عذر

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ع-ذ-ر8 sîga, 45 mücavir kök, 11 ayet, 8 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.كفرالْمُعَذِّرُونَلدنبعدعذرنفعمَعْذِرَتُهُمْعتبيومفَيَعْتَذِرُونَخبرعذبتَعْتَذِرُواوعظطوف

KökSîga 8Ayet 11Sure 8Mücavir 45

▶ Ağı aç (3B)

عذر

ع - ذ - ر

KÖK
  • 12 geçiş
  • 11 ayet
  • 8 sîga
  • 12 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Özür

Notlarım

Sözlükler(12)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.072 harf
باب العين والذال والرّاء معهما ع ذ ر، ذ ع ر، ذ ر ع مستعملات عذر: عَذَرْتُه عَذْراً ومَعْذِرَةً. والعُذْرُ اسمٌ، عذرته بما صنع عَذْراً ومَعْذِرة وعَذَرْتُه من فلانٍ، أي: لُمْتُ فلاناً ولم أَلُمْهُ. قال: يا قوم من يَعْذِرُ من عجردٍ القاتل النّفس على الدانق وعذيرُ الرّجل ما يروم ويحاول مما يعذر عليه إذا فعله. قال العجاج: جاريَ لا تَسْتَنكري عَذيري ثم فسّره فقال: سَعْيي وإشفاقي على بعيري
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR4.985 harf
الاعْتِذارُ من الذنب. واعْتَذَرَ رجلٌ إلى إبراهيم النَخَعِيِّ، فقال له: قد عَذَرْتُكَ غيرَ مُعْتَذِرِ، أن المَعاذيرَ يشوبُها الكذب. واعْتَذَرَ بمعنى أعْذَرَ، أي صار ذا عُذْرٍ. قال لبيد: إلى الحولِ ثم اسمُ السلامِ عليكماومن يَبْكِ حولاً كاملاً فقد اعْتَذَرْ والاعْتذارُ أيضاً: الدُروس. قال الشاعر: أم كنتَ تعرفُ آيات فقد جَعَلَتْأطلالُ إلفك بالوَدْكاء تَعْتَـذِرُ والاعْتذارُ: الاقتضاض.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok17.642 harf
باب العين والذال مع الراء عذر ، ذرع ، ذعر : مستعملة . عذر : قال الله عزَّ وجلَّ : ( قَالُواْ مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ ) ( الأعراف : 164 ) نزلت في قوم من بني إسرائيل وَعظوا الذين اعتدَوا في السبت من اليهود ، فقالت طائفة منهم : ( لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ ) ( الأعراف : 164 ) ، فقالوا يعني الواعظين : ( مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ ( . المعنى : قالوا : موعظتنا إيَّاهم معذِرة إلى
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR10.184 harf
(باب العين والذال وما يثلثهما) (عذر) العين والذال والراء بناء صحيح له فروعٌ كثيرة، ما جَعلَ الله تعالى فيه وجهَ قياسٍ بَتَّةً، بل كلُّ كلمةٍ منها على نَحوِها وجِهَتها مفردة. فالعُذْر معروف، وهو رَوْم الإنسان إصلاحَ ما أُنكِرَ عليه بكلام. يُقال منه: عَذَرْتُه فأنا أَعْذِرُه عَذْراً، والاسم العُذْر. وتقول: عَذَرْتُه من فلان، أي لُمْتُه([1]) ولم ألُم هذا. يُقال: مَن عذيري من فلان، ومَن يَعذِرني
Maddenin bağlantısı

(باب العين والذال وما يثلثهما) (عذر) العين والذال والراء بناء صحيح له فروعٌ كثيرة، ما جَعلَ الله تعالى فيه وجهَ قياسٍ بَتَّةً، بل كلُّ كلمةٍ منها على نَحوِها وجِهَتها مفردة. فالعُذْر معروف، وهو رَوْم الإنسان إصلاحَ ما أُنكِرَ عليه بكلام. يُقال منه: عَذَرْتُه فأنا أَعْذِرُه عَذْراً، والاسم العُذْر. وتقول: عَذَرْتُه من فلان، أي لُمْتُه([1]) ولم ألُم هذا. يُقال: مَن عذيري من فلان، ومَن يَعذِرني منه. قال: أُريد حِبَاءه ويُريدُ قَتْلي *** عَذيرَكَ من خليلكَ من مُرادِ([2]) ويقال إنّ عَذِير الرّجل: ما يروم ويُحاوِل ممّا يُعذَر عليه إذا فَعَله. *قال الخليل: وكان العجّاجُ يرمُّ رَحْلَه([3]) لسفرٍ أرادَه، فقالت امرأتُه: ما [هذا] الذي ترُمُّ([4]) ؟ فقال: * جارِيَ لا تستنكري عَذِيري([5]) * يريد: لا تُنكرِي ما أحاول. ثم فَسَّر في بيتٍ آخر فقال: * سيري وإشفاقي على بعيري([6]) * وتقول: اعتذر يَعتذِر اعتذاراً وعِذْرة من ذنبه فعذرْتُه. والمَعذِرة الاسم. قال الله تعالى: ﴿قَالُوا مَعْذِرَةً إلى رَبِّكُمْ([7])﴾ [الأعراف 164]. وأعذَر فلانٌ إذا أبْلَى عُذْراً فلم يُلَمْ. ومن هذا الباب قولهم: عذَّر الرّجلُ تعذيراً، إذا لم يبالِغ في الأمر وهو يريكَ أنّه مبالغٌ فيه. وفي القرآن: ﴿وَجَاءَ المُعَذِّرُونَ مِنَ الأَعْرَابِ﴾ [التوبة 90]، ويقرأ: ﴿المُعْذِرُون([8])﴾. قال أهل العربيّة: المُعْذِرون بالتخفيف هم الذين لهم العُذْر، والمعذِّرون: الذين لا عُذْرَ لهم ولكنَّهم يتكلَّفون عُذراً. وقولهم للمقصِّر في الأمر: مُعَذِّر، وهو عندنا من العُذْر أيضاً، لأنَّه يقصِّر في الأمر مُعوِّلاً على العُذْر الذي لا يريد يتكلف([9]) . وباب آخَر لا يشبه الذي قبلَه، يقولون: تعذَّر الأمرُ، إذا لم يَستقِم. قال امرؤُ القيس: ويوماً على ظَهرِ الكثَيب تَعذَّرتْ *** عَلَيَّ وآلت حَلْفةً لم تَحَلَّلِ([10]) وبابٌ آخَر لا يشبه الذي قبلَه: العِذار: عِذار اللِّجام. قال: وما كان على الخَدَّين من كيٍّ أو كدحٍ طُولاً فهو عذار. تقول من العِذَار: عَذَرْتُ الفرس فأنا أعذُِرُه عَذْراً بالعِذار، في معنى ألجمته. وأعْذَرتُ اللِّجام، أي جعلت له عِذاراً. ثم يستعيرون هذا فيقولون للمنهمِك في غَيِّه: "خَلَعَ العِذار". ويقال من العِذار: عَذّرْتُ الفرسَ تعذيراً أيضاً. وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبلَه. العِذَار([11]) ، وهو طعامٌ يدعى إليه لحادثِ سُرُور. يقال منه: أعذروا إعذاراً. قال: كلَّ الطَّعامِ تشتهي ربيعَهْ *** الخُرْسُ والإعذارُ والنقيعهْ([12]) ويقال بل هو طعامُ الخِتان خاصّة. يقال عُذِر الغُلامُ، إذا خُتِنَ. وفلانٌ وفلانٌ عذارُ عامٍ واحد([13]) . وباب آخر لا يشبه الذي قبله: العَذَوَّر، قال الخليل: هو الواسع الجَوف الشديد العِضاض([14]) . قال الشاعر يصف الملْكَ أنه واسعٌ عريض: وحازَ لنا الله النُّبوّةَ والهدى *** فأعطى به عزّاً ومُلكاً عَذَوَّرَا ومما يشبه هذا قول القائل يمدح([15]) : إذا نزلَ الأضيافُ كان عذَوَّراً *** على الحيِّ حتى تَستقِلَّ مَرَاجِلُه([16]) قالوا: أراد سيءَ الخلق حَتَّى تُنصَب القُدور. وهو شبيه بالذي قاله الخليل في وصف الحمار الشديد العضاض. وبابٌ آخَر لا يشبه الذي قبله: العُذْرة: عُذْرَة الجارية العذراء، جاريةٌ عذراءُ: لم يَمسَّها رجل. وهذا مناسبٌ لما مضى ذكرُه في عُذْرة الغلام. وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبله: العُذرة: وجعٌ يأخذ في الحَلْقِ. يقال منه: عُذِر فهو معذور. قال جرير: غمزَ ابن مُرَّةَ يا فرزدَقُ كَيْنَهَا *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانغ المعذورِ وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبله: العُذْرة: نجمٌ إذا طلع اشتدَّ الحر، يقولون: "إذا طلعَتِ العُذْرة، لم يبق بعُمان بُسْرَة". وباب آخر لا يشبه الذي قبله: العُذْرة: خُصلةٌ من شعر، والخُصلة من عُرف الفَرَس. وناصيتُه عُذرة. وقال: * سَبِط العُذرَةِ ميّاح الحُضُرْ * وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبله: العَذِرة: فِناء الدّار. وفي الحديث: "اليهودُ أنتَنُ خَلْق الله عَذِرَة"، أي فناءً. ثم سمِّي الحَدَثُ عَذِرة لأنَّه كان يُلقَى بأفنية الدُّور. (عذق) العين والذال والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادٍ في شيء وتعلق شيءٍ بشيء. من ذلك العِذْق عِذْق النَّخلة، وهو شمراخ من شماريخها. والعَذْق: النخلة، بفتح العين. وذلك كله من الأشياء المتعلِّقة بعضُها ببعض. قال: ويُلْوِي بريَّان العَسِيب *كأنه *** عَثَا كِيل عَذْقٍ من سُمَيْحَة مُرطبِ([17]) قال الخليل: العِذْق من كلِّ شيء: الغُصْن ذو الشُّعَب. ومن الباب: عُذِقَ الرّجُل، إذا وُسمَ بعلامةٍ يعرَف بها. وهذا صحيح، وإنما هذا من قولهم: عَذَقَ شاتَهُ يَعْذُقُهَا عَذْقَاً، إذا علَّقَ عليها صوفةً تخالفُ لونَها. وممّا جرى مجرى الاستعارة والتمثيل قولهم: "في بني فلانٍ عِذْقٌ كَهْلٌ" إذا كان فيهم عِزٌّ ومَنْعَة. قال ابن مُقْبِل: وفي غَطَفَانَ عِذْقُ صِدقٍ ممنَّعٌ *** على رغم أقوامٍ من النّاس يانعُ([18]) (عذل) العين والذل واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على حَرٍّ([19]) وشِدّةٍ فيه، ثم يقاس عليه ما يقاربه. ومن ذلك اعتذَل الحرُّ: اشتدّ. قال أبو عبيد: أيّام مُعتذلات: شديداتُ الحرارة. ومما قيس على هذا قولهم: عَذَل فلانٌ عَذْلاً، والعَذَل الاسم. ورجلٌ عذّالٌ وامرأة عذَّالة، إذا كثر ذلك منهما. والعُذَّال الرِّجال، والعُذّل النِّساء. وسمِّيَ هذا عَذْلاً لما فيه من شدّة ومَسِّ لَذْع. قال: غَدَتْ عَذَّ التَايَ فقلتُ مهلاً *** أفي وجدٍ بسَلمى تَعذُلانِي([20]) (عذم) العين والذال والجيم والميم أُصيلٌ صحيح يدل على عَضٍّ وشِبهه. قال الخليل: أصل العَذْمِ العضّ، ثم يقال: عَذَمَهُ بلسانه يَعْذِمُه عَذْماً، إذا أخذه بلسانه. والعَذيمة: الملامة. قال الراجز: يَظَلُّ مَن جارَاه في عذائمِ *** من عنفوانِ جريِهِ العُفاهِمِ([21]) أي مَلاَمَات. وفرسٌ عَذوم. فأما العَذَمْذَم فإن الخليل ذكره في هذا الباب بغين معجمة، وقال غيره: بل هو غَذَمْذَم بالغين. قال الخليل: وهو الجُرَاف. يقال: مَوت غَذَمْذَم: جُراف لا يُبقي شيئاً. قال: ثِقالُ الجفانِ والحلومِ رحاهُم *** رَحَى الماء يكتالون كَيْلاً عَذَمذَما([22]) (عذي) العين والذال والحرف المعتل أُصيل صحيح يدلُّ على طِيبِ تُربة قال الخليل وغيره: العَذَاةُ: الأرض الطيِّبة التربة، الكريمة المَنبِت. قال: بأرضٍ هِجانِ التُّرْب وَسميَّة الثَّرَى *** عَذَاةٍ نأت عنها المُؤُوجة والبحرُ([23]) قال: والعِذْيُ، الموضع يُنبِت شتاءً وصيفاً من غير نَبع. ويقال: هو الزرع لا يُسقَى إلاّ من ماء المطر، لبُعده من المياه. قالوا: ويقال لهذا العَذا، الواحدة عَذاةٌ. وأنشدوا: بأرضٍ عَذاةٍ حَبَّذا ضَحَواتُها *** وأطيبُ منها ليلُه وأصائله (عذب) العين والذال والباء أصلٌ صحيح، لكنّ كلماتِه لا تكاد تنقاس، ولا يمكن جمعُها إلى شيء واحد. فهو كالذي ذكرناه آنفاً في باب العين والذال والرّاء. وهذا يدلُّ على أنّ اللُّغة كلَّها ليست قياساً، لكنْ جُلُّها ومعظمُها. فمن الباب: عَذُبَ الماءُ يَعْذُبُ عُذُوبَةً، فهو عَذْبٌ: طيّب. وأعذَبَ القومُ، إذا عذُب ماؤهم. واستعذبوا، إذا استقَوا وشَرِبوا عَذْباً. وبابٌ آخر لا يُشِبه الذي قبلَه، يقال: عَذَب الحمار يَعْذِب عَذْباً وعُذوباً فهو عاذبٌ [و] عَذُوب: لا يَأكل من شدّة العطش. ويقال: أعذَبَ عن الشَّيء، إذا لَهَا عنه وتركَه. وفي الحديث: "أعْذِبوا عن ذِكْر النِّساء". قال: وتبدَّلوا اليعبوبَ بعد إلههم *** صَنَماً ففِرُّوا يا جَديل وأعذِبُوا([24]) ويقال للفرس وغيرِه عَذوبٌ، إذا بات لا يأكل شيئاً ولا يشرب، لأنّه ممتنع من ذلك. وبابٌ آخَر لا يشبه الذي قبله: العَذُوب: الذي ليس بينه وبين السّماء سِتر، وكذلك العاذب. قال نابغةُ الجعديُّ([25]) : فباتَ عَذُوباً للسَّماء كأنّه *** سُهيلٌ إذا ما أفردَتهُ الكواكبُ([26]) فأمّا قول الآخر: بِتنَا عُذُوباً وباتَ البَقُّ يلْسَِبُنا *** عند النُّزولِ قِراناً نَبْحُ دِرْواسِ([27]) فممكن أن يكونَ أراد: ليس بيننا وبين السَّماء سِتر، وممكنٌ أن يكون من الأول إذا باتُوا لا يأكلون ولا يَشرَبون. *وحكى الخليل: عذَّبتُه تعذيباً، أي فَطَمتُه. وهذا من باب الامتناع مِن المأكل والمَشرَب. وبابٌ آخرُ لا يُشبِه الذي قبله: العَذاب، يقال منه: عذَّب تعذيباً. وناسٌ يقولون: أصل العَذاب الضَّرب. واحتجُّوا بقول زُهير: وَخَلْفَها سائقٌ يحدُوا إذا خَشيت *** منه العَذابَ تمدُّ الصُّلبَ والعُنُقا([28]) قال: ثم استُعِير ذلك في كلِّ شِدّة. وبابٌ آخرُ لا يُشبِه الذي قبلَه، يقال لطَرَف السَّوط عَذَبة، والجمع عَذَب. قال: غُضْفٌ مهرَّتَة الأشداقِ ضارية *** مثلُ السَّراحين في أعناقها العَذَبُ([29]) والعَذَبة في قضيب البعير: أسَلتُه. والعُذَيب: موضع. --------------------- ([1]) في الأصل: "أي لمت منه". ([2]) البيت لعمرو بن معد يكرب، يقوله في قيس بن مكشوح المرادي، كما في الكامل 550 ليبسك والأغاني (9: 12). وبعده: ولو لاقيتني ومعي سلاحي *** تكشف شحم قلبك عن سواد وتروى الأبيات التي منها هذا البيت لدريد بن الصمة في الأغاني. وانظر الأغاني (11: 32) وكان علي إذا نظر إلى ابن ملجم يتمثل بهذا البيت، كما في الأغاني والكامل وأمثال الميداني. وأنشد عجزه في اللسان (عذر 222). ([3]) في الأصل: "يروم رحلة"، صوابه مقتبس من اللسان، ففيه: "فكان يروم رحل ناقته لسفره"، أي يصلحه. ([4]) في الأصل: "تروم"، صوابه والتكملة التي قبله من اللسان (عذر). ([5]) ديوان العجاج 26، وهو مطلع أرجوزة له. وأنشده كذلك في المجمل واللسان (عذر). ([6]) في الديوان: "سعيي وإشفاقي"، وقد نبه عليها في اللسان. ([7]) معذرة بالنصب، قراءة حفص، نصب على المفعول من أجله، أو على المصدر، أو على المفعول به لأن المعذرة تتضمن كلاماً، وحينئذ تنصب بالقول، كقلت خطبة. وقد وافقه في هذه القراءة اليزيدي مخالفاً أبا عمرو. وباقي القراء على الرفع على الخبرية، أي هذه معذرة، أو موعظتنا معذرة. إتحاف فضلاء البشر 232. ([8]) هذه قراءة يعقوب، ووافقه الشنبوذي. والباقون بفتح العين وتشديد الذال المكسورة. إتحاف فضلاء البشر 244. ([9]) كذا وردت هذه العبارة. ([10]) البيت من معلقته المشهورة. ([11]) ويقال له أيضاً "إعذار" و "عذير" و "عذيرة". ([12]) الرجز في اللسان (خرس، عذر، نقع). ([13]) في اللسان: "وفي الحديث: كنا إعذار عام واحد، أي ختنا في عام واحد. وكانوا يختتنون لسن معلومة فيما بين عشر سنين وخمس عشرة". ([14]) هذا من صفة الحمار، كما في اللسان وكما سيأتي. وفي المجمل: "وحمار عذور: واسع الجوف". ([15]) الحق أن الشعر رثاء، والقائل هو زينب بنت الطثرية ترثي أخاها يزيد، من مقطوعة في الحماسة (1: 432-433) وحماسة البحتري 433. وأنشد البيت في المجمل واللسان (عذر) . ([16]) سبق إنشاده وتخريجه في (دغر). وابن مرة هذا هو عمران بن مرة المنقري، وكان أسر "جعثن" أخت الفرزدق يوم السيدان، وفي ذلك يقول جرير أيضاً (انظر اللسان كين): يفرج عمران بن مرة كينها *** وينزو نزاء العير أعلق حائله ([17]) لامرئ القيس في ديوانه 83 برواية: "وأسحم ريان العسيب". سميحة: بئر بالمدينة. ([18]) في اللسان (عذق): (عذق، عز). ([19]) في الأصل: "حرارة". ([20]) أنشده في اللسان (عذل). ([21]) الرجز في اللسان (عذم، عفهم). وقد نسيه في (عفهم) إلى غيلان. والبيت الأول في المخصص (12: 175). ([22]) البيت لشقران مولى سلامان، كما في اللسان (غذم) من مقطوعة اختارها أبو تمام في الحماسة (2: 274). ([23]) ديوان ذي الرمة 211 واللسان (عذا، مأج). ورواية الديوان والمجمل والموضع الأول من اللسان: "الملوحة". ([24]) البيت لعبيد بن الأبرص في ديوانه 12 والحيوان (3: 100) والخزانة (3: 246). ([25]) حذف أل في مثله جائز، وجاء فيه قول الشاعر، وأنشده في اللسان(نبغ): ونابغة الجعدي بالرمل بيته *** عليه صفيح من تراب موضع ([26]) أنشده في اللسان (عذب). ([27]) هذا إنشاد غريب، ففي الحيوان (2: 22): بتنا وبات جليد الليل يضربنا *** بين البيوت قرانا نبح درواس وفي اللسان (لسب، بقق، شوى): بتنا عذوباً وبات البق يلسبنا *** نشوي القراح كأن لا حي بالوادي ورواية اللسان (ندل) والتبريزي (1: 384): "عند الندول"، بفتح النون بعدها دال وذكر أنه اسم رجل وصدره فيهما: "بتناوبات سقيط الطل يضربنا". ([28]) ديوان زهير 39. ([29]) ديوان ذي الرمة 23 واللسان (عذب).

ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.895 harf
- العذر: تحري الإنسان ما يمحو به ذنوبه. ويقال: عذر وعذر، وذلك على ثلاثة أضرب: إما أن يقول: لم أفعل، أو يقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا، أو يقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك من المقال. وهذا الثالث هو التوبة، فكل توبة عذر وليس كل عذر توبة، واعتذرت إليه أتيت بعذر، وعذرته: قبلت عذره. قال تعالى: ﴿يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم قل لا تعتذروا﴾ [التوبة/94]، والمعذر: من يرى أن له عذرا ولا عذر
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.877 harf
ع ذ ر ‏"‏ قد أعذر من أنذر ‏"‏ أي بالغ في العذر أي في كونه معذوراً وأعذر فلان وما عذّر ويقال‏:‏ من عذيري من فلان وعذيرك من فلان‏.‏ قال عمرو بن معدي كرب‏:‏ أريد حباءه ويريد قتلي عذيرك من خليلك من مراد ومعناه هلّم من يعذرك منه إن أوقعت به يعني أنه أهل للإيقاع به فإن أوقعت به كنت معذوراً‏.‏ ومنه قوله عليه الصلاة والسلام ‏"‏ لن يهلك الناس حتى يعذروا من أنفسهم ‏"‏ واستعذر النبي صلى الله عليه وسلم من
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR27.523 harf
العُذْر: الحجة التي يُعْتَذر بها؛ والجمع أَعذارٌ. يقال: اعْتَذَر فلان اعْتِذاراً وعِذْرةً ومَعْذُرِة من دِيْنهِ فعَذَرْته، وعذَرَ يَعْذُرِهُ فيما صنع عُذْراً وعِذْرةً وعُذْرَى ومَعْذُرِة، والاسم المعِذَرة (* قوله: «والاسم المعذرة» مثلث الذال كما في القاموس). ولي في هذا الأَمر عُذْرٌ وعُذْرَى ومَعْذرةٌ أَي خروجٌ من الذنب؛ قال الجَمُوح الظفري: قالت أُمامةٌ لما جِئْتُ زائَرها: هلاَّ رَمَيْتَ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.607 harf
* ع ذ ر * * اعْتَذَرَ * من الذنب واعْتَذَر أيضا بمعن * أعْذَرَ * أي صار ذا * عُذْرٍ * و * الاعْتِذَارُ * أيضا الاقتضاض و * العُذْرَةُ * بوزن العسرة البكارة و * العَذْرَاءُ * بالمد البكر والجمع * العَذَارَِى * بفتح الراء وكسرها و * العَذْرَاواتُ * أيضا كما مر في الصحراء ويقال فلان أبو * عُذْرِها * أي مقتضها و * العَذِرَةُ * فناء الدار سميت بذلك لأن العذرة كانت تلقى في الأفنية و * عَذَرَهُ * في
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR22.188 harf
العذر بالضم: م، معروف، وهو الحجة التي يعتذر بها. وفي البصائر للمصنف: العذر: تحرى الإنسان ما يمحو به ذنوبه، وذلك ثلاثة أضرب: أن تقول: لم أفعل. أو تقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا أو تقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك، وهذا الثالث هو التوبة فكل توبة عذر، وليس كل عذؤ توبة. ج أعذار. يقال: عذره يعذره، بالكسر، فيما صنع، عذرا، بالضم وعذرا بضمتين، وبهما قري قوله تعالى فالملقيات ذكرا. عذرا أو
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok42.288 harf
عَذَرَهُ 1 عَذَرَهُ ذ , aor. عَذِرَ , inf. n. عُذْرٌ (S, O, Msb, K) and عُذُرٌ (S, O, K) and عُذْرَى (O, K) and مَعْذِرَةٌ and مَعْذُرَةٌ (K) [all of which are also used as simple substs.]; and ↓ اعذرهُ; (S, O, Msb, K;) He excused him; freed, cleared, or exempted, him from blame; exculpated him: (Msb:) or he accepted his excuse: properly, عَذَرْتُ signifies I cancelled evil conduct. (TA.) [See
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.839 harf
عَذَرَ عَذَرَ I ( n. ac. عَذْر 1 , عُذْر 3 , عُذُر 10 , مَعْذِرَة 18t , مَعْذُرَة 19t ) a. [ acc. & 'Ala ], Excused for; exculpated, exonerated from. b. ( n. ac. عَذْر 1 , عُذْر 3 ), Was guilty; was vicious; was faulty. c. ( n. ac. عَذْر 1 ), Cut off; circumcised; cauterized. d. I , U ( n. ac. عَذْر 1 ), Bound, fastened on ( bridle ). e. [ acc. & 'Ala ], Helped, aided against.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok71.083 harf
عذر عَذَرَ - يَعْذِرُ - عُذْر - عُذْراً - مَعْذِرَة - مَعَاذِيْر - اعْتَذَرَ - يَعْتَذِرُ - عَذَّرَ - يُعَذِّرُ - مُعَذَّر - مُعَذَّرُوْن عَذَرَ - يَعْذِرُ + شيء + كائناً: منعه من القيام بفعل أراده هو، أو أراد له غيره فعله عُذْر: اسم فعل " عَذَرَ - يَعْذِرُ ": منع الكائن من القيام بفعل أراده هو أو أراد له غيره فعله: وهو كذلك ما يكون بفعل "
Tamamını oku

Sîgalar(8)

Mücavir kökler45 mücavir (68 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. نفع

    2 ortak ayet · Fayda eder

  2. عتب

    1 ortak ayet · “A’tebe” kapı eşiği demektir

  3. أذن

    2 ortak ayet · Kulak demektir

  4. عذب

    3 ortak ayet · Su yosunudur

  5. لدن

    1 ortak ayet · Katın

  6. عرب

    1 ortak ayet · “A’rafe” üstü düz dağ demektir

  7. وعظ

    1 ortak ayet · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir

  8. قعد

    1 ortak ayet · Temel demektir

  9. يوم

    3 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir

  10. عفو

    1 ortak ayet · Affetti

  11. كفر

    3 ortak ayet · Hufre, çukur demektir

  12. طوف

    1 ortak ayet · Çeper demektir

Geçtiği ayetler(11)

Sîga sayfası: تَعْتَذِرُوا
  1. لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ

    Özür dilemeyinMazeret beyan etmeyin, gerçekten siz, inanmanızdan sonra küfrettiniz. İçinizden bir topluluğu affetsek bile, mücrimler oldukları için bir topluluğa azab ederiz.

  2. يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ …

    Özür dilemeyinKendilerine döndüğünüz vakit de size özür beyan ederler. De ki: Özür dilemeyin. Size katiyyen inanmıyorum. Doğrusu Allah, bize haberlerinizi bildirmiştir. Allah da, Rasulü de amellerimizi görecektir. Sonra hepiniz, görüleni de görülmeyeni de bilene döndürüleceksiniz. O, size neler yaptığınızı haber verecektir.

  3. يَاأَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

    Özür dilemeyinEy küfredenler; bugün, özür dilemeyin. Siz, ancak işlediklerinizin karşılığını görmektesiniz.

Sîga sayfası: مَعْذِرَتُهُمْ
Sîga sayfası: الْمُعَذِّرُونَ
Sîga sayfası: فَيَعْتَذِرُونَ
Sîga sayfası: مَعَاذِيرَهُ
Sîga sayfası: يَعْتَذِرُونَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökعذر
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerحجج, توب, عفو
Zıt Kökلوم
Çekirdek Özet 1Kınama ve sorumluluğu ortadan kaldırmak üzere öne sürülen engel, gerekçe veya savunma
Çekirdek Özet 2İlahi bildirim karşısında insanın sorumluluktan kurtulma çabası veya mazeretin geçersizliği
Çekirdek Özet 3Hakkın ikamesi karşısında haksız bahanelerin düşmesi ve adaletin mutlak tecellisi
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan bir sözlü özür dileme sanıp ontolojik ve hukuki bağlayıcılıktan arındırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
عذEngelleme, men etme, bir sınır çekerek arındırma veya ayırma; nitekim aynı ikili çekirdeğe sahip عذب kökünde de taşkınlığı ve kirleri engelleyip arı kılma veya acı vererek alıkoyma anlamı mevcutturرÇekirdekteki engelleme ve arındırma anlamına hareket, süreklilik ve sonuca ulaştırma boyutu katarak kişiyi kınamadan kesin biçimde ayıran meşru veya gayrimeşru gerekçeye dönüştürür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
عGözDurumu görme, fark etme, gerçeği idrak etme ve kaynak noktası olma
ذKapı pimi veya kapı (ikiz harfi د üzerinden türetme)Girişi tutma, geçişi engelleme, bir sınırlama hattı çekme
رİnsan başıBilinç, niyet, yöneliş ve eylemin başına geçme
عذرGöz, kapı ve insan başıKişinin bilincinde kınamayı görerek önüne bir engel veya savunma perdesi çekmesi ve kendisini suçlamadan korumaya yönelmesi hareketini simgeler

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAtın yanaklığı ve gemi dizginleyen kayışı (عِذَار); kınamayı veya serkeşliği tutan engel; ayrıca bedendeki sünnet derisini kesip atarak arındırma veya avludaki döküntüleri temizleme
Cahiliye şiiri kullanımıAmr b. Ma‘dîkerib şiirinde hasmına karşı elinden geleni yaptığını ve artık kınanamayacağını ifade eder: أُريد حِبَاءه ويُريدُ قَتْلي / عَذيرَكَ من خليلكَ من مُرادِ
Erken Arapça kullanımBir kimsenin kendisini kınamadan tamamen soyutlaması ve delili tüketmesi anlamında kullanılan meşhur darbımesel: قَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça عذر kökü, Batı Sami ve Güney Sami dillerinde korunma, arındırma, yardım isteme ve kınamadan beri kılınma semantik sahasıyla kesişir. İbranice ע-ז-ר kökü birine kalkan olma, destekleme ve yardım etme manalarını öne çıkarırken, Klasik Arapçada kök kınamanın veya cezanın kişiye ulaşmasına engel teşkil eden hukuki ve fiili zırh, yani mazeret ve kusuru defetme yönünde özelleşmiştir. Kökün ilk fiziksel tabakasında yer alan dizgin ve sınır kayışı mefhumu, semantik gelişmede kişinin aleyhine işleyecek kınama akışını sınırlandırma ve kesme işlevini üstlenmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönKınamayı defetme, arındırma ve dizgin vurmaFiziksel anlamdaki engelleme ve temizleme zamanla kınamayı sözel veya fiili savunmayla bertaraf etme kavramına dönüşmüştürKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ע-ז-ר köküYardım etme, arka çıkma ve kurtarma anlamları kınamayı defederek kişiye destek olma fikriyle örtüşürGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik bağlamda doğrudan tespit edilmiş güvenilir dış soydaş formu bulunmamaktadırVeri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
عذرAnlamlıMazeret beyan etmeKınamayı ortadan kaldırmak için savunma öne sürmeHedef kök; Kur'an'da geçer
عرذAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada kullanılmayan terkip
ذعرAnlamlıDehşete düşmeAnsızın korkuya kapılma ve ürkmeTers orantılı içe çekilme; Kur'an'da geçmez
ذرعAnlamlıÖlçme ve güç yetirmeKolu uzatıp arşınlama ve takat sınırıKur'an'da geçer; mesafe ve imkân boyutu
رعذAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKök olarak oluşmayan form
رذعAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKök olarak oluşmayan form

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
عذرMerkezSorumluluğu düşürme savunmasıKınamayı haklı veya haksız bir engelle savuşturmaKişinin kendini kusurdan soyutlama beyanı
حججKomşuKanıtlamaMantıksal ve olgusal delil ikame etmeHaklılığı ispatlayan kesin burhan
توبKomşuGünahtan dönmeKusuru kabul ederek yönelişi değiştirmeSuçu inkâr veya tevil etmeden rücu etme
عفوKomşuSilme ve bağışlamaHatayı örtüp cezayı terketmeKarşı tarafın suçu düşürmesi eylemi
لومZıtKınama ve azarlamaKusuru failin yüzüne vurmaKişiye sorumluluğu yükleme eylemi

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaعذرKınamayı defeden savunmaMeşru mazereti veya savunma gayretini bildirirKesin
LatinceExcusatio, PurgatioAklanma, suçtan arınmaSuç isnadından muaf tutulma gerekçesini tam karşılarGüçlü
İngilizceExcuse, Apology, JustificationMazeret, meşrulaştırmaExcuse kusuru hafifletmeyi, justification ise meşruluğu içerirGüçlü
AlmancaEntschuldigung, AusredeSuçtan sıyrılma, bahaneEntschuldigung hakiki gerekçeyi, Ausrede uydurma mazereti karşılarGüçlü
FransızcaExcuse, JustificationMazeret, bağışlanma talebiHukuki ve ahlaki savunma hattını belirtirGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Mazereti tükenme / Haklı sınırKesinleşmiş meşru payYolculuk arkadaşlığında tahammül sınırının sonu; Kehf 18:76
Tevbe veya uyarı aracıİnkârı engelleyen uyarıVahyin insan üzerindeki kınamayı kaldırma veya mazereti tüketme işlevi; Mürselât 77:6
Geçersiz mazeret arayışıSahte bahane ileri sürmeSavaştan geri kalanların öne sürdüğü geçersiz mazeretler; Tevbe 9:66, Tevbe 9:94, Tahrîm 66:7
Sorumluluktan kurtulma gayretiEmr-i bi'l-ma'ruf sorumluluğuTebliğ görevini yaparak Allah katında mesuliyetten arınma; A'râf 7:164
Kıyamet günü savunmanın düşmesiFaydasız özür beyanıZalimlerin azap karşısında hiçbir mazeretinin kabul edilmemesi; Rûm 30:57, Mü'min 40:52, Mürselât 77:36
Savunma vasıtaları / Perdelerİnsanın kendi aleyhine tanıklığıİnsanın gerçekte ne olduğunu bilip türlü bahaneler ardına saklanması; Kıyâme 75:15
Yalandan mazeret uyduranlarHileli çekilmeBedevilerden sefere katılmamak için izin isteyen sahtekârlar; Tevbe 9:90

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi hüccetin tamamlanmasıİnsanın ahirette Allah'a karşı mazeretinin kalmaması meselesiTeklifin ve peygamber gönderilmesinin hücceti ikame edişi
FıkıhHukuki ehliyet ve mazeret halleriİbadet ve muamelatta sorumluluğu düşüren veya erteleyen zaruretlerRuhsat sağlayan meşru engeller (özür sahibi)
TefsirAhirette mazeretlerin düşmesiZalimlerin özürlerinin kabul edilmemesi ve savunma izninin verilmemesiHakikatin zuhuru karşısında bahanelerin hükümsüzlüğü
HadisKulun uyarılması ve delilin tamamlanmasıAllah'ın mazereti kabul etmeyi veya mazereti tüketmeyi sevmesiİkaz edilerek sorumluluğun kesinleştirilmesi süreci

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKul-Yaratıcı ilişkisiHüccetin ikamesiMesuliyeti kesinleştirmeAllah'ın peygamberler göndererek insanın mazeretini ortadan kaldırmasıKesin
İlmiİspat ve delil mantığıKarşı tezi çürütmeŞüpheyi bertaraf etmeBilimsel verinin cehalet mazeretini düşürerek gerçeği zorunlu kılmasıGüçlü
SiyasiHukuki nizam ve itaatMeşru bağışıklık veya müeyyideKeyfiliği önlemeToplumsal sözleşmede ceza ve yükümlülükten muaf tutulma ölçütleriGüçlü
İktisadiAkitler ve borçlar hukukuMücbir sebep (force majeure)Yükümlülüğü askıya almaİfa imkânsızlığı durumunda borçlunun temerrüt kınamasından kurtulmasıGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerHata toleransı ve istisna işleme (exception handling)Bir sistemde girdinin standart süreci işletememesi halinde çöküşü önleyen tanımlı istisna kanalıGüçlü
Beşeri bilimlerMücbir sebep ve kusursuzluk savunması (justification/defense)Hukukta failin eylemi gerçekleştirmesine rağmen kast ve ihmalin bulunmayışı sebebiyle cezanın düşmesiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca gündelik dildeki kibarlık ifadesi olan sözlü af dilemeye indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamKınamayı ortadan kaldıran objektif hakikat, meşru mazeret veya hakkın karşısında sahte kalkanların çöküşü
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKur'an'daki itizar ayetlerini sıradan bir pişmanlık ifadesi sanıp hakiki tevbe ile sahte gerekçelendirme arasındaki ontolojik uçurumu gözden kaçırmak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahyin temel gayelerinden biri olan mazeretlerin tükenmesi ve insanın ilahi adalet karşısında hiçbir gerekçe ardına gizlenemeyeceğini kavramak için merkezidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Münafıkların tebliğden ve cihattan geri kalışlarını meşrulaştırma çabalarını anlatan ayetler ile ahiretteki hesaplaşma sahnelerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanın niyet ve eylemlerindeki samimiyetsizliği dışsal bahanelerle örtbas edebileceği zannını yıkarak sorumluluğun vicdani ve ahlaki özünü hatırlatır.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamDizgin, engel veya arındırıcı kesik vasıtasıyla serkeşliği ve kınamayı durdurma.
  • Soyut anlamKusuru veya cezayı ortadan kaldırmak üzere öne sürülen meşru yahut gayrimeşru savunma kalkanı.
  • Sistematik karşılıkHüccetin tamamlanması neticesinde haksız bahanelerin iptal edilmesi ve adaletin tecellisi.
  • LaTeX modeliM=lim⁡H→∞(SH)=0
  • LaTeX açıklamasıFormülde M insanın öne sürdüğü mazeret fonksiyonunu, S savunma veya gerekçe çabasını, H ise vahyî ve ilahi hüccetin kesinliğini temsil eder. İlahi hüccet ve hakikat kesinleştikçe (H→∞), insanın kınamadan kurtulmak için kurguladığı sahte mazeretler bütünüyle hükümsüz kalır ve sıfıra yaklaşır.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ع