سدس
س - د - س
KÖK- 13 geçiş
- 12 ayet
- 4 sîga
- 11 sözlük
سندس Hint kumaşıdır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
سندس Hint kumaşıdır.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR996 harfسُدْسُ الشيء وسُدُسُهُ: جزءٌ من سِتَّةٍ. والسِدْسُ بالكسر، من الوِرْدِ في أَظْماءِ ابل: أن تنقطع خمسةً وترد السادس. وقد أَسْدَسَ الرَجُلُ، أي وردَتْ إبلُه سِدْساً. وأَسْدَسَ البعيرُ، إذا أَلْقَى السِنَّ بعد الرَباعِيَةِ، وذلك في السنة الثامنة. وأَسْدَسَ القومُ: صاروا ستةً. وبعضهم يقول للسُدسِ سَديسٌ، كما يقال للعُشْرِ عَشيرٌ. ويقال: لا آتيك سَديسَ عُجَيْسٍ: لغة في سَجيسٍ. وشاةٌ سَديسٌ، إذا أتت
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.230 harf(باب السين والدال وما يثلثهما)
(سدر) السين والدال والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِبه الحَيْرة واضطراب الرأي. يقولون: السادر المتحيِّر. ويقولون سَدِرَ بصرُهُ يَسْدَر، وذلك إذا اسمدَّ وتحيَّرَ. ويقولون: السَّادر هو الذي لا يبالي ما صَنَعَ، ولا يهتمُّ بشيء. قال طرفة:
سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])فأمَّا قولهم: سَدَرت المرأة شعرها، فهو من باب الإبدال، مثل سدلتُ،
(باب السين والدال وما يثلثهما) (سدر) السين والدال والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِبه الحَيْرة واضطراب الرأي. يقولون: السادر المتحيِّر. ويقولون سَدِرَ بصرُهُ يَسْدَر، وذلك إذا اسمدَّ وتحيَّرَ. ويقولون: السَّادر هو الذي لا يبالي ما صَنَعَ، ولا يهتمُّ بشيء. قال طرفة: سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])فأمَّا قولهم: سَدَرت المرأة شعرها، فهو من باب الإبدال، مثل سدلتُ، وذلك إذا أرسلَتْه. وكذلك قولهم: "جاء يضربُ أسدرَيْه"، وهو من الإبدال، والأصل فيه الصاد، وقد ذُكر. (سدع) السين والدال والعين ليس بأصلٍ يُعوَّل عليه ولا يقاس عليه، لكنَّ الخليل ذكر الرجل المِسْدَع، قال: وهو الماضي لوجهه. فإن كان كذا فهو من الإبْدال؛ لأنَّه من صَدَعت، كأَنَّه يصدع الفلاةَ صدعاً. وحكى أنَّ قائلاً قال: "سَلامَةً لك من كلِّ نكبة وسَدْعَةٍ([2])"، وقال: هي شبه النَّكبة. هذا شيء لا أصل [له]. (سدف) السين والدال والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إرسال شيءٍ على شيء غِطَاءً لـه. يقال أَسْدَفَت القناعَ: أرسلتْه. والسُّدْفَة: اختلاط الظَّلام. والسَّديف: شحمُ السَّنام، كأنَّه مُغَطٍّ لما تحته؛ وجمع السُّدْفة سُدَف. قال: نحن بغَرس الوَدِيِّ أعلمُنا *** مِنَّا بركض الجيادِ في السُّدَفِ([3])وحكى ناسٌ: أسْدَف الفجر: أضاء، في لغةِ هَوَازنَ، دونَ العرب. وهذا ليس بشيء، وهو مخالفٌ القياس. (سدك) السين والدال والكاف كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها. تقول: سَدِك به، إِذَا لزِمَه. (سدس) السين والدال والسين أصلٌ في العدد، وهو قولهم السُّـدُْس: جزءٌ من ستَّة أجزاء. وإزارٌ سَدِيس، أي سُداسيّ. والسِّدْس من الوِرد في أظماء الإِبل: أن تنقطع الإبل عن الوِرد خمسةَ أيام وتَرِدَ السّادس. وأسدَسَ البعير، إذا ألَقى السّنّ بعد الرُّباعِيَة، وذلك في السنة الثامنة. فأمّا الستة فمن هذا أيضاً غير أنَّها مُدْغمة، كأنَّها سِدْسَة. ومما شذَّ عن هذا السُّدُوس: الطَّيلَسان. واسم الرّجل سَدُوس. قال ابن الكلبيّ: سَدوس في شيبان بالفتح، والذي في طيٍّ بالضمّ. (سدل) السين والدال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نزول الشيء من عُلْوٍ إلى سُفْلٍ ساتراً لـه. يقال منه([4]) أرخى اللَّيل سُدُولَه، وهي سُتُرُه. والسَّدْل: إرخاؤك الثّوب في الأرض. وشَعْر مُنْسَدلٌ على الظَّهْر. والسِـُّدْل: السِّتْر. والسِّدْل: السِّمط من الجواهر، والجمع سُدُول. والقياس في ذلك كلِّه واحد. (سدم) السين والدال والميم أصلٌ في شيءٍ لا يُهتدَى لوجهه. يقال رَكِيَّةٌ سُدُم، إذا ادَّفَنَتْ. ومن ذلك البعير الهائج يسمَّى سَدِماً، أنَّه إذا هاجَ لم يَدرِ من حاله * شيئاً، كالسَّكران الذي لا يَهتدي لوجهٍ. ومن ذلك قول القائل: يا أيُّها السّدِم المَلَوِّي رأسَه *** ليقودَ مِنْ أهل الحجازِ بَريمَا([5])(سدن) السين والدال والنون أصلٌ واحد لشيء مخصوص. يقال إنَّ الـِسَّدانة الحِجابة. وسَدَنة البيت: حَجبَتُه. ويقولون: السَّدَن([6]) السِّتر. فإنْ كان صحيحاً فهو من باب الإِبدال، والأصل السُِّدْل. (سدو) السين والدال والواو أصلٌ واحد يدلُّ على إِهمال وذَهابٍ على وجه. من ذلك السَّدْو، وهو ركوبُ الرأس في السَّير. ومنه قولُهُ جلَّ ثناؤه:﴿أيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدَىً﴾ [القيامة 36]، أي مُهْمَلاً لا يؤمر ولا يُنْهَى. قال الخليل: زَدْوُ الصِّبيان بالجوز إنَّما هو السَّدو. فإن كان هذا صحيحاً فهو من الباب؛ لأنَّه يخلّيه من يده. ومن الباب: أسْدَى النّخلُ، إذا استرخت ثَفاريقُه([7])، وذلك يكون كالشَّيء المخلَّى من اليَدِ، والواحدة من ذلك السَّـدِية. وكان أبو عمرو يقول: هو السَّداء ممدود، الواحدة سَداءة. قال أبو عبيد: لا أحفظ الممدود. والسَّدَى: النَّدَى؛ يقال سَدِيَتْ ليلتُنا، إذا كثُر نَداها. وهو من ذاك، لأن السحاب يُهمِله ويُهمَل به. ومن الباب السَّدَى، وهو ما يُصطنع من عُرْف؛ يقال أسدى فلانٌ إلى فلان معروفاً. ومن الباب: تسدَّى فلانٌ أَمَتَه، إذا أخذها من فَوقها؛ كأنه رمى بنفسه عليها. قال: فَلَمَّا دَنَوْتُ تسدَّيتُها *** فثوباً نسيتُ وثوباً أجُرّْ([8])وقال آخر:([9]) تَسَدَّى مع النَّوم تِمثالُها *** دُنُوَّ الضَّبَابِ بطلٍّ زُلالِ([10])(سدج) السين والدال والجيم، يقولون إنَّ المستعمَل منه حرفٌ واحد، وهو التسدُّج، يقال [رجلٌ] سدّاجٌ، إذا قال الأباطيل وألّفها. (سدح) السين والدال والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بسطٍ على الأرض، وذلك كَسَدْح القِربة المملوءة، إذا طَرَحَها بالأرض. وبها يشبَّه القتيل. قال أبو النَّجم يصف قتيلاً: * مُشَدّخَ الهامةِ أو مسدُوحا([11]) * فأما رواية المفضَّل: بينَ الأراكِ وبين النّخل تَشدخُهم *** زُرق الأسنّة في أطرافِها شَبَمُ([12])فيقال إنَّه تصحيف، وإنَّما هو "تسدحُهم". والسَّدحُ: الصَّرْع بَطْحاً على الوجه وعلى الظهرِ، لا يقع قاعداً ولا متكوِّراً. وأمَّا قولُهم فلانٌ سادحٌ، أي مُخصِب، فهو من هذا أيضاً؛ لأنَّه إذا أخصب انسدحَ مستلقياً. وهو مَثَلٌ. (سدخ) السين والدال والخاء لا أصلَ لـه في كلام العرب. ولا معنى لقول من قال: انسدخَ مثل انسدح، إذا استلقى عند الضرب أو انبطح. والله أعلم. ---------------------ـ ([1]) البيت في اللسان (سدر) بدون نسبة. وهو في ديوان طرفة 75. ([2]) في اللسان: "نقذاً لك من كل سدعة" أي سلامة لك من كل نكبة. ([3]) لسعد القرقرة، كما في اللسان (سدف)، وهو من شواهد النحو في الجمع بين إضافة أفعل وبين من. انظر العيني (4: 55). ([4]) في الأصل: "له". ([5]) البيت لليلى الأخيلية، كما سبق في (1: 232). وانظر التحقيق هناك. ([6]) ضبط في المجمل بسكون الدال، وفي اللسان والقاموس بفتحها. ([7]) الثفاريق: جمع ثفروق، كعصفور، وهو قمع البسرة. في الأصل: "تفاريقه"، صوابه بالثاء المثلثة. ([8]) البيت في اللسان (سدا) بدون نسبة أيضاً. وهو لامرئ القيس في ديوانه 9. ويروى: "فثوب نسيت وثوب". وللنحاة في الرواية الأخيرة كلام. ([9]) لم يرو في اللسان. وهو لأمية بن أبي عائذ الهذلي، من قصيدة لـه في شرح السكري للهذليين180 ونسخة الشنقيطي 79. ([10]) الزلال: البارد الصافي. والرواية في المصدرين السابقين: "مع الليل". ([11]) قبله، كما في اللسان (سدح): * ثم يبيت عنده مذبوحا *. ([12]) البيت لخداش بن زهير، كما في اللسان (سدح).
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR649 harf- السدس: جزء من ستة، قال تعالى: ﴿فلأمه السدس﴾ [النساء/11]، والسدس في الإظماء، وست أصله سدس (في اللسان، قال الليث: الست والستة في الأصل: سدس وسدسة، ولكنهم أرادوا إدغام الدال في السين، فالتقيا عند مخرج التاء، فغلبت عليها، كما غلبت الحاء على العين في لغة سعد، فيقولون: كنت محهم، في معنى معهم. راجع: اللسان (ست) ؛ وعمدة الحفاظ: سدس)، وسدست القوم: صرت ساسدهم، وأخذت سدس أموالهم، وجاء سادسا، وساتا، وساديا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR342 harfس د س
إزار سديس وسداسي: ستّ أذرع.
قال عمر بن أبي ربيعة: يعجز المطرف العشاريّ عنهـا والإزار السديس ذو الصنفات وأسـدس البعيـر: ألقـى سديسـه وذلـك فـي الثامنـة وبعيـر سـدس وسديس وألقى سدسه وسديسه ووردت الإبل سدساً.
ومن المجاز: قولهم " ضرب أخماساً لأسداس ".
قال الكميت: ألستم أيقظ الأقوام أفئـدة وأضرب الناس أخماساً لأعشار
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.146 harfسِتَّةٌ وسِتٌّ: أَصلها سِدْسَة وسِدسٌ، قلبوا السين الأَخيرة تاء لتقرب من الدال التي قبلها، وهي مع ذلك حرف مهموس كما أَن السين مهموسة فصار التقدير سِدْتٌ، فلما اجتمعت الدال والتاء وتقاربتا في المخرج أَبلدوا الدال تاء لتوافقها في الهمس، ثم أُدغمت التاء في التاء فصارت سِتَّ كما ترَى، فالتغيير الأَول للتقريب من غير إِدغام، والثاني للإِدغام. وسِتُّونَ: من العَشَرات مشتق منه، حكاه سيبويه. وُلِدَ له
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR256 harf* س د س * * سُدُْسُ * الشيء بسكون الدال وضمها جزء من ستة وبعضهم يقول للسدس * سَدِيسٌ * كما يقال للعشر عشير و * أسْدَسَ * القوم صاروا ستة و * سَدَس * القوم من باب نصر أخذ سدس أموالهم و * سَدَسَهُم * من باب ضرب إذا كان * سَادِسَهم * و * السُّنْدُسُ * البزيون
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.830 harfالسدس، بالضم وبضمتين: جزء من ستة، والجمع أسداس، كالسديس، كأمير، كما يقال للعشر: عشير. والسدس، بالكسر، من الورد في الأظماء: بعد الخمس، وقيل: هو بعد ستة أيام وخمس ليال، وفي الصحاح: أن تنقطع الإبل خمسة وترد السادس، وقال الصاغاني: هو خطأ، والصواب أن تنقطع أربعة وترد في الخامس، والجمع الأسداس. قلت: وقال أبو سهل: الصحيح في السدس في أظماء الإبل: أن تشرب الإبل يوما، ثم تنقطع من الماء أربعة أيام، ثم ترده
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.528 harfسَدَسَ القَوْمَ
1 سَدَسَ القَوْمَ ذ , (S, M, Msb, K, *) aor. سَدُسَ , (S, M, Msb,) inf. n. سَدْسٌ, (M, Msb, TA,) He took the sixth part of the possessions of the people. (M, Msb, K.) ― -b2- And سَدَسَ القَوْمَ, aor. سَدِسَ , (S, M, Msb, K,) inf. n. سَدْسٌ, (Msb, TA,) He was, or became, the sixth of the people: (M, Msb, K:) or he made them, with himself, six. (S in art. ثلث.) And He made the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR599 harfسَدَسَ
سَدَسَ I ( n. ac. سَدْس 1 ),
a. Was the sixth, made six.
b. U ( n. ac. سَدْس 1 ), Took a sixth from.
c. Divided into six parts, sectisected.
سَدَّسَ
سَدَّسَ II ,
a. Repeated six times; made six fold, made hexagonal.
سِدْس
سِدْس 2 ,
a. The watering camels on the sixth day. - سُدْس 3 , سُدُس 10 , ( pl. أَسْدَاْس 38 ), Sixth part.
سَاْدِس
سَاْدِس 21 ,
a. Sixth.
سُدَاْس
سُدَاْس 24
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok24.983 harfسدس
سَدَسَ - يَسْدِسُ - سَادِس - سِتَّة - سِتِّين - سُدُس
سَدَسَ - يَسْدِسُ +كائن + قوماً: يكون سادسهم أو يجعلهم ستة
سَادِس - سادسهم: اسم فاعل من " سَدَسَ - يَسْدِسُ ": يفيد الترتيب: الذي يأتي بالعد بعد خمسةٍ سبقوه
سِتّة: العدد المعروف: أصلها " سِدْسَة " على وزن " فِعلة" من " سَدَسَ - يَسْدسُ ": السِّتُّ والسِّتَّة في التأْسيس على غير
Mücavir kökler110 mücavir (135 toplam)
- عرش
6 ortak ayet · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
- سمو
8 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- خلق
7 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- ثلث
4 ortak ayet · Sülle çokluk demektir
- يوم
8 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- أرض
8 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- سوي
5 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
- ربع
3 ortak ayet · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
- نصف
2 ortak ayet · Yarısı
- خمس
2 ortak ayet · Hams : Beş kişilik topluluktur
- ثمن
2 ortak ayet · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
- حثث
1 ortak ayet · Hüsse kaba kum demektir
Geçtiği ayetler(12)
إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ …
AltıMuhakkak ki sizin Rabbınız; gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. Gündüzü; durmadan kovalayan gece ile bürür. Güneş, ay ve yıldızlar O’nun emri ile müsahhar kılmışlardır. Bilin ki; yaratma da, emir de O’nundur. Alemlerin Rabbı olan Allah’ın şanı ne yücedir.
إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا …
AltıDoğrusu sizin Rabbınız, gökleri ve yeri altı günde yaratıp sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. İşi düzenler. İzni olmadıktan sonra kimse şefaat edemez. İşte Rabbınız Allah budur. O’na kulluk edin. Öğüt dinlemez misiniz?
وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ …
AltıHanginizin daha güzel ameli olduğunu denemek için; gökleri ve yeri altı günde yaratan O’dur. Zaten Arş’ı su üstünde idi. Andolsun ki; ölümden sonra muhakkak siz yine dirileceksiniz, desen; küfredenler mutlaka: Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir, diyeceklerdir.
الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا
AltıGökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri altı günde yaratan, sonra da Arş’a hükmeden Rahman’dır. Bunu haberdar olana sor.
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا شَفِيعٍ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ
AltıAllah, O’dur ki; gökleri, yeri ve ikisinin arasında bulunanları altı günde yaratmış, sonra Arş’a hükmetmiştir. Sizin O’ndan başka bir dostunuz ve şefaatçınız yoktur. Hala düşünmüyor musunuz?
وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَمَا مَسَّنَا مِنْ لُغُوبٍ
AltıAndolsun ki; Biz, gökleri, yeri ve ikisinin arasında bulunanları altı günde yarattık. Ve Bize hiç bir yorgunluk da dokunmadı.
هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ …
AltıGökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra da Arş’a hükmeden O’dur. Yere gireni ve ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. Nerede olursanız olun, O, sizinle beraberdir. Ve Allah; yaptıklarınızı görmektedir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سدس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خمس, سبع, ثمن |
| Zıt Kök | فرد |
| Çekirdek Özet 1 | Altı sayısına ulaşma, altıda bir pay alma ve devenin beş gün susuzluktan sonra altıncı gün suya varması |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik yaratılışın tamamlanma evresi, miras hukukunda asgari koruma payı ve fısıldaşmada ilahi kuşatıcılık |
| Çekirdek Özet 3 | Bir bütünün tamlığa, dengeli parçalanmaya veya düzenli ritmik periyoda kavuşmasını sağlayan ölçü birimi |
| Kritik Hata Riski | Altı sayısını veya altıda bir oranını salt soyut bir rakam sayıp kozmik inşa ve hukuki adalet dengesindeki işlevini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سد | Kapamak, tıkamak, engellemek, sağlamlaştırmak ve düzene koymak; nitekim سدد kökünde doğruluk ve boşluğu kapatma, سدر kökünde sınır çekme ve سدي kökünde kumaşın boyuna iplerini düzenleme anlamları mevcuttur. | س | Kökün sonuna eklenen ses, kapatma ve düzene koyma eylemini ritmik bir döngüye ve belirli bir tamamlama sınırına (altı sayısına) bağlayarak sayısal ve periyodik bir ölçüye dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Tutunma, dayanma, belirli bir aşamada denge kurma ve yapısal dayanak oluşturma hareketini ifade eder. |
| د | Kapı | Geçiş, bir halden diğerine intikal etme ve bir aralığı açıp kapama hareketini temsil eder. |
| س | Diken, destek | Sürecin nihai bir destek ve sınırla yeniden sabitlenmesini, bir döngünün sağlamlaştırılmasını gösterir. |
| سدس | Destek, kapı ve destek birleşimi | Destekle başlayıp bir geçiş evresi katederek nihai bir destek noktasına ulaşmayı, böylece belirli bir periyodun (altı aşamalı yapının) kilitlenip tamamlanmasını betimler. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin su içme periyotları içinde beş gün susuz kalıp altıncı gün suya varması (es-sids) ve devenin sekizinci yaşına basarak ön dişlerinin düşüp tamamlanması (isdâs). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Ömer b. Ebî Rebîa bir beytinde kökü altı arşın uzunluğundaki giysi anlamında şöyle kullanır: يعجز المطرف العشاري عنها / والإزار السديس ذو الصنفات |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde bir işin sonunu getirmeyi veya hileli hesap yapmayı anlatmak üzere darb-ı mesel olarak kullanılan şu deyim yaygındır: ضرب أخماسا لأسداس |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde سدس kökü ve onun fonetik türevi olan altı sayısı ortak bir miras olarak yer alır. Proto-Samice *šidt- veya *šidṯ- biçiminde rekonstrükte edilen sayı kökü, Arapçada ses kaynaşması ve benzeşme yoluyla bir yandan سدس kökünden türeyen türevleri, diğer yandan د ve س harflerinin ت sesine dönüşmesiyle oluşan سِتّ ve سِتَّة biçimlerini vermiştir. İbranicede שֵׁשׁ (şeş), Aramice ve Süryanicede שת (şeth), Akadcada šeššu biçimleri doğrudan bu kökle bağlantılıdır. Kökün gösterdiği semantik matris, beş parmaklı insan elinin tek birimlik aşımıyla ikinci elin veya yeni bir sayma evresinin başlangıcını, yani tamamlanmış bir temel kümenin üzerine eklenen ilk dengeleyici adımı temsil eder.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Brockelmann ve Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | س د س kökünden سِتَّة kelimesine dönüşüm | Aslı سِدْسَة olan kelimede د ve س harflerinin mahreç yakınlığı ve hemse uyumu sebebiyle ت harfine dönüşüp şeddelenmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Samice *šidṯ- kökü | İbranice שֵׁשׁ, Süryanice שת ve Akadca šeššu sözcükleriyle tam kök ve anlam denkliği. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sayı sistemi | Berberi ve bazı eski Mısır dillerindeki sayı formlarıyla biçimsel paralellikler. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سدس | Anlamlı | Altı, altıda bir | Altı sayısına ulaşmak, altıda bir hisse almak veya vermek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| سسد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| دسس | Anlamlı | Gizlemek, gömmek | Bir şeyi bir yere zorla, sinsice sokmak veya toprağa gömmek. | Kur'an'da geçer (Şems 91:10). |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سدس | Merkez | Sayı, oran ve periyot | Bir döngünün altı aşamada tamamlanması veya bir bütünün altıda bir parçası. | Dengeleyici ve tamamlayıcı altılı yapı. |
| خمس | Komşu | Beşli sayı ve oran | Beş sayısına ve beşte bir paya işaret eder; tamamlanmadan önceki eşiktir. | İnsan elinin doğal sınırını ve tekil el bütünlüğünü gösterir. |
| سبع | Komşu | Yedi sayısı ve çokluk | Altıdan sonra gelen, kapalılığı açan veya kamil çokluğu ifade eden mertebe. | Kozmik veya metafizik genişlemeyi ve aşımı ifade eder. |
| ثمن | Komşu | Sekiz sayısı ve pay | Altı ve yediden sonraki çift katlı denge mertebesi ve miras payı. | Katlanarak kurulan sağlam bir taşıyıcı yapıyı temsil eder. |
| فرد | Zıt | Teklik, yalınlık | Bölünmemiş, parçalanmamış, çokluk veya nizam içinde paydaş kılınmamış olma hali. | Altılı yapının getirdiği çoklu düzenin ve kesirli oranın zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سدس | Altı, altıda bir | Hem tam sayı hem kesir hem de devenin su nöbetini kapsayan periyodik döngü. | Kesin |
| Latince | Sex, sextus, sextans | Altı, altıncı, altıda bir | Sayısal ve kesirli niceliği tam karşılar ancak devenin susuzluk döngüsü gibi bedevi hayat pratiklerini dışarıda bırakır. | Kesin |
| İngilizce | Six, sixth, one-sixth | Altı, altıncı, altıda bir pay | Sayısal ve oransal değeri verir; Arapçadaki kökten türeyen fiil ve deve yaşı anlamlarını içermez. | Kesin |
| Almanca | Sechs, sechste, Sechstel | Altı, altıncı, altıda bir | Matematiksel karşılığı birebir verir, kültürel ve morfolojik yan anlamları taşımaz. | Kesin |
| Fransızca | Six, sixième | Altı, altıncı | Sayı ve sıra sıfatı olarak tam oturur, kök düzeyindeki eylemsel zenginliği yansıtmaz. | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane's Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سِتَّةِ | Kozmik yaratılış süresi | Göklerin ve yerin altı günde (evrede) yaratıldığını bildiren tekvin ayetleri: A'râf 7:54, Hûd 11:7, Secde 32:4, Hadîd 57:4. |
| السُّدُسُ | Miras payı (hukuki oran) | Ana-baba veya kelale mirasçılarının hakkı olan altıda bir hisse: Nisâ 4:11, Nisâ 4:12. |
| سَادِسُهُمْ | Kuşatıcı ilahi varlık veya sayı tamamlama | Ashâb-ı Kehf sayımı (Kehf 18:22) ve gizli fısıldaşmada Allah'ın hazır bulunuşu (Mücâdele 58:7). |
| سِتِّينَ | Cezai ve kefaret ölçüsü | Zıhâr kefaretinde altmış yoksulun doyurulması: Mücâdele 58:4. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılışın altı evresi (sitteti eyyâm) | Yüce Allah'ın anlık yaratmaya kadir olduğu halde kainatı altı günde yaratmasındaki hikmet, tedricilik ve ilahi irade. | Tedrici tekvin ve ilahi nizam. |
| Fıkıh | Feraiz (miras hukuku) ve kefaretler | Ashâb-ı ferâizden anne, baba veya kelale kardeşlerin altıda bir (südüs) payı ve zıhârda altmış yoksul ölçüsü. | Asgari koruyucu hisse ve adil denkleştirme. |
| Tefsir | Gaybı taşlama ve ilahi ilim | Kehf suresindeki tahminlerin tahlili ve Mücadele suresinde fısıldaşanların altıncısı olmanın ilmi kuşatıcılık boyutu. | Bilgi sınırları ve ilahi maiyyet. |
| Hadis | Oruç ve deve yaşları | Ramazan sonrası tutulan altı günlük Şevval orucu ve zekatta devenin altı yaş evrelerine dair fıkhi hükümler. | Ritmik ibadet ve biyolojik olgunluk. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik ve ameli tekvin | Tedricilik ve tamamlama | Varlık ve ibadette aşamalı olgunlaşmayı temin etmek | Kainatın altı evrede yaratılması ve altmış yoksul kefareti, dini sorumluluğun ölçülü dengesini kurar. | Kesin |
| İlmi | Matematiksel ve astronomik nizam | Mükemmel bölünebilirlik | Ölçüm ve zaman tasnifinde temel birim olmak | Altı sayısı 1, 2 ve 3 bölenlerinin toplamına eşit ilk mükemmel sayıdır; uzamsal ve zamansal koordinasyonu sağlar. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve denetim mekanizması | Temsil ve şura meclisi dengesi | Aşırı merkezileşmeyi veya keyfi gizliliği önlemek | Gizli ittifakların sınırını koyan ilahi murakabe ve meşru karar kurullarında dengeli üye yapısı. | Muhtemel |
| İktisadi | Miras ve servet dağılımı | Asgari hak güvencesi | Sermayenin tabana yayılmasını ve korunmasını sağlamak | Terekeden anne veya babaya ayrılan altıda bir pay, servetin tek elde toplanmasını engelleyen emniyet sübabıdır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mükemmel sayı ve hekzagonal geometri | Altı sayısı, kendisi hariç pozitif bölenlerinin toplamına () eşit olan ilk mükemmel sayıdır; kristal yapılarda ve arı peteğinde en az malzeme ile en çok alanı kaplayan en kararlı geometrik formdur. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal güvenlik ve miras paylaşım normu | Bir toplumda zayıf veya dolaylı hak sahiplerinin (örneğin ebeveynin) ana gövdeden marjinalleşmesini önleyen, hukuki düzen tarafından garanti altına alınmış asgari taban güvencesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü salt 24 saatlik altı dünya gününe veya miras cetvelindeki mekanik bir kesire indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yaratılışın devasa kozmolojik evrelerini (eyyâm), gizli kulislerin ilahi ilimle kuşatılmasını ve servetin akrabalar arasında dengeli parçalanmasını içeren çok katmanlı düzen ilkesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Evrenin yaratılışını bilimin tespitleriyle yapay biçimde çatıştırmak veya miras hukukundaki altıda bir payın toplumsal adalet ve yaşlı bakımındaki iktisadi işlevini kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın tedrici oluşum yasasını, toplumsal nizamın asgari adalet ölçülerini ve hiçbir gizli toplantının ilahi gözetimden kaçamayacağını bildiren temel sayısal ve kavramsal çerçeveyi sunar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmik yaratılışı anlatan tekvin ayetlerinde (A'râf 7:54), miras taksimini belirleyen ahkâm ayetlerinde (Nisâ 4:11) ve fısıldaşmayı konu edinen toplumsal ahlak ayetlerinde (Mücâdele 58:7). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışın tesadüfi veya bir anda olup bittiği zannını çürütür; mirasın yalnızca en güçlü mirasçıya kalması gerektiği yönündeki Cahiliye anlayışını yıkarak hakkaniyetli pay sistemini yerleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDevenin susuzluk nöbetinde altıncı günde suya ermesi, süt dişini döküp olgunluğa ulaşması ve altı parçalı/arşınlık örtü düzeni.
- Soyut anlamBir oluşumun veya döngünün tedrici aşamalarla mükemmel bir dengeye ulaşması, bütünün adil ve rasyonel oranlarla parçalara taksimi.
- Sistematik karşılıkHem kozmolojik inşada hem de iktisadi bölüşümde asgari istikrarı ve mükemmel nizamı kuran altıncı evre / altıda bir denge faktörü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormüldeki , evrenin altı evrede () kemale eren bütünsel yaratılışını (); ikinci ifade (), toplam tereke veya servetin () altıda bir asgari koruma hissesine () bölünüşünü; üçüncü ifade ise gizli bir araya gelişlerde beş kişiye () eklenen altıncı unsur olarak mutlak ilahi kuşatıcılığı ve ilmi tamamlayıcılığı () sembolize eder.