عذر
ع - ذ - ر
KÖK- 12 geçiş
- 11 ayet
- 8 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Özür
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.072 harfباب العين والذال والرّاء معهما
ع ذ ر، ذ ع ر، ذ ر ع مستعملات
عذر:
عَذَرْتُه عَذْراً ومَعْذِرَةً. والعُذْرُ اسمٌ، عذرته بما صنع عَذْراً ومَعْذِرة وعَذَرْتُه من فلانٍ، أي: لُمْتُ فلاناً ولم أَلُمْهُ. قال:
يا قوم من يَعْذِرُ من عجردٍ القاتل النّفس على الدانق
وعذيرُ الرّجل ما يروم ويحاول مما يعذر عليه إذا فعله. قال العجاج:
جاريَ لا تَسْتَنكري عَذيري
ثم فسّره فقال:
سَعْيي وإشفاقي على بعيري
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR4.985 harfالاعْتِذارُ من الذنب. واعْتَذَرَ رجلٌ إلى إبراهيم النَخَعِيِّ، فقال له: قد عَذَرْتُكَ غيرَ مُعْتَذِرِ، أن المَعاذيرَ يشوبُها الكذب. واعْتَذَرَ بمعنى أعْذَرَ، أي صار ذا عُذْرٍ. قال لبيد:
إلى الحولِ ثم اسمُ السلامِ عليكماومن يَبْكِ حولاً كاملاً فقد اعْتَذَرْ
والاعْتذارُ أيضاً: الدُروس. قال الشاعر:
أم كنتَ تعرفُ آيات فقد جَعَلَتْأطلالُ إلفك بالوَدْكاء تَعْتَـذِرُ
والاعْتذارُ: الاقتضاض.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok17.642 harfباب العين والذال مع الراء
عذر ، ذرع ، ذعر : مستعملة .
عذر : قال الله عزَّ وجلَّ : ( قَالُواْ مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ ) ( الأعراف : 164 ) نزلت في قوم من بني إسرائيل وَعظوا الذين اعتدَوا في السبت من اليهود ، فقالت طائفة منهم : ( لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ ) ( الأعراف : 164 ) ، فقالوا يعني الواعظين : ( مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ ( . المعنى : قالوا : موعظتنا إيَّاهم معذِرة إلى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.184 harf(باب العين والذال وما يثلثهما)
(عذر) العين والذال والراء بناء صحيح له فروعٌ كثيرة، ما جَعلَ الله تعالى فيه وجهَ قياسٍ بَتَّةً، بل كلُّ كلمةٍ منها على نَحوِها وجِهَتها مفردة. فالعُذْر معروف، وهو رَوْم الإنسان إصلاحَ ما أُنكِرَ عليه بكلام. يُقال منه: عَذَرْتُه فأنا أَعْذِرُه عَذْراً، والاسم العُذْر. وتقول: عَذَرْتُه من فلان، أي لُمْتُه([1]) ولم ألُم هذا. يُقال: مَن عذيري من فلان، ومَن يَعذِرني
(باب العين والذال وما يثلثهما) (عذر) العين والذال والراء بناء صحيح له فروعٌ كثيرة، ما جَعلَ الله تعالى فيه وجهَ قياسٍ بَتَّةً، بل كلُّ كلمةٍ منها على نَحوِها وجِهَتها مفردة. فالعُذْر معروف، وهو رَوْم الإنسان إصلاحَ ما أُنكِرَ عليه بكلام. يُقال منه: عَذَرْتُه فأنا أَعْذِرُه عَذْراً، والاسم العُذْر. وتقول: عَذَرْتُه من فلان، أي لُمْتُه([1]) ولم ألُم هذا. يُقال: مَن عذيري من فلان، ومَن يَعذِرني منه. قال: أُريد حِبَاءه ويُريدُ قَتْلي *** عَذيرَكَ من خليلكَ من مُرادِ([2]) ويقال إنّ عَذِير الرّجل: ما يروم ويُحاوِل ممّا يُعذَر عليه إذا فَعَله. *قال الخليل: وكان العجّاجُ يرمُّ رَحْلَه([3]) لسفرٍ أرادَه، فقالت امرأتُه: ما [هذا] الذي ترُمُّ([4]) ؟ فقال: * جارِيَ لا تستنكري عَذِيري([5]) * يريد: لا تُنكرِي ما أحاول. ثم فَسَّر في بيتٍ آخر فقال: * سيري وإشفاقي على بعيري([6]) * وتقول: اعتذر يَعتذِر اعتذاراً وعِذْرة من ذنبه فعذرْتُه. والمَعذِرة الاسم. قال الله تعالى: ﴿قَالُوا مَعْذِرَةً إلى رَبِّكُمْ([7])﴾ [الأعراف 164]. وأعذَر فلانٌ إذا أبْلَى عُذْراً فلم يُلَمْ. ومن هذا الباب قولهم: عذَّر الرّجلُ تعذيراً، إذا لم يبالِغ في الأمر وهو يريكَ أنّه مبالغٌ فيه. وفي القرآن: ﴿وَجَاءَ المُعَذِّرُونَ مِنَ الأَعْرَابِ﴾ [التوبة 90]، ويقرأ: ﴿المُعْذِرُون([8])﴾. قال أهل العربيّة: المُعْذِرون بالتخفيف هم الذين لهم العُذْر، والمعذِّرون: الذين لا عُذْرَ لهم ولكنَّهم يتكلَّفون عُذراً. وقولهم للمقصِّر في الأمر: مُعَذِّر، وهو عندنا من العُذْر أيضاً، لأنَّه يقصِّر في الأمر مُعوِّلاً على العُذْر الذي لا يريد يتكلف([9]) . وباب آخَر لا يشبه الذي قبلَه، يقولون: تعذَّر الأمرُ، إذا لم يَستقِم. قال امرؤُ القيس: ويوماً على ظَهرِ الكثَيب تَعذَّرتْ *** عَلَيَّ وآلت حَلْفةً لم تَحَلَّلِ([10]) وبابٌ آخَر لا يشبه الذي قبلَه: العِذار: عِذار اللِّجام. قال: وما كان على الخَدَّين من كيٍّ أو كدحٍ طُولاً فهو عذار. تقول من العِذَار: عَذَرْتُ الفرس فأنا أعذُِرُه عَذْراً بالعِذار، في معنى ألجمته. وأعْذَرتُ اللِّجام، أي جعلت له عِذاراً. ثم يستعيرون هذا فيقولون للمنهمِك في غَيِّه: "خَلَعَ العِذار". ويقال من العِذار: عَذّرْتُ الفرسَ تعذيراً أيضاً. وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبلَه. العِذَار([11]) ، وهو طعامٌ يدعى إليه لحادثِ سُرُور. يقال منه: أعذروا إعذاراً. قال: كلَّ الطَّعامِ تشتهي ربيعَهْ *** الخُرْسُ والإعذارُ والنقيعهْ([12]) ويقال بل هو طعامُ الخِتان خاصّة. يقال عُذِر الغُلامُ، إذا خُتِنَ. وفلانٌ وفلانٌ عذارُ عامٍ واحد([13]) . وباب آخر لا يشبه الذي قبله: العَذَوَّر، قال الخليل: هو الواسع الجَوف الشديد العِضاض([14]) . قال الشاعر يصف الملْكَ أنه واسعٌ عريض: وحازَ لنا الله النُّبوّةَ والهدى *** فأعطى به عزّاً ومُلكاً عَذَوَّرَا ومما يشبه هذا قول القائل يمدح([15]) : إذا نزلَ الأضيافُ كان عذَوَّراً *** على الحيِّ حتى تَستقِلَّ مَرَاجِلُه([16]) قالوا: أراد سيءَ الخلق حَتَّى تُنصَب القُدور. وهو شبيه بالذي قاله الخليل في وصف الحمار الشديد العضاض. وبابٌ آخَر لا يشبه الذي قبله: العُذْرة: عُذْرَة الجارية العذراء، جاريةٌ عذراءُ: لم يَمسَّها رجل. وهذا مناسبٌ لما مضى ذكرُه في عُذْرة الغلام. وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبله: العُذرة: وجعٌ يأخذ في الحَلْقِ. يقال منه: عُذِر فهو معذور. قال جرير: غمزَ ابن مُرَّةَ يا فرزدَقُ كَيْنَهَا *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانغ المعذورِ وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبله: العُذْرة: نجمٌ إذا طلع اشتدَّ الحر، يقولون: "إذا طلعَتِ العُذْرة، لم يبق بعُمان بُسْرَة". وباب آخر لا يشبه الذي قبله: العُذْرة: خُصلةٌ من شعر، والخُصلة من عُرف الفَرَس. وناصيتُه عُذرة. وقال: * سَبِط العُذرَةِ ميّاح الحُضُرْ * وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبله: العَذِرة: فِناء الدّار. وفي الحديث: "اليهودُ أنتَنُ خَلْق الله عَذِرَة"، أي فناءً. ثم سمِّي الحَدَثُ عَذِرة لأنَّه كان يُلقَى بأفنية الدُّور. (عذق) العين والذال والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادٍ في شيء وتعلق شيءٍ بشيء. من ذلك العِذْق عِذْق النَّخلة، وهو شمراخ من شماريخها. والعَذْق: النخلة، بفتح العين. وذلك كله من الأشياء المتعلِّقة بعضُها ببعض. قال: ويُلْوِي بريَّان العَسِيب *كأنه *** عَثَا كِيل عَذْقٍ من سُمَيْحَة مُرطبِ([17]) قال الخليل: العِذْق من كلِّ شيء: الغُصْن ذو الشُّعَب. ومن الباب: عُذِقَ الرّجُل، إذا وُسمَ بعلامةٍ يعرَف بها. وهذا صحيح، وإنما هذا من قولهم: عَذَقَ شاتَهُ يَعْذُقُهَا عَذْقَاً، إذا علَّقَ عليها صوفةً تخالفُ لونَها. وممّا جرى مجرى الاستعارة والتمثيل قولهم: "في بني فلانٍ عِذْقٌ كَهْلٌ" إذا كان فيهم عِزٌّ ومَنْعَة. قال ابن مُقْبِل: وفي غَطَفَانَ عِذْقُ صِدقٍ ممنَّعٌ *** على رغم أقوامٍ من النّاس يانعُ([18]) (عذل) العين والذل واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على حَرٍّ([19]) وشِدّةٍ فيه، ثم يقاس عليه ما يقاربه. ومن ذلك اعتذَل الحرُّ: اشتدّ. قال أبو عبيد: أيّام مُعتذلات: شديداتُ الحرارة. ومما قيس على هذا قولهم: عَذَل فلانٌ عَذْلاً، والعَذَل الاسم. ورجلٌ عذّالٌ وامرأة عذَّالة، إذا كثر ذلك منهما. والعُذَّال الرِّجال، والعُذّل النِّساء. وسمِّيَ هذا عَذْلاً لما فيه من شدّة ومَسِّ لَذْع. قال: غَدَتْ عَذَّ التَايَ فقلتُ مهلاً *** أفي وجدٍ بسَلمى تَعذُلانِي([20]) (عذم) العين والذال والجيم والميم أُصيلٌ صحيح يدل على عَضٍّ وشِبهه. قال الخليل: أصل العَذْمِ العضّ، ثم يقال: عَذَمَهُ بلسانه يَعْذِمُه عَذْماً، إذا أخذه بلسانه. والعَذيمة: الملامة. قال الراجز: يَظَلُّ مَن جارَاه في عذائمِ *** من عنفوانِ جريِهِ العُفاهِمِ([21]) أي مَلاَمَات. وفرسٌ عَذوم. فأما العَذَمْذَم فإن الخليل ذكره في هذا الباب بغين معجمة، وقال غيره: بل هو غَذَمْذَم بالغين. قال الخليل: وهو الجُرَاف. يقال: مَوت غَذَمْذَم: جُراف لا يُبقي شيئاً. قال: ثِقالُ الجفانِ والحلومِ رحاهُم *** رَحَى الماء يكتالون كَيْلاً عَذَمذَما([22]) (عذي) العين والذال والحرف المعتل أُصيل صحيح يدلُّ على طِيبِ تُربة قال الخليل وغيره: العَذَاةُ: الأرض الطيِّبة التربة، الكريمة المَنبِت. قال: بأرضٍ هِجانِ التُّرْب وَسميَّة الثَّرَى *** عَذَاةٍ نأت عنها المُؤُوجة والبحرُ([23]) قال: والعِذْيُ، الموضع يُنبِت شتاءً وصيفاً من غير نَبع. ويقال: هو الزرع لا يُسقَى إلاّ من ماء المطر، لبُعده من المياه. قالوا: ويقال لهذا العَذا، الواحدة عَذاةٌ. وأنشدوا: بأرضٍ عَذاةٍ حَبَّذا ضَحَواتُها *** وأطيبُ منها ليلُه وأصائله (عذب) العين والذال والباء أصلٌ صحيح، لكنّ كلماتِه لا تكاد تنقاس، ولا يمكن جمعُها إلى شيء واحد. فهو كالذي ذكرناه آنفاً في باب العين والذال والرّاء. وهذا يدلُّ على أنّ اللُّغة كلَّها ليست قياساً، لكنْ جُلُّها ومعظمُها. فمن الباب: عَذُبَ الماءُ يَعْذُبُ عُذُوبَةً، فهو عَذْبٌ: طيّب. وأعذَبَ القومُ، إذا عذُب ماؤهم. واستعذبوا، إذا استقَوا وشَرِبوا عَذْباً. وبابٌ آخر لا يُشِبه الذي قبلَه، يقال: عَذَب الحمار يَعْذِب عَذْباً وعُذوباً فهو عاذبٌ [و] عَذُوب: لا يَأكل من شدّة العطش. ويقال: أعذَبَ عن الشَّيء، إذا لَهَا عنه وتركَه. وفي الحديث: "أعْذِبوا عن ذِكْر النِّساء". قال: وتبدَّلوا اليعبوبَ بعد إلههم *** صَنَماً ففِرُّوا يا جَديل وأعذِبُوا([24]) ويقال للفرس وغيرِه عَذوبٌ، إذا بات لا يأكل شيئاً ولا يشرب، لأنّه ممتنع من ذلك. وبابٌ آخَر لا يشبه الذي قبله: العَذُوب: الذي ليس بينه وبين السّماء سِتر، وكذلك العاذب. قال نابغةُ الجعديُّ([25]) : فباتَ عَذُوباً للسَّماء كأنّه *** سُهيلٌ إذا ما أفردَتهُ الكواكبُ([26]) فأمّا قول الآخر: بِتنَا عُذُوباً وباتَ البَقُّ يلْسَِبُنا *** عند النُّزولِ قِراناً نَبْحُ دِرْواسِ([27]) فممكن أن يكونَ أراد: ليس بيننا وبين السَّماء سِتر، وممكنٌ أن يكون من الأول إذا باتُوا لا يأكلون ولا يَشرَبون. *وحكى الخليل: عذَّبتُه تعذيباً، أي فَطَمتُه. وهذا من باب الامتناع مِن المأكل والمَشرَب. وبابٌ آخرُ لا يُشبِه الذي قبله: العَذاب، يقال منه: عذَّب تعذيباً. وناسٌ يقولون: أصل العَذاب الضَّرب. واحتجُّوا بقول زُهير: وَخَلْفَها سائقٌ يحدُوا إذا خَشيت *** منه العَذابَ تمدُّ الصُّلبَ والعُنُقا([28]) قال: ثم استُعِير ذلك في كلِّ شِدّة. وبابٌ آخرُ لا يُشبِه الذي قبلَه، يقال لطَرَف السَّوط عَذَبة، والجمع عَذَب. قال: غُضْفٌ مهرَّتَة الأشداقِ ضارية *** مثلُ السَّراحين في أعناقها العَذَبُ([29]) والعَذَبة في قضيب البعير: أسَلتُه. والعُذَيب: موضع. --------------------- ([1]) في الأصل: "أي لمت منه". ([2]) البيت لعمرو بن معد يكرب، يقوله في قيس بن مكشوح المرادي، كما في الكامل 550 ليبسك والأغاني (9: 12). وبعده: ولو لاقيتني ومعي سلاحي *** تكشف شحم قلبك عن سواد وتروى الأبيات التي منها هذا البيت لدريد بن الصمة في الأغاني. وانظر الأغاني (11: 32) وكان علي إذا نظر إلى ابن ملجم يتمثل بهذا البيت، كما في الأغاني والكامل وأمثال الميداني. وأنشد عجزه في اللسان (عذر 222). ([3]) في الأصل: "يروم رحلة"، صوابه مقتبس من اللسان، ففيه: "فكان يروم رحل ناقته لسفره"، أي يصلحه. ([4]) في الأصل: "تروم"، صوابه والتكملة التي قبله من اللسان (عذر). ([5]) ديوان العجاج 26، وهو مطلع أرجوزة له. وأنشده كذلك في المجمل واللسان (عذر). ([6]) في الديوان: "سعيي وإشفاقي"، وقد نبه عليها في اللسان. ([7]) معذرة بالنصب، قراءة حفص، نصب على المفعول من أجله، أو على المصدر، أو على المفعول به لأن المعذرة تتضمن كلاماً، وحينئذ تنصب بالقول، كقلت خطبة. وقد وافقه في هذه القراءة اليزيدي مخالفاً أبا عمرو. وباقي القراء على الرفع على الخبرية، أي هذه معذرة، أو موعظتنا معذرة. إتحاف فضلاء البشر 232. ([8]) هذه قراءة يعقوب، ووافقه الشنبوذي. والباقون بفتح العين وتشديد الذال المكسورة. إتحاف فضلاء البشر 244. ([9]) كذا وردت هذه العبارة. ([10]) البيت من معلقته المشهورة. ([11]) ويقال له أيضاً "إعذار" و "عذير" و "عذيرة". ([12]) الرجز في اللسان (خرس، عذر، نقع). ([13]) في اللسان: "وفي الحديث: كنا إعذار عام واحد، أي ختنا في عام واحد. وكانوا يختتنون لسن معلومة فيما بين عشر سنين وخمس عشرة". ([14]) هذا من صفة الحمار، كما في اللسان وكما سيأتي. وفي المجمل: "وحمار عذور: واسع الجوف". ([15]) الحق أن الشعر رثاء، والقائل هو زينب بنت الطثرية ترثي أخاها يزيد، من مقطوعة في الحماسة (1: 432-433) وحماسة البحتري 433. وأنشد البيت في المجمل واللسان (عذر) . ([16]) سبق إنشاده وتخريجه في (دغر). وابن مرة هذا هو عمران بن مرة المنقري، وكان أسر "جعثن" أخت الفرزدق يوم السيدان، وفي ذلك يقول جرير أيضاً (انظر اللسان كين): يفرج عمران بن مرة كينها *** وينزو نزاء العير أعلق حائله ([17]) لامرئ القيس في ديوانه 83 برواية: "وأسحم ريان العسيب". سميحة: بئر بالمدينة. ([18]) في اللسان (عذق): (عذق، عز). ([19]) في الأصل: "حرارة". ([20]) أنشده في اللسان (عذل). ([21]) الرجز في اللسان (عذم، عفهم). وقد نسيه في (عفهم) إلى غيلان. والبيت الأول في المخصص (12: 175). ([22]) البيت لشقران مولى سلامان، كما في اللسان (غذم) من مقطوعة اختارها أبو تمام في الحماسة (2: 274). ([23]) ديوان ذي الرمة 211 واللسان (عذا، مأج). ورواية الديوان والمجمل والموضع الأول من اللسان: "الملوحة". ([24]) البيت لعبيد بن الأبرص في ديوانه 12 والحيوان (3: 100) والخزانة (3: 246). ([25]) حذف أل في مثله جائز، وجاء فيه قول الشاعر، وأنشده في اللسان(نبغ): ونابغة الجعدي بالرمل بيته *** عليه صفيح من تراب موضع ([26]) أنشده في اللسان (عذب). ([27]) هذا إنشاد غريب، ففي الحيوان (2: 22): بتنا وبات جليد الليل يضربنا *** بين البيوت قرانا نبح درواس وفي اللسان (لسب، بقق، شوى): بتنا عذوباً وبات البق يلسبنا *** نشوي القراح كأن لا حي بالوادي ورواية اللسان (ندل) والتبريزي (1: 384): "عند الندول"، بفتح النون بعدها دال وذكر أنه اسم رجل وصدره فيهما: "بتناوبات سقيط الطل يضربنا". ([28]) ديوان زهير 39. ([29]) ديوان ذي الرمة 23 واللسان (عذب).
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.895 harf- العذر: تحري الإنسان ما يمحو به ذنوبه. ويقال: عذر وعذر، وذلك على ثلاثة أضرب: إما أن يقول: لم أفعل، أو يقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا، أو يقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك من المقال. وهذا الثالث هو التوبة، فكل توبة عذر وليس كل عذر توبة، واعتذرت إليه أتيت بعذر، وعذرته: قبلت عذره. قال تعالى: ﴿يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم قل لا تعتذروا﴾ [التوبة/94]، والمعذر: من يرى أن له عذرا ولا عذر
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.877 harfع ذ ر
" قد أعذر من أنذر " أي بالغ في العذر أي في كونه معذوراً وأعذر فلان وما عذّر ويقال: من عذيري من فلان وعذيرك من فلان.
قال عمرو بن معدي كرب: أريد حباءه ويريد قتلي عذيرك من خليلك من مراد ومعناه هلّم من يعذرك منه إن أوقعت به يعني أنه أهل للإيقاع به فإن أوقعت به كنت معذوراً.
ومنه قوله عليه الصلاة والسلام " لن يهلك الناس حتى يعذروا من أنفسهم " واستعذر النبي صلى الله عليه وسلم من
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR27.523 harfالعُذْر: الحجة التي يُعْتَذر بها؛ والجمع أَعذارٌ.
يقال: اعْتَذَر فلان اعْتِذاراً وعِذْرةً ومَعْذُرِة من دِيْنهِ فعَذَرْته، وعذَرَ يَعْذُرِهُ فيما صنع عُذْراً وعِذْرةً وعُذْرَى ومَعْذُرِة، والاسم المعِذَرة
(* قوله: «والاسم المعذرة» مثلث الذال كما في القاموس).
ولي في هذا الأَمر عُذْرٌ وعُذْرَى ومَعْذرةٌ أَي خروجٌ من الذنب؛ قال الجَمُوح الظفري:
قالت أُمامةٌ لما جِئْتُ زائَرها:
هلاَّ رَمَيْتَ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.607 harf* ع ذ ر * * اعْتَذَرَ * من الذنب واعْتَذَر أيضا بمعن * أعْذَرَ * أي صار ذا * عُذْرٍ * و * الاعْتِذَارُ * أيضا الاقتضاض و * العُذْرَةُ * بوزن العسرة البكارة و * العَذْرَاءُ * بالمد البكر والجمع * العَذَارَِى * بفتح الراء وكسرها و * العَذْرَاواتُ * أيضا كما مر في الصحراء ويقال فلان أبو * عُذْرِها * أي مقتضها و * العَذِرَةُ * فناء الدار سميت بذلك لأن العذرة كانت تلقى في الأفنية و * عَذَرَهُ * في
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR22.188 harfالعذر بالضم: م، معروف، وهو الحجة التي يعتذر بها. وفي البصائر للمصنف: العذر: تحرى الإنسان ما يمحو به ذنوبه، وذلك ثلاثة أضرب: أن تقول: لم أفعل. أو تقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا أو تقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك، وهذا الثالث هو التوبة فكل توبة عذر، وليس كل عذؤ توبة. ج أعذار. يقال: عذره يعذره، بالكسر، فيما صنع، عذرا، بالضم وعذرا بضمتين، وبهما قري قوله تعالى فالملقيات ذكرا. عذرا أو
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok42.288 harfعَذَرَهُ
1 عَذَرَهُ ذ , aor. عَذِرَ , inf. n. عُذْرٌ (S, O, Msb, K) and عُذُرٌ (S, O, K) and عُذْرَى (O, K) and مَعْذِرَةٌ and مَعْذُرَةٌ (K) [all of which are also used as simple substs.]; and ↓ اعذرهُ; (S, O, Msb, K;) He excused him; freed, cleared, or exempted, him from blame; exculpated him: (Msb:) or he accepted his excuse: properly, عَذَرْتُ signifies I cancelled evil conduct. (TA.) [See
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.839 harfعَذَرَ
عَذَرَ I ( n. ac. عَذْر 1 , عُذْر 3 , عُذُر 10 , مَعْذِرَة 18t , مَعْذُرَة 19t )
a. [ acc. & 'Ala ], Excused for; exculpated, exonerated from.
b. ( n. ac. عَذْر 1 , عُذْر 3 ), Was guilty; was vicious; was faulty.
c. ( n. ac. عَذْر 1 ), Cut off; circumcised; cauterized.
d. I , U ( n. ac. عَذْر 1 ), Bound, fastened on ( bridle ).
e. [ acc. & 'Ala ], Helped, aided against.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok71.083 harfعذر
عَذَرَ - يَعْذِرُ - عُذْر - عُذْراً - مَعْذِرَة - مَعَاذِيْر - اعْتَذَرَ - يَعْتَذِرُ - عَذَّرَ - يُعَذِّرُ - مُعَذَّر - مُعَذَّرُوْن
عَذَرَ - يَعْذِرُ + شيء + كائناً: منعه من القيام بفعل أراده هو، أو أراد له غيره فعله
عُذْر: اسم فعل " عَذَرَ - يَعْذِرُ ": منع الكائن من القيام بفعل أراده هو أو أراد له غيره فعله: وهو كذلك ما يكون بفعل "
Sîgalar(8)
- تَعْتَذِرُواÖzür dilemeyin(تَفْتَعِلُوا)×3
- عُذْرًاÖzür(فُعْلًا)×2
- مَعْذِرَتُهُمْOnların özrü(مَفْعِلَتُهُمْ)×2
- الْمُعَذِّرُونَMazeret uyduranlar(الْمُفَعِّلُونَ)×1
- فَيَعْتَذِرُونَHemen özür dilerler(فَيَفْتَعِلُونَ)×1
- مَعَاذِيرَهُOnun özür araçları(مَفَاعِيلَهُ)×1
- مَعْذِرَةًÖzür(مَفْعِلَةً)×1
- يَعْتَذِرُونَÖzür dilerler(يَفْتَعِلُونَ)×1
Mücavir kökler45 mücavir (68 toplam)
- نفع
2 ortak ayet · Fayda eder
- عتب
1 ortak ayet · “A’tebe” kapı eşiği demektir
- أذن
2 ortak ayet · Kulak demektir
- عذب
3 ortak ayet · Su yosunudur
- لدن
1 ortak ayet · Katın
- عرب
1 ortak ayet · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
- وعظ
1 ortak ayet · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
- قعد
1 ortak ayet · Temel demektir
- يوم
3 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- عفو
1 ortak ayet · Affetti
- كفر
3 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- طوف
1 ortak ayet · Çeper demektir
Geçtiği ayetler(11)
لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ
Özür dilemeyinMazeret beyan etmeyin, gerçekten siz, inanmanızdan sonra küfrettiniz. İçinizden bir topluluğu affetsek bile, mücrimler oldukları için bir topluluğa azab ederiz.
يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ …
Özür dilemeyinKendilerine döndüğünüz vakit de size özür beyan ederler. De ki: Özür dilemeyin. Size katiyyen inanmıyorum. Doğrusu Allah, bize haberlerinizi bildirmiştir. Allah da, Rasulü de amellerimizi görecektir. Sonra hepiniz, görüleni de görülmeyeni de bilene döndürüleceksiniz. O, size neler yaptığınızı haber verecektir.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
Özür dilemeyinEy küfredenler; bugün, özür dilemeyin. Siz, ancak işlediklerinizin karşılığını görmektesiniz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عذر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حجج, توب, عفو |
| Zıt Kök | لوم |
| Çekirdek Özet 1 | Kınama ve sorumluluğu ortadan kaldırmak üzere öne sürülen engel, gerekçe veya savunma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi bildirim karşısında insanın sorumluluktan kurtulma çabası veya mazeretin geçersizliği |
| Çekirdek Özet 3 | Hakkın ikamesi karşısında haksız bahanelerin düşmesi ve adaletin mutlak tecellisi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir sözlü özür dileme sanıp ontolojik ve hukuki bağlayıcılıktan arındırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عذ | Engelleme, men etme, bir sınır çekerek arındırma veya ayırma; nitekim aynı ikili çekirdeğe sahip عذب kökünde de taşkınlığı ve kirleri engelleyip arı kılma veya acı vererek alıkoyma anlamı mevcuttur | ر | Çekirdekteki engelleme ve arındırma anlamına hareket, süreklilik ve sonuca ulaştırma boyutu katarak kişiyi kınamadan kesin biçimde ayıran meşru veya gayrimeşru gerekçeye dönüştürür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Durumu görme, fark etme, gerçeği idrak etme ve kaynak noktası olma |
| ذ | Kapı pimi veya kapı (ikiz harfi د üzerinden türetme) | Girişi tutma, geçişi engelleme, bir sınırlama hattı çekme |
| ر | İnsan başı | Bilinç, niyet, yöneliş ve eylemin başına geçme |
| عذر | Göz, kapı ve insan başı | Kişinin bilincinde kınamayı görerek önüne bir engel veya savunma perdesi çekmesi ve kendisini suçlamadan korumaya yönelmesi hareketini simgeler |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Atın yanaklığı ve gemi dizginleyen kayışı (عِذَار); kınamayı veya serkeşliği tutan engel; ayrıca bedendeki sünnet derisini kesip atarak arındırma veya avludaki döküntüleri temizleme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr b. Ma‘dîkerib şiirinde hasmına karşı elinden geleni yaptığını ve artık kınanamayacağını ifade eder: أُريد حِبَاءه ويُريدُ قَتْلي / عَذيرَكَ من خليلكَ من مُرادِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin kendisini kınamadan tamamen soyutlaması ve delili tüketmesi anlamında kullanılan meşhur darbımesel: قَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça عذر kökü, Batı Sami ve Güney Sami dillerinde korunma, arındırma, yardım isteme ve kınamadan beri kılınma semantik sahasıyla kesişir. İbranice ע-ז-ר kökü birine kalkan olma, destekleme ve yardım etme manalarını öne çıkarırken, Klasik Arapçada kök kınamanın veya cezanın kişiye ulaşmasına engel teşkil eden hukuki ve fiili zırh, yani mazeret ve kusuru defetme yönünde özelleşmiştir. Kökün ilk fiziksel tabakasında yer alan dizgin ve sınır kayışı mefhumu, semantik gelişmede kişinin aleyhine işleyecek kınama akışını sınırlandırma ve kesme işlevini üstlenmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kınamayı defetme, arındırma ve dizgin vurma | Fiziksel anlamdaki engelleme ve temizleme zamanla kınamayı sözel veya fiili savunmayla bertaraf etme kavramına dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ע-ז-ר kökü | Yardım etme, arka çıkma ve kurtarma anlamları kınamayı defederek kişiye destek olma fikriyle örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik bağlamda doğrudan tespit edilmiş güvenilir dış soydaş formu bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عذر | Anlamlı | Mazeret beyan etme | Kınamayı ortadan kaldırmak için savunma öne sürme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عرذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan terkip |
| ذعر | Anlamlı | Dehşete düşme | Ansızın korkuya kapılma ve ürkme | Ters orantılı içe çekilme; Kur'an'da geçmez |
| ذرع | Anlamlı | Ölçme ve güç yetirme | Kolu uzatıp arşınlama ve takat sınırı | Kur'an'da geçer; mesafe ve imkân boyutu |
| رعذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök olarak oluşmayan form |
| رذع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök olarak oluşmayan form |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عذر | Merkez | Sorumluluğu düşürme savunması | Kınamayı haklı veya haksız bir engelle savuşturma | Kişinin kendini kusurdan soyutlama beyanı |
| حجج | Komşu | Kanıtlama | Mantıksal ve olgusal delil ikame etme | Haklılığı ispatlayan kesin burhan |
| توب | Komşu | Günahtan dönme | Kusuru kabul ederek yönelişi değiştirme | Suçu inkâr veya tevil etmeden rücu etme |
| عفو | Komşu | Silme ve bağışlama | Hatayı örtüp cezayı terketme | Karşı tarafın suçu düşürmesi eylemi |
| لوم | Zıt | Kınama ve azarlama | Kusuru failin yüzüne vurma | Kişiye sorumluluğu yükleme eylemi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عذر | Kınamayı defeden savunma | Meşru mazereti veya savunma gayretini bildirir | Kesin |
| Latince | Excusatio, Purgatio | Aklanma, suçtan arınma | Suç isnadından muaf tutulma gerekçesini tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Excuse, Apology, Justification | Mazeret, meşrulaştırma | Excuse kusuru hafifletmeyi, justification ise meşruluğu içerir | Güçlü |
| Almanca | Entschuldigung, Ausrede | Suçtan sıyrılma, bahane | Entschuldigung hakiki gerekçeyi, Ausrede uydurma mazereti karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Excuse, Justification | Mazeret, bağışlanma talebi | Hukuki ve ahlaki savunma hattını belirtir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mazereti tükenme / Haklı sınır | Kesinleşmiş meşru pay | Yolculuk arkadaşlığında tahammül sınırının sonu; Kehf 18:76 |
| Tevbe veya uyarı aracı | İnkârı engelleyen uyarı | Vahyin insan üzerindeki kınamayı kaldırma veya mazereti tüketme işlevi; Mürselât 77:6 |
| Geçersiz mazeret arayışı | Sahte bahane ileri sürme | Savaştan geri kalanların öne sürdüğü geçersiz mazeretler; Tevbe 9:66, Tevbe 9:94, Tahrîm 66:7 |
| Sorumluluktan kurtulma gayreti | Emr-i bi'l-ma'ruf sorumluluğu | Tebliğ görevini yaparak Allah katında mesuliyetten arınma; A'râf 7:164 |
| Kıyamet günü savunmanın düşmesi | Faydasız özür beyanı | Zalimlerin azap karşısında hiçbir mazeretinin kabul edilmemesi; Rûm 30:57, Mü'min 40:52, Mürselât 77:36 |
| Savunma vasıtaları / Perdeler | İnsanın kendi aleyhine tanıklığı | İnsanın gerçekte ne olduğunu bilip türlü bahaneler ardına saklanması; Kıyâme 75:15 |
| Yalandan mazeret uyduranlar | Hileli çekilme | Bedevilerden sefere katılmamak için izin isteyen sahtekârlar; Tevbe 9:90 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi hüccetin tamamlanması | İnsanın ahirette Allah'a karşı mazeretinin kalmaması meselesi | Teklifin ve peygamber gönderilmesinin hücceti ikame edişi |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet ve mazeret halleri | İbadet ve muamelatta sorumluluğu düşüren veya erteleyen zaruretler | Ruhsat sağlayan meşru engeller (özür sahibi) |
| Tefsir | Ahirette mazeretlerin düşmesi | Zalimlerin özürlerinin kabul edilmemesi ve savunma izninin verilmemesi | Hakikatin zuhuru karşısında bahanelerin hükümsüzlüğü |
| Hadis | Kulun uyarılması ve delilin tamamlanması | Allah'ın mazereti kabul etmeyi veya mazereti tüketmeyi sevmesi | İkaz edilerek sorumluluğun kesinleştirilmesi süreci |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi | Hüccetin ikamesi | Mesuliyeti kesinleştirme | Allah'ın peygamberler göndererek insanın mazeretini ortadan kaldırması | Kesin |
| İlmi | İspat ve delil mantığı | Karşı tezi çürütme | Şüpheyi bertaraf etme | Bilimsel verinin cehalet mazeretini düşürerek gerçeği zorunlu kılması | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki nizam ve itaat | Meşru bağışıklık veya müeyyide | Keyfiliği önleme | Toplumsal sözleşmede ceza ve yükümlülükten muaf tutulma ölçütleri | Güçlü |
| İktisadi | Akitler ve borçlar hukuku | Mücbir sebep (force majeure) | Yükümlülüğü askıya alma | İfa imkânsızlığı durumunda borçlunun temerrüt kınamasından kurtulması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hata toleransı ve istisna işleme (exception handling) | Bir sistemde girdinin standart süreci işletememesi halinde çöküşü önleyen tanımlı istisna kanalı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mücbir sebep ve kusursuzluk savunması (justification/defense) | Hukukta failin eylemi gerçekleştirmesine rağmen kast ve ihmalin bulunmayışı sebebiyle cezanın düşmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca gündelik dildeki kibarlık ifadesi olan sözlü af dilemeye indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kınamayı ortadan kaldıran objektif hakikat, meşru mazeret veya hakkın karşısında sahte kalkanların çöküşü |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki itizar ayetlerini sıradan bir pişmanlık ifadesi sanıp hakiki tevbe ile sahte gerekçelendirme arasındaki ontolojik uçurumu gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin temel gayelerinden biri olan mazeretlerin tükenmesi ve insanın ilahi adalet karşısında hiçbir gerekçe ardına gizlenemeyeceğini kavramak için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların tebliğden ve cihattan geri kalışlarını meşrulaştırma çabalarını anlatan ayetler ile ahiretteki hesaplaşma sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın niyet ve eylemlerindeki samimiyetsizliği dışsal bahanelerle örtbas edebileceği zannını yıkarak sorumluluğun vicdani ve ahlaki özünü hatırlatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDizgin, engel veya arındırıcı kesik vasıtasıyla serkeşliği ve kınamayı durdurma.
- Soyut anlamKusuru veya cezayı ortadan kaldırmak üzere öne sürülen meşru yahut gayrimeşru savunma kalkanı.
- Sistematik karşılıkHüccetin tamamlanması neticesinde haksız bahanelerin iptal edilmesi ve adaletin tecellisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde insanın öne sürdüğü mazeret fonksiyonunu, savunma veya gerekçe çabasını, ise vahyî ve ilahi hüccetin kesinliğini temsil eder. İlahi hüccet ve hakikat kesinleştikçe (), insanın kınamadan kurtulmak için kurguladığı sahte mazeretler bütünüyle hükümsüz kalır ve sıfıra yaklaşır.