomik kısıtlar ve zorlanmış dinamik) | Fizikte serbest hareket eden bir parçacığın dış bir potansiyel alan veya kısıtlayıcı denklemle belirli bir yörüngeye mecbur edilmesi; sistemin kendi iç direncinin dış kuvvet tarafından kırılarak amaca uygun yönlendirilmesi teshir mantığıyla birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal iş bölümü ve yabancılaşma (Durkheim ve Weber) | Sosyolojide bireylerin uzmanlaşarak birbirlerinin ihtiyaçlarını karşılamak üzere sisteme entegre olması (organik dayanışma); bu ilişkinin istismara dönüşerek bir sınıfın diğerini nesneleştirmesi ve alay/tahakküm konusu yapması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece sözlü alay, eğlenme veya psikolojik bir küçümseme olarak daraltıp, kavramın kozmolojik nizamı ve sosyo-ekonomik iş bölümünü kuran ana sütun olduğunu göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da teshir, göklerin, yerin, denizlerin ve hayvanların insanın istifadesine verilerek ontolojik bir lütuf kılınması; toplumda ise insanların derecelenerek birbirinin emeğine muhtaç edilmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tabiat ayetlerini sadece seyirlik birer mucize sanıp bilimsel keşif ve istifadeye açılan kanuniyet zeminini (teshir) ıskalamak; toplumsal hiyerarşiyi ise ontolojik bir üstünlük sayarak zayıfları alaya alan müstekbir mantığına kaymak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık hiyerarşisini doğru kavramayı sağlar; tabiatın ilahi emre amadeliğini (teshir) gösterirken, insanın insan üzerindeki haksız tahakkümünü ve tekebbür kaynaklı alayını (istihza) aynı kök üzerinden deşifre eder. |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | Kozmik nimetlerin sayıldığı tevhid ve şükür ayetlerinde (Râ‘d, Nahl, Câsiye) ve peygamberlerin tebliğine karşı inkârcı zümrelerin psikolojik direncini anlatan kıssalarda (Hûd, Enbiyâ, Mü’minûn). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın insana kendiliğinden boyun eğdiği vehmini kırarak mülkün gerçek sahibini hatırlatır; ayrıca zenginlik veya güç sebebiyle insanları hakir görüp alay eden zihniyetin aslında ontolojik bir körlük içinde olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir varlığın mukavemetini kırarak zorla veya karşılıksız bir işe koşmak, gemiyi rüzgârın sevkine terk etmek ve zayıf görüleni eğlenceye almak.
- Soyut anlamBir iradenin başka bir varlık üzerindeki ontolojik veya ahlaki üstünlük iddiasıyla onu kendi amaçlarına tabi kılması veya değersizleştirerek tahakküm kurması.
- Sistematik karşılıkKozmolojide tabiattaki nedensellik ve yasallığın ilahi iradeye mutlak teslimiyeti; sosyolojide ise zorunlu iş bölümü ve bu iş bölümünün ahlaki zaafla istismara uğraması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde üst iradeyi veya sistemi, ise tabi kılınan nesne veya zümreyi temsil eder. teshir ve boyun eğdirme bağıntısıdır. kümesindeki her elemanının kendi bağımsız hareket eğilimi veya direnci ile sıfırlanmış ve varlığının özerklik seviyesi , varlığının gücü karşısında şeklinde zayıf düşürülmüştür. Bu durumun doğal sonucu olarak tabi olanın bütün fonksiyonel çıktısı , üst iradenin belirlediği amaca yönlendirilmektedir. Hem tabiatın insana amade kılınması hem de inkârcıların müminleri aşağı görerek kendi hiyerarşilerine hapsetme girişimi bu asimetrik bağıntıyla modellenir.