صلي
ص - ل - ي
KÖK- 25 geçiş
- 25 ayet
- 19 sîga
- 9 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Ona yaslanırlar
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: صلى
Notlarım
Sözlükler(9)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.558 harfباب الصاد اللام و و ا ي ء معهما
و ص ل، ص ل و، ل ص و، ص ل ي، ل و ص، أ ص ل، ص و ل مستعملات
وصل:
كلُّ شيءٍ اتَّصَلَ بشيءٍ فما بينَهما وُصْلَةٌ.
ومَوْصِل البعير: ما بين عَجُزه وفَخِذه، قال: تَرَى يبيسَ البَوْلِ دونَ المَوْصِلِ وقال المُتَنَخِّل:
ليس لِمَيْتٍ بوَصيل وقـد عُلِّقَ فيه طَرَفُ المَوْصِلِ
والوَصيلة من الغَنَم كانت العربُ اذا ولَدَتِ الشّاةُ ذَكَراً قالوا: هذا لآلهتنا فتَقَرَّبوا به،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.308 harfصَلَيْتُ العصا بالنار، إذا ليَّنْتَها وقوّستها. وقال قيس بن زُهير العبسيّ:
فلا تَعْجَلْ بأمرك واسْتَدِمْهُفما صَلَّى عَصاكَ كمُسْتَديمِ
أي قَوَّمَ. والصَلايَةُ: الفِهْرُ. قال أميّة يصف السماء:
سَراةُ صَلايَةٍ خَلْقاءَ صيغَتْتُزِلُّ الشمسَ ليس لها رِئَابُ
وإنَّما قال امرؤ القيس:
مَداكَ عَروسٍ أو صَلايَةً حَنْظَلِ
فأضافها إليه لأنَّه يُفلَّق بها إذا يبس. والصَلاءَةُ بالهمز مثله.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.229 harfMadde başı: صلىص ل ( و ا ي ء )
صلى ، صول ، وصل ، لصا ، لوص ، ألاص ، يليص .
وصل : قال الليث : كلُّ شيءٍ اتّصل بشيء ، فما بينهما وُصْلَة . وموْصِل البعير : ما بين العَجُز وفخِذِه ، وقال أبو النّجم :
تَرَى يَبِيس الماءِ دُونَ المَوْصلِ
منه بعَجْزٍ كصفَاة الجَيْحل
وقال المتنخّل :
ليس لمَيْتٍ بوَصيلٍ وقد
عُلِّق فيه طَرَفُ المَوْصلِ
يقول : باتَ الميّت فلا يُواصلُه الحيّ ، وقد عُلّق في الحيّ السّبب الذي يُوصّله إلى ما
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.248 harf(باب الصاد واللام وما يثلثهما)
(صلم) الصاد واللام والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على قطع واستئصال. يقال صَلَمَ أُذُنَه، إذا استأصَلها. واصْطُلِمَت الأُذُن. أنشد الفرّاء:
مثل النَّعامةِ كانت وهي سالمةٌ *** أذْنَاءَ حتَّى زَهَاهَا الحَيْنُ والجُبُنُ([1])جاءت لتشرِيَ قَرناً أو تعوِّضَه *** والدّهر فيه رَبَاحُ البيع والغَبَنُ
فقيل أُذْناكِ ظَلْمٌ ثُمّت اصطُلِمَتْ *** إلى الصِّماخ فلا قَرْنٌ ولا أُذُنُ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR858 harfص ل ي
خرجوا إلى المصلى.
واجتمعت اليهود لعنت في صلاتهم وصلواتهم.
وهي كنائسهم " وبيع وصلوات " وأحدقوا بالصلاء والصلى: بالنار.
وأحسن من الصلاء في الشتاء.
وصليت النقاة: قومتها بالنار.
وصلي النار وصلي بها " يصلى النار الكبرى " وتصلاها وتصلى بها.
وأصلاه وصلاه.
وشاة مصلية: مشوية.
وقد صليتها.
وأطيب مضغة صيحانية مصلية مشمسة.
بادياً ناجذاه قد برد المو - ت على
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.634 harf: ( ى ( *!صَلَى اللَّحْمَ ) وغيرَهُ بالنارِ
( *!يَصْلِيه *!صَلْياً ) : إذا ( شَواهُ ) ، فهو *!مَصْلِيٌّ كَمرميَ ؛ ومنه الحديثُ : ( أُتِيَ بشاةٍ *!مَصْلِيَّةٍ ، أَي مَشْوِيَّةٍ ) .
وفي الأساسِ : أَطْيَبُ مُضْغةٍ صَيْحانِيَّةٌ مَصْلِيَّةٌ ، أَي مُشَمَّسَةٌ .
( أَو ) *!صَلاهُ : ( أَلْقاهُ في النَّارِ للإحْراقِ ، *!كأصْلاهُ *!وصَلاَّهُ ) *!تَصْلِيةً ؛ وقُرِىءَ : ﴿*!وَيُصَلَّى سَعِيراً﴾ :
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.837 harfMadde başı: صلىصَلَاهُ
1 صَلَاهُ ذ , (S, M, Msb, K,) aor. يَصْلِيهِ, (S, Msb, K,) inf. n. صَلْىٌ, (S, M, K,) He roasted, broiled, or fried, it, namely, flesh-meat, (S, M, Msb, K,) &c.; (S;) and صَلَاهُ فِى النَّارِ and عَلَى النَّارِ signify the same; and also he burned it. (TA.) And (so in the M, but in the K “ or ”) صَلَاهُ (M, K) فِى النَّارِ (M) He threw it into the fire to be burned; as also ↓ اصلاهُ; and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.043 harfصَلَى
صَلَى I ( n. ac. صَلْي 1 )
a. [ acc. & Fī or 'Ala ], Cooked, roasted.
b. Warmed, heated; burned.
c. [ La ], Laid snares for.
صَلِيَ
صَلِيَ A ( n. ac. صَِلًى [ صَلَي 4 , 7 ])
a. [ acc. or Bi ], Bore the heat of; warmed himself at ( fire ),
b. ( n. ac. صَلَي 4 ,
صُلِيّ
صُلِيّ )
a. [ acc. or Bi ], Was burned by ( the fire ).
صَلَّيَ
صَلَّيَ II
a. [ acc. & Bi or 'Ala ],
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok53.521 harfصلي
صَلِيَ - يَصْلَى - صَلِيْ - صِلِيّ - صِلِيَّاً - صَلاة - صَلَوَات - صَالِي - صَالُوْن - اصْطَلى - يَصْطَلِي - أََصْلَى - يُصْلِي، صُلِيَ - يُصْلَى - صَلَّى - يُصَلِّي - تَصْلِيَة- مُصَلِّي - مُصَلِّيْن - مُصَلَّى
صَلِيَ - يَصْلَى + كائن + مكاناً أو كائناً: يثوي ويقيم بالقرب من كائن أو مكان ويلزمه بهدف التأثر به والتفاعل معه
{سيصلى
صلي صَلِيَ - يَصْلَى - صَلِيْ - صِلِيّ - صِلِيَّاً - صَلاة - صَلَوَات - صَالِي - صَالُوْن - اصْطَلى - يَصْطَلِي - أََصْلَى - يُصْلِي، صُلِيَ - يُصْلَى - صَلَّى - يُصَلِّي - تَصْلِيَة- مُصَلِّي - مُصَلِّيْن - مُصَلَّى
صَلِيَ - يَصْلَى + كائن + مكاناً أو كائناً: يثوي ويقيم بالقرب من كائن أو مكان ويلزمه بهدف التأثر به والتفاعل معه ﴿سيصلى نارا ذات لهب﴾: يثيوي ويقيم بقرب النار ويلزمها فيتأثر ويُمَس بها وبحرها ولهيبها صَالِي: اسم فاعل صفة مشبهة من " صَلِيَ - يَصْلَى ": من يثيوي ويقيم ويلزم كائناً أو مكاناً ليتأثر به ويتفاعل معه ﴿إلا من هو صالي الجحيم﴾: من يترك ليثوي ويقيم ويلزم الجحيم ليتأثر ويُمَس بالنار وحرها ولهيبها صَالُوْن: جمع " صَالِي" صَلِيْ: على وزن " فـَعـْـل " اسم فعل " صَلِيَ - يَصْلَى ": الإقامة ولزوم الكائن للتأثر به والتفاعل معه صِلِيّ: على وزن " فـِعـْـل ": " اسم فعل " صَلِيَ - يَصْلَى " مصدر هيئة: وضع وهيئة الكائن عند الإقامة ولزوم كائن أو مكان أو شيء للتأثر به والتفاعل معه ﴿ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا﴾: صلَيّ النار: التأثر بالنار وحرها ولهيبها صِلِيَّاً : حال من " صِلِيّ " : وهم يُصْلَون بها صَلاة: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " صَلِيَ - يَصْلَى ": أصلها " صَـلاا ": الصلي بشدة وكثرة: اللزوم والإقامة لدى كائن أو أمر بتفرد وانعزال للتأثر الشديد. أو على وزن " فـَعـْـلـَة": أصلها " صـَلوة " اسم فعل بمعنى مفعول: الصلي لمرة واحدة بطريقة محددة مرادة دون غيرها: اللزوم بنوع خاص مراد لكائن أو أمر ولفظ صلاة يكتسب معنى زائداً إضافياً من السياق القرآني والذي قد يكون: الصلاة الشرعية من العباد لله، أو صلاة المشركين أمام المسجد بالمكاء أو التصدية، أو صلوات أهل الكتاب، أو صلاة الملائكة لله، أو صلاة الله على رسوله أو عباده ، أو صلاة النبي على المؤمنين ، أو صلاة المؤمنين على النبي. (انظر "صَلَّى - يُصَلِّي" أدناه) صَلَوَات: جمع " صَلاة " اصْطَلى - يَصْطَلِي: على وزن " افتعل " من " صَلِيَ - يَصْلَى ": أصلها " اصْتَلى - يَصْتَلِي": يقوم بفعل " صَلِيَ - يَصْلَى" بشكل ذاتي: يسعى أن يثيوي ويقيم بالقرب من كائن ويلزمه بهدف التأثر به والتفاعل معه ﴿إني آنست نارا لعلي آتيكم منها بخبر أو جذوة من النار لعلكم تصطلون﴾: اصطلى بالنار:سعى أن يثيوي ويقيم بالقرب من النار ليتأثر بلهيبها وحرها أَصْلى - يُصْلِي: على وزن " أفعل " من " صَلِيَ - يَصْلَى": جعله " يَصْلَى ": جعله يثوي ويقيم ويلزم شيئاً ليتأثر به: مثلاً النار ليتأثر بها وبحرها ولهيبها صُلِيَ - يُصْلَى: مبني للمجهول من " أَصْلَى - يُصْلِي " صَلَّى - يُصَلِّي + كائن + كائناً + شيئاً: على وزن " فَعَّل " من " صَلِيَ - يَصْلَى ": جعله " يَصْلَى " على وجه الشدة والتكرار: جعله يقيم ويثوي ويلزم كائناً أو مكاناً على وجه التكرار والشدة ليتأثر به ويتفاعل معه بشكل عميق وكبير ﴿ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ﴾: صَلاّه النار: جعله يقيم ويثوي ويلزم النار على وجه التكرار والشدة ليتأثر بها ويتفاعل معها بشكل عميق وكبير، وهي كناية عن شدة العذاب صَلَّى - يُصَلِّي + كائن + نفسه + لـِ كائن: يجعل نفسه تلزمه بشدة وعمق لأجل أن تتأثر به وتتفاعل معه صَلَّى - يُصَلِّي + كائن + لربه: صَلَّى - يُصَلِّي + الكائنُ + نفسَه + لربه: يجعل نفسه تلزم ربها بشدة وعمق لأجل أن تتتأثر بربها وتتفاعل معه: يتعبد بالدعاء والركوع والسجود لـِ رب أو إله: وهو اصطلاحاً القيام بالأفعال الشرعية المنصوص عليها لأجل ذلك: بالدعاء والتسبيح والمناجاة والركوع والسجود وقراءة القرآن، والتي من خلالها يلزم العبد ربه ويتأثر به وبكلامه ويتفاعل معه بالدعاء والمناجاة ﴿فصل لربك وانحر﴾ صَلَّى - يُصَلِّي + كائن + على كائن: التقدير: صَلَّى - يُصَلِّي + الكائنُ + نفسَهُ + على كائن: يجعلها تتوجه إليه باللزوم والاهتمام وطلب التفاعل والتأثر صَلَّى - يُصَلِّي + اللهُ + على النبي: التقدير: صَلَّى - يُصَلِّي + اللهُ + ملائكتَه وخلقَه + على النبي: جعلهم يتوجهون إليه باللزوم والاهتمام والحمد والثناء وطلب التفاعل والتأثر، أو أن الله يُصَلِّي نفسه على النبي بالحفظ والعصمة ورفع الذكر ﴿إن الله وملائكته يصلون على النبي ياأيها الذين آمنوا صلوا عليه وسلموا تسليما﴾ صَلَّى - يُصَلِّي + الله + على الناس: التقدير: صَلَّى - يُصَلِّي + اللهُ + ملائكتَه + على الناس: جعل الملائكة تلزمهم لتحفظهم وتقوم عليهم وتتابع أمورهم، أو أن الله يُصّلِي نفسه على الناس بالحفظ والمغفرة والرحمة ﴿هو الذي يصلي عليكم وملائكته ليخرجكم من الظلمات إلى النور﴾ صَلَّى - يُصَلِّي + الرسول + على الناس: التقدير: صَلَّى - يُصَلِّي + الرسول + نفسَه + على الناس: جعل نفسه تلزمهم لتحفظهم وتقوم عليهم وتتابع أمورهم، أو أن الرسول يصلي نَفسَه لله بالدعاء والرجاء، أن يرحم الناس ويهديهم ويغفر لهم ﴿وصل عليهم إن صلاتك سكن لهم﴾ صَلَّى - يُصَلِّي + الناس + على النبي: التقدير: صَلَّى - يُصَلِّي + الناسُ + أنفسَهم + على النبي: يجعلونها تلزمه وتتفاعل معه بذكره وذكر محامده وطلب التفاعل معه والتأثر به ﴿إن الله وملائكته يصلون على النبي ياأيها الذين آمنوا صلوا عليه وسلموا تسليما﴾ تَصْلِيَة: اسم فعل " صَلَّى - يُصَلِّي " مُصَلِّي: اسم فاعل من " صَلَّى - يُصَلِّي " مُصَلِّيْن : جمع " مُصَلِّي" مُصَلَّى: على وزن" مُفَعَّل": اسم مفعول من " صَلَّى - يُصَلِّي ": اسم مكان منه: المكان المخصص للصلاة صَلوات: جمع " مُصَلَّى" واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اللزوم والبقاء مرافقاً ومصاحباً لكائن أو مكان للتأثر به والتفاعل معه"، وهي: لَزِمَ - يَلْزَمُ، عَكَفَ - يَعْكُفُ، صَلِيَ - يَصْلَى، حَضَرَ - يَحْضُرُ، شَهِدَ - يَشْهَدُ، رَامَ - يَرِيمُ يفرق لفظاً: وَصَلَ - يَصِلُ (متعدي)+ كائن + شيئاً منقطعاً: ضد "قطع - يقطع": يقرب جزأيه ويلصقهما ويلحمهما معاً وَصَلَ - يَصِلُ (لازم)+ الكائن + إلى مكان أو أمر أو شيء: بلغه: يقترب منه ويلتصق ويلتحم به صَلِيَ - يَصْلَى + كائن + مكاناً أو كائناً: يثوي ويقيم بالقرب من كائن أو مكان ويلزمه بهدف التأثر به والتفاعل صَلى - يَصْلى - إصلى جهنم ﴿جهنم يصلونها وبئس القرار(29)﴾ إبراهيم ﴿جهنم يصلونها فبئس المهاد(56)﴾ ص ﴿ألم ترى إلى الذين نهوا عن النجوى ثم يعودون لما نهوا عنه ويتناجون بالإثم والعدوان ومعصية الرسول وإذا جاءوك حيوك بما لم يحيك به الله ويقولون في أنفسهم لولا يعذبنا الله بما نقول حسبهم جهنم يصلونها فبئس المصير(8)﴾ المجادلة ﴿من كان يريد العاجلة عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد ثم جعلنا له جهنم يصلاها مذموما مدحورا(18)﴾ الإسراء يصلى النار ﴿الذي يصلى النار الكبرى(12)﴾ الأعلى ﴿تصلى نارا حامية(4)﴾ الغاشية ﴿سيصلى نارا ذات لهب(3)﴾ المسد ﴿فأنذرتكم نارا تلظى(14)لا يصلاها إلا الأشقى(15)﴾ الليل يصلى السعير ﴿إن الذين يأكلون أموال اليتامى ظلما إنما يأكلون في بطونهم نارا وسيصلون سعيرا(10)﴾ النساء ﴿ويصلى سعيرا(12)﴾ الانشقاق جحيم { وإن الفجار لفي جحيم(14)يصلونها يوم
Sîgalar(19)
- يَصْلَوْنَهَاOna yaslanırlar(يَفْعَلُونَهَا)×4
- اصْلَوْهَاOna yaslanın(افْعَلُوهَا)×2
- تَصْطَلُونَIsınırsınız(تَفْتَعِلُونَ)×2
- يَصْلَاهَاOna yaslanır(يَفْعَلُهَا)×2
- تَصْلَىYaslanır(تَفْعَلُ)×1
- سَأُصْلِيهِOnu yaslayacağım(سَأُفْعِلِهِ)×1
- سَيَصْلَىYaslanacak(سَيَفْعَلُ)×1
- صَالُوYaslananlar(فَاعِلُو)×1
- صَالِYaslanan(فَاعِلُ)×1
- صَلُّوهُOnu yaslayın(فَعِّلُوهُ)×1
Mücavir kökler20 mücavir (111 toplam)
- نور
9 ortak ayet · Ateş demektir
- جحم
4 ortak ayet · Cehennem tuğlanın pişirildiği fırındır
- جهم
5 ortak ayet · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
- سعر
2 ortak ayet · “Sa’ire” ateşin alevidir
- بأس
3 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
- صير
2 ortak ayet · Dönüşüm yeri
- خبر
2 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- عدو
2 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
- أهل
2 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir
- موسى
2 ortak ayet · Musa
- غير
2 ortak ayet · Ğayr, Ğayr dışında demektir
- ولي
2 ortak ayet · Veli arka demektir
Geçtiği ayetler(25)
جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ
Ona yaslanırlarYaslanacakları cehenneme ki; o, ne kötü bir karargahtır.
جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ
Ona yaslanırlarCehennem. Oraya girerler. Ne kötü bir konaktır.
… أَنْفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ
Ona yaslanırlarGizli gizli konuşmaktan men’edildikleri halde, men’edildikleri şeyi yapmaya kalkışanlarla günah işlemek, düşmanlık etmek ve Peygambere karşı gelmek konusunda gizlice konuşanları görmedin mi? Sana geldikleri zaman, seni Allah’ın selamladığı bir şeyle selamlarlar. Kendi aralarında da: Söylediklerimiz yüzünden Allah’ın bize azab etmesi gerekmez miydi? derler. Onlara cehennem yeter. Oraya gireceklerdir. Ne kötü dönüş yeridir.
يَصْلَوْنَهَا يَوْمَ الدِّينِ
Ona yaslanırlarDin günü oraya girerler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صلي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حرق, نضج, شوي |
| Zıt Kök | برد |
| Çekirdek Özet 1 | Ateşe doğrudan maruz kalma, ateşin sıcağında pişme, ısınma veya ateşe yaslanma |
| Çekirdek Özet 2 | Suçluların ve inkârcıların amellerinin karşılığı olarak cehennem ateşinin yakıcılığına bizzat katlanmaları ve ateşe yaslanmaları |
| Çekirdek Özet 3 | Isıl ve cezai temas; failin dışsal bir azaba uzaktan bakmayıp onun yakıcı etkisini bizzat yüklenmesi ve onunla yüzleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca pasif bir «ateşe atılma» veya soyut bir azap gibi algılanıp ateşle kurulan kaçınılmaz temas, bizzat ateşe yaslanma ve ıstırabı tatma boyutunun göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صل | Katılık, sertleşme, ısıl işlem veya baskı yoluyla form kazanma, sıkı temas kurma; nitekim صلب sertleşmeyi, صلد katı ve pürüzsüz taşı, صلصل pişmiş çamurun ses vermesini, صلح bozulmanın zıddı olarak kıvama ermeyi ve صلو eğilip bağlanmayı ifade eder | ي | İlave edilen harfin kattığı yönelim ve dinamizm, katılık ve ısıyla terbiye hareketini doğrudan ateşe maruz kalma, ateşte kavrulma, ısınma veya ateşin yakıcılığına bizzat yaslanma sürecine daraltmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Hedefin yakalanması, kaçınılmaz bir biçimde kıstırılması ve kuşatılması etkisini verir. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Varlığın belirli bir doğrultuya sevk edilmesi, boyun eğdirilmesi ve temas noktasına sürülmesi payını taşır. |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Eylemin bizzat fiiliyata dökülmesi, doğrudan temasın ve tecrübenin somut olarak gerçekleşmesi hareketini tamamlar. |
| صلي | Kıskaca alınan ve yöneltilen varlığın yakıcı bir kaynağa doğrudan temas ettirilmesi | Harflerin birleşimi, kaçışı olmayan bir hedefin ateşe sürülerek onun yakıcı sıcağına bizzat maruz bırakılması ve bu tecrübeyi fiilen yaşaması hareketini resmeder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Eğri bir sopanın veya ağacın ateşe tutularak düzeltilmesi (صَلَيْتُ العُودَ بالنار), etin közde veya fırında kızartılması (شاة مصلية) ve kışın ateşin sıcağına yaklaşarak ısınma (صَلِيَ بالنار). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde ateşin yakıcılığı ve mangalda yakılan odunların tasvirinde geçer: تَجْعَلُ العودَ واليَلَنْجُوجَ والرَّنْـ / ـدَ صِلاَءً لَها على الكَانونِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde ateşle ısınma ve kızartma anlamlarının yanı sıra mecazen savaşın yakıcı şiddetine göğüs germe ve bedelini ödeme bağlamında «صَلِيَ بالحرب» biçiminde kullanılmıştır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Lisānü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Arapça صلي kökü, Batı ve Güney Sami dil sahasında ateş, kızartma, fırınlama ve ısıya maruz bırakma semantik matrisinde ortak köklere dayanır. İbranice ṣālāh (צָלָה - ateşte kızartmak, pişirmek), Aramice ve Süryanice ṣəlā (צְלָא / ܨܠܳܐ - fırınlamak, közlemek, ateşe tutmak) ve Ge'ez dilinde ṣalaya (kavurmak, kızartmak) biçimleri düzenli ses denkliğiyle bu kökün Proto-Samice *ṣly (ateşe tutmak, ızgara yapmak) kökünden geldiğini gösterir. Kökün ilksel çekirdeği ateşte pişirme ve ısıl işlem görme etrafında kuruludur. Arapçada bu somut çekirdek (eğriliği ateşte düzeltme, ateşe yaslanıp ısınma ve közleme) korunmuş; Kur’an dilinde ise inkârcıların kendi amellerinin yakıcı sonucuna bizzat katlanması ve cehennem ateşine doğrudan yaslanması anlamında soyut ve eskatolojik bir derinlik kazanmıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صلي ve صلو ile ortak صل çekirdeği | Ateşle terbiye edilme, bükülme, doğrudan temas ve boyun eğme ekseninde içsel bir semantik geçişkenlik barındırır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צלה (ṣālāh), Süryanice ܨܠܳܐ (ṣəlā) | Ateşte pişirme, közleme ve doğrudan ısıya maruz bırakma anlamında tam ses ve anlam denkliği bulunur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik genel hat | Ateş ve ısıl işlem bildiren temel köklerle kavramsal akrabalık taşısa da kök düzeyinde kesin eşleşme sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صلي | Anlamlı | Ateşe maruz kalmak, yanmak, ısınmak | Hedef köktür; ateşin yakıcılığını yüklenme ve ateşe yaslanma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| صيل | Anlamlı | Bağırma, saldırganlaşma | صائل biçiminde saldırgan deve veya köpeğin keskin sesi. | Kur'an'da geçmez. |
| لصي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez. |
| ليص | Anlamlı | Kaçmak, kurtulmaya çalışmak | Hedef kökün ateşe maruz kalma ve yakalanma anlamına karşılık bir kurtulma çabasıdır. | Kur'an'da geçmez. |
| يصل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydında mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| يلص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydında mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صلي | Merkez | Ateşle doğrudan temas ve yaslanma | Ateşe bizzat maruz kalarak onun yakıcı ıstırabını çekme | Bizzat ateşin sıcağını yüklenme, ateşte pişme ve ona yaslanma |
| حرق | Komşu | Ateşin tüketici etkisi | Maddenin alevle tahrip olup küle dönmesi | Ateşin nesneyi yok edici ve tüketici yönünü öne çıkarır |
| نضج | Komşu | Isıyla pişme ve başkalaşma | Isının tesiriyle dokunun kemale ermesi veya kavrulması | Isının biyolojik dokudaki pişme neticesine odaklanır |
| شوي | Komşu | Yüzeyin kavrulması | Doğrudan ateş karşısında dış yüzeyin yanıp soyulması | Yüzeysel kızarma ve kavrulmayı ifade eder |
| برد | Zıt | Soğukluk ve sükûnet | Isının, hararetin ve ateşin tamamen yokluğu | Termal dinginlik ve yanmanın zıddı olan hal |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صلي | Ateşe maruz kalmak, yanmak, ısınmak | Isı kaynağıyla doğrudan temas kurarak yakıcılığı tecrübe etme | Kesin |
| Latince | torreo, ardeo | Kavurmak, ateşte yanmak | Ateşe tutulma ve pişme yönünü karşılar; cehennemdeki yaslanma boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to roast, to burn, to endure fire | Kavrulmak, yanmak, ateşe maruz kalmak | Fiziksel kızarma ve yanmayı ifade eder; failin ateşe yaslanması nüansı eksik kalır. | Güçlü |
| Almanca | rösten, brennen | Közlenmek, yanmak | Ateşte pişirilme durumunu verir; failin azaba bizzat katlanma derinliğini tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Fransızca | rôtir, brûler, subir le feu | Kızartmak, yanmak, ateşi tatmak | Ateşin tesirine girme halini belirtir; Kur’an’daki kuşatıcı ceza vurgusunu kısmen karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَصْطَلُونَ | Ateşten yararlanarak ısınma | Dünyevi ihtiyaç, soğuktan korunma ve ateşin fiziksel faydası (Neml 27:7, Kasas 28:29) |
| يَصْلَوْنَهَا / سَيَصْلَى | Uhrevî azap olarak ateşe bizzat yaslanma ve yanma | İnkârcıların dünyadaki amellerinin bedeli olarak cehennem sıcağını bizzat tatmaları (İbrâhîm 14:29, Sâd 38:56, Mücâdele 58:8, İnfitâr 82:15, Mesed 111:3) |
| اصْلَوْهَا | Kaçınılmaz yüzleşme ve azaba boyun eğme emri | Kıyamet günü suçlulara ateşle doğrudan yüzleşmelerinin ve ona katlanmalarının bildirilmesi (Yâsîn 36:64, Tûr 52:16) |
| صَلُّوهُ | Ateşe sürülme ve maruz bırakılma | Haddi aşan zalimin yakalanıp cehenneme yaslanmaya zorlanması (Hâkka 69:31) |
| صِلِيًّا | Ateşte kavrulmaya en layık olma hali | Cehennem azabına maruz kalma önceliği ve hak ediş derecesi (Meryem 19:70) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve azabın mahiyeti | Cehennem azabının sadece ruhani bir mahrumiyet mi yoksa bedene doğrudan temas eden cismani bir ateş mi olduğu tartışması | Azabın doğrudan bedenle temas eden, yakıcı ve kaçınılmaz bir hakikat olduğu |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Eskatolojik sahnelerin tefsiri | Kökün salt «girmek» (duhûl) anlamına mı yoksa ateşe temas edip onun sıcaklığını tatmaya mı (mübâşeretü'n-nâr) işaret ettiği | Ateşle doğrudan temas kurma, ona yaslanma ve yakıcılığını bizzat yüklenme |
| Hadis | Ahiret tasvirleri ve ahlaki uyarılar | Şeytanın kapanları ve tuzakları (مصالي) ile cehennem ehlinin ateşe doğrudan maruz kalışı | İnsanı ateşe sürükleyen sinsi kapanlar ve kaçınılmaz yüzleşme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevî adalet ve karşılık ilkesi | Amelle yüzleşme | Cezanın bedene ve öze doğrudan sirayet etmesi | Failin dünyada işlediği kötülüğün yakıcı tabiatını ahirette bizzat yüklenmesi | Kesin |
| İlmi | Termodinamik ve ısı transferi | Isıl iletim ve faz değişimi | Enerjinin temas yoluyla maddeye nüfuz etmesi | Yüksek sıcaklığın temas ettiği nesnenin iç yapısını kaçınılmaz biçimde dönüştürmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki yaptırım ve ceza infazı | Yaptırıma maruz kalma | Hükmün fiilen icra edilmesi | Düzeni bozan failin yargılanarak cezanın tüm ağırlığına bizzat katlanması | Muhtemel |
| İktisadi | Mali risk ve zarar maliyeti | Bedeli bizzat ödeme | Zararın doğrudan üstlenilmesi | Yanlış ekonomik kararların doğurduğu yıkıcı maliyetin bizzat fail tarafından çekilmesi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termal iletim (kondüksiyon) ve entropi artışı | Bir sistemin yüksek sıcaklıktaki bir kaynakla doğrudan temas etmesi sonucu ısının kütleye bütünüyle yayılması ve sistemin iç yapısının geri döndürülemez biçimde değişmesi hareketine denktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Cezanın doğrudan infazı ve bedelin içselleştirilmesi | Hukuki veya ahlaki bir yaptırımın soyut bir kural olmaktan çıkıp failin bizzat varlığı üzerinde tecrübe edilen somut bir ıstıraba ve bedele dönüşmesi yapısıyla örtüşür. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece «cehenneme girmek» şeklinde pasif ve mekânsal bir geçişe indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Ateşin hem dünyada hayati bir ısınma ve sığınak kaynağı (Neml 27:7) hem de ahirette amellerin yakıcı sonucu olarak bedene doğrudan temas eden kuşatıcı bir azap olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cehennem azabının kişiden bağımsız harici bir oda gibi algılanması; oysa kökün ifade ettiği doğrudan temas, yaslanma ve yakıcılığı bizzat yüklenme gerçeğinin gözden kaçırılması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ceza tasavvurunda azabın dışsal bir seyir değil, failin ameliyle doğrudan yüzleşip onun yakıcılığına bizzat yaslanması ve bedelini ödemesi olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların ve zalimlerin akıbetini haber veren Mekkî eskatoloji ayetlerinde ve Hz. Musa'nın ateş arayışını anlatan kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azabı yalnızca soyut bir mahrumiyet ya da ateşe uzaktan bakma şeklinde yorumlayan yaklaşımları düzeltir; temasın, yaslanmanın ve fiziksel maruziyetin kaçınılmazlığını ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAğacın ateşte ısıtılarak doğrultulması, etin közde pişmesi ve soğukta ısınmak amacıyla ateşe yaklaşılıp yaslanılması.
- Soyut anlamYapılan tercihin ve amelin yakıcı sonucuna bizzat maruz kalma, kaçamayarak o ıstırabı doğrudan yüklenme.
- Sistematik karşılıkTermal ve cezai temas matrisi; yüksek yaptırım odağına doğrudan bağlanarak içsel dönüşüme ve bedel ödemeye mahkûm olma sistemi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde maruz kalan özneyi, yakıcı etkeni veya ateş potansiyelini, temas süresini, maruziyet sınırını simgeler. temas ve yaslanma fonksiyonunu, toplam termal ve cezai yüklenmeyi gösterir. ifadesi ise bu kaçınılmaz ve yakıcı temas neticesinde öznenin yapısal durumunun geri döndürülemez bir ıstırap ve dönüşüm sürecine girdiğini sembolize eder.