عذر
ع - ذ - ر
KÖK- 12 geçiş
- 11 ayet
- 8 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Özür
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.072 harfباب العين والذال والرّاء معهما
ع ذ ر، ذ ع ر، ذ ر ع مستعملات
عذر:
عَذَرْتُه عَذْراً ومَعْذِرَةً. والعُذْرُ اسمٌ، عذرته بما صنع عَذْراً ومَعْذِرة وعَذَرْتُه من فلانٍ، أي: لُمْتُ فلاناً ولم أَلُمْهُ. قال:
يا قوم من يَعْذِرُ من عجردٍ القاتل النّفس على الدانق
وعذيرُ الرّجل ما يروم ويحاول مما يعذر عليه إذا فعله. قال العجاج:
جاريَ لا تَسْتَنكري عَذيري
ثم فسّره فقال:
سَعْيي وإشفاقي على بعيري
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR4.985 harfالاعْتِذارُ من الذنب. واعْتَذَرَ رجلٌ إلى إبراهيم النَخَعِيِّ، فقال له: قد عَذَرْتُكَ غيرَ مُعْتَذِرِ، أن المَعاذيرَ يشوبُها الكذب. واعْتَذَرَ بمعنى أعْذَرَ، أي صار ذا عُذْرٍ. قال لبيد:
إلى الحولِ ثم اسمُ السلامِ عليكماومن يَبْكِ حولاً كاملاً فقد اعْتَذَرْ
والاعْتذارُ أيضاً: الدُروس. قال الشاعر:
أم كنتَ تعرفُ آيات فقد جَعَلَتْأطلالُ إلفك بالوَدْكاء تَعْتَـذِرُ
والاعْتذارُ: الاقتضاض.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok17.642 harfباب العين والذال مع الراء
عذر ، ذرع ، ذعر : مستعملة .
عذر : قال الله عزَّ وجلَّ : ( قَالُواْ مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ ) ( الأعراف : 164 ) نزلت في قوم من بني إسرائيل وَعظوا الذين اعتدَوا في السبت من اليهود ، فقالت طائفة منهم : ( لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ ) ( الأعراف : 164 ) ، فقالوا يعني الواعظين : ( مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ ( . المعنى : قالوا : موعظتنا إيَّاهم معذِرة إلى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.184 harf(باب العين والذال وما يثلثهما)
(عذر) العين والذال والراء بناء صحيح له فروعٌ كثيرة، ما جَعلَ الله تعالى فيه وجهَ قياسٍ بَتَّةً، بل كلُّ كلمةٍ منها على نَحوِها وجِهَتها مفردة. فالعُذْر معروف، وهو رَوْم الإنسان إصلاحَ ما أُنكِرَ عليه بكلام. يُقال منه: عَذَرْتُه فأنا أَعْذِرُه عَذْراً، والاسم العُذْر. وتقول: عَذَرْتُه من فلان، أي لُمْتُه([1]) ولم ألُم هذا. يُقال: مَن عذيري من فلان، ومَن يَعذِرني
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.895 harf- العذر: تحري الإنسان ما يمحو به ذنوبه. ويقال: عذر وعذر، وذلك على ثلاثة أضرب: إما أن يقول: لم أفعل، أو يقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا، أو يقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك من المقال. وهذا الثالث هو التوبة، فكل توبة عذر وليس كل عذر توبة، واعتذرت إليه أتيت بعذر، وعذرته: قبلت عذره. قال تعالى: ﴿يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم قل لا تعتذروا﴾ [التوبة/94]، والمعذر: من يرى أن له عذرا ولا عذر
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.877 harfع ذ ر
" قد أعذر من أنذر " أي بالغ في العذر أي في كونه معذوراً وأعذر فلان وما عذّر ويقال: من عذيري من فلان وعذيرك من فلان.
قال عمرو بن معدي كرب: أريد حباءه ويريد قتلي عذيرك من خليلك من مراد ومعناه هلّم من يعذرك منه إن أوقعت به يعني أنه أهل للإيقاع به فإن أوقعت به كنت معذوراً.
ومنه قوله عليه الصلاة والسلام " لن يهلك الناس حتى يعذروا من أنفسهم " واستعذر النبي صلى الله عليه وسلم من
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR27.523 harfالعُذْر: الحجة التي يُعْتَذر بها؛ والجمع أَعذارٌ.
يقال: اعْتَذَر فلان اعْتِذاراً وعِذْرةً ومَعْذُرِة من دِيْنهِ فعَذَرْته، وعذَرَ يَعْذُرِهُ فيما صنع عُذْراً وعِذْرةً وعُذْرَى ومَعْذُرِة، والاسم المعِذَرة
(* قوله: «والاسم المعذرة» مثلث الذال كما في القاموس).
ولي في هذا الأَمر عُذْرٌ وعُذْرَى ومَعْذرةٌ أَي خروجٌ من الذنب؛ قال الجَمُوح الظفري:
قالت أُمامةٌ لما جِئْتُ زائَرها:
هلاَّ رَمَيْتَ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.607 harf* ع ذ ر * * اعْتَذَرَ * من الذنب واعْتَذَر أيضا بمعن * أعْذَرَ * أي صار ذا * عُذْرٍ * و * الاعْتِذَارُ * أيضا الاقتضاض و * العُذْرَةُ * بوزن العسرة البكارة و * العَذْرَاءُ * بالمد البكر والجمع * العَذَارَِى * بفتح الراء وكسرها و * العَذْرَاواتُ * أيضا كما مر في الصحراء ويقال فلان أبو * عُذْرِها * أي مقتضها و * العَذِرَةُ * فناء الدار سميت بذلك لأن العذرة كانت تلقى في الأفنية و * عَذَرَهُ * في
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR22.188 harfالعذر بالضم: م، معروف، وهو الحجة التي يعتذر بها. وفي البصائر للمصنف: العذر: تحرى الإنسان ما يمحو به ذنوبه، وذلك ثلاثة أضرب: أن تقول: لم أفعل. أو تقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا أو تقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك، وهذا الثالث هو التوبة فكل توبة عذر، وليس كل عذؤ توبة. ج أعذار. يقال: عذره يعذره، بالكسر، فيما صنع، عذرا، بالضم وعذرا بضمتين، وبهما قري قوله تعالى فالملقيات ذكرا. عذرا أو
العذر بالضم: م، معروف، وهو الحجة التي يعتذر بها. وفي البصائر للمصنف: العذر: تحرى الإنسان ما يمحو به ذنوبه، وذلك ثلاثة أضرب: أن تقول: لم أفعل. أو تقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا أو تقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك، وهذا الثالث هو التوبة فكل توبة عذر، وليس كل عذؤ توبة. ج أعذار. يقال: عذره يعذره، بالكسر، فيما صنع، عذرا، بالضم وعذرا بضمتين، وبهما قري قوله تعالى فالملقيات ذكرا. عذرا أو نذرا فسره ثعلب فقال: العذر والنذر واحد، قال اللحياني: وبعضهم يثقل قال أبو جعفر: من ثقل أراد عذرا أو نذرا، كما تقول: رسل في رسل. وقال الأزهري: وهما اسمان يقومان مقام الإعذار والإنذار، ويجوز تخفيفهما وتثقيلهما معا، وعذري بضم مقصورا، قال الجموح الظفري: قالت أمامة لمأ جـئت زائرهـا هلا رميت ببعض الأسهم السود لله درك إنـي قـد رمـيتـهـم لولا حددت ولا عذري لمحدود قيل: أراد بالأسهم السود: الأسطر المكتوبة. ومعذرة، بكسر الذال، ومعذرة، بضمها، جمعهما معاذير. وأعذره كعذره، قال الأخطل: فإن تك حرب ابني نزار تواضعت فقد أعذرتنا في طلابكم الـعـذر والاسم المعذرة، مثلثة الذال، والعذرة، بالكسر، قال النابغة: ها إن تاعذرة إلا تكن نفعت فإن صاحبها قد تاه في البلد.
يقال: اعتذر فلان اعتذارا، وعذرة، ومعذرة من ذنبه، فعذرته. وأعذر إعذارا، وعذرا: أبدي عذرا، عن اللحياني، وهو مجاز. والعرب تقول: أعذر فلان، أي كان منه ما يعذر به. والصحيح أن العذر الاسم، والإعذار المصدر، وفي المثل: أعذر من أنذر . أعذر الرجل: أحدث. يقال: عذر الرجل: لم يثبت له عذر، وأعذر: ثبت له عذر، وبه فسر من قرأ قوله عزوجل وجاء المعذرون من الأعراب كما يأتي في آخر المادة. أعذر: قصر ولم يبالغ وهو يرى أنه مبالغ. أعذر فيه: بالغ وجد، كأنه ضد، وفي الحديث لقد أعذر الله من بلغ من العمر ستين سنة أي لم يبق فيه موضعا للاعتذار حيث أمهله طول هذه المدة، ولم يعتذر. يقال: أعذر الرجل، إذا بلغ أقصى الغاية في العذر، وفي حديث المقداد لقد أعذر الله إليك ، أي عذرك وجعلك موضيع العذر، فأسقط عنك الجهاد، ورخص لك في تركه، لأنه كان قد تناهى في السمن وعجز عن القتال. وفي حديث ابن عمر إذا وضعت المائدة فليأكل الرجل مما عنده، ولا يرفع يده، وإن شبع، وليعذر فإن ذلك يخجل جليسه ، الإعذار: المبالغة في الأمر، أي ليبالغ في الأكل مثل الحديث الآخر أنه كان إذا أكل مع قوم كان آخرهم أكلا أعذر الرجل إعذارا، إذا كثرت ذنوبه وعيوبه، صار ذا عيب وفساد، كعذر يعذر، وهما لغتان، نقل الأزهري الثانية عن بعضهم، قال: ولم يعرفها الأصمعي، قال: ومنه قول الأخطل: فإن تك حرب ابني نزار تواضعت فقد عذرتنا في كلاب وفي كعب. ويروى أعذرتنا ، أي جعلت لنا عذرا فيما صنعناه، ومنه قوله صلى الله عليه وسلم لن يهلك الناس حتى يعذروا من أنفسهم ، يقال: أعذر من نفسه، إذا أمكن منها، يعني أنهم لا يهلكون حتى تكثر ذنوبهم وعيوبهم، فيعذروا من أنفسهم ويستوجبوا العقوبة، ويكون لمن يعذبهم عذر، كأنهم قاموا بعذره في ذلك، ويروى بفتح الياء من عذرته، وهو بمعناه، وحقيقة عذرت: محوت الإساءة وطمستها، وهذا كالحديث الآخر: لن يهلك على الله إلا هالك وقد جمع بين الروايتين ابن القطاع في التهذيب فقال: وفي حديث لا يهلك الناس حتى يعذروا من أنفسهم ويعذروا. أعذر الفرس إعذارا: ألجمه، كعذره وعذره. عذره: جعل له عذارا لاغير، وأعذر اللجام: جعل له عذارا. أعذر الغلام إعذارا: ختنه وكذلك الجارية، كعذره يعذره عذرا، وهو مجاز، قال الشاعر: في فتية جعلوا الصليب إلاههم حاشاي إني مسلم مـعـذور والأكثر خفضت الجارية، قال الراجز: تلوية الخاتن زب المعذور
وفي الحديث ولد رسول الله صلى الله عليه وسلم معذورا مسررا ، أي مختونا مقطوع السرة، وفي حديث آخر كن إعذار عام واحد ، أي ختنا في عام واحد، وكانوا يختنون لسن معلومة، فيما بين عشر سنين وخمس عشرة. ومن المجاز: أعذر للقوم إذا عمل لهم طعام الختان وأعده، وفي الحديث الوليمة في الإعذار حق . وذلك الطعام هو العذار، والإعذار، والعذيرة، والعذير، كما سيأتي، وأصل الإعذار: الختان، ثم استعمل في الطعام الذي يصنع في الختان. أعذر: أنصف، يقال: أما تعذرني من هذا? بمعنى أما تنصفني منه، ويقال: أعذرني من هذا، أي أنصفني منه، قاله خالد بن جنبة. يقال: أعذر فلانا في ظهره بالسياط، إذا ضربه فأثرفيه، قال الأخطل: يبصبص والقـنـا زور إلـيه وقد أعذرن في وضح العجان. أعذرت الدار: كثرت فيه هكذا في النسخ، والصواب كثر فيها العذرة، وهي الغائط الذي هو السلح، هكذا في التكملة، وقال البدر القرافي في حاشيته: أراد بالدار الموضع فذكر الضمير. وعذر الرجل تعذيرا فهو معذر: إذا اعتذر ولم يأت بعذر. وعذر: لم يثبت له عذر، وبه فسر قوله عزوجل وجاء المعذرون من الأعراب ليؤذن لهم بالتثقيل هم الذين لا عذر لهم، ولكن يتكلفون عذرا، وسيأتي البحث فيه قريبا، كعاذر معاذرة. عذر الغلام: نبت شعر عذاره، يعني خده. عذر الشيء تعذيرا: لطخه بالعذرة. عذر الدار تعذيرا: طمس آثارها. وأعذرتها، وأعذرت فيها: أثرت فيها، كما نقله الصاغاني. عذر تعذيرا: اتخذ طعام العذار وأعده للقوم عذر تعذيرا: دعا إليه. وتعذر: تأخر، قال امرؤ القيس: بسير يضج العود منه يمنهأخو الجهد لا يلوي على من تعذرا. تعذر عليه الأمر: لم يستقم وذلك إذا صعب وتعسر. تعذر: الرسم: تغير ودرس قال أوس: فبطن السلى فالسجال تعذرت فمعقلة إلى مطار فواحف. وقال ابن ميادة، واسمه الرماح بن أبرد، يمدح بها عبد الواحد بن سليمان بن عبد الملك: ما هاج قلبك من معارف دمنة بالبرق بين أصالف وفـدافـد لعبت بها هوج الرياح فأصبحت قفرا تعذر غير أورق هامـد. ومنها: من كان أخطأه الربيع فـإنـه نصر الحجاز بغيث عبد الواحد سبـقـت أوائلـه أواخــره بمشرع عذب ونبـت واعـد. كاعتذر، يقال: اعتذرت المنازل، إذا درست. ومررت بمنزل معتذر: بال، وقال ابن أحمر: بان الشباب وأفنى ضعفه العمر لله درك أي العيش تنـتـظـر هل أنت طالب مجد لست مدركه أم هل لقلبك عن الافـه وطـر أم كنت تعرف آيات فقد جعلـت أطلال إلفك بالودكاء تعـتـذر. قيل: ومنه أخذ الاعتذار من الذنب، وهو محو أثر الموجدة. تعذر الرجل: تلطخ بالعذرة. تعذر: اعتذر، واحتج لنفسه، قال الشاعر: كأن يديها حين يفلق ضفـرهـا يدا نصف غيري تعذر من جرم. يقال: تعذروا عليه، أي فر وا عنه، وخذلوه. والعذير: العاذر، قال ذو الإصبع. العدواني:
عذير الحي من عـدوا ن كانوا حية الأرض. بغي بعض على بعض فلم يرعوا على بعض فقد أضحـوا أحـاديث برفع القول والخفض. يقول: هات عذرا فيما ف
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok42.288 harfعَذَرَهُ
1 عَذَرَهُ ذ , aor. عَذِرَ , inf. n. عُذْرٌ (S, O, Msb, K) and عُذُرٌ (S, O, K) and عُذْرَى (O, K) and مَعْذِرَةٌ and مَعْذُرَةٌ (K) [all of which are also used as simple substs.]; and ↓ اعذرهُ; (S, O, Msb, K;) He excused him; freed, cleared, or exempted, him from blame; exculpated him: (Msb:) or he accepted his excuse: properly, عَذَرْتُ signifies I cancelled evil conduct. (TA.) [See
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.839 harfعَذَرَ
عَذَرَ I ( n. ac. عَذْر 1 , عُذْر 3 , عُذُر 10 , مَعْذِرَة 18t , مَعْذُرَة 19t )
a. [ acc. & 'Ala ], Excused for; exculpated, exonerated from.
b. ( n. ac. عَذْر 1 , عُذْر 3 ), Was guilty; was vicious; was faulty.
c. ( n. ac. عَذْر 1 ), Cut off; circumcised; cauterized.
d. I , U ( n. ac. عَذْر 1 ), Bound, fastened on ( bridle ).
e. [ acc. & 'Ala ], Helped, aided against.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok71.083 harfعذر
عَذَرَ - يَعْذِرُ - عُذْر - عُذْراً - مَعْذِرَة - مَعَاذِيْر - اعْتَذَرَ - يَعْتَذِرُ - عَذَّرَ - يُعَذِّرُ - مُعَذَّر - مُعَذَّرُوْن
عَذَرَ - يَعْذِرُ + شيء + كائناً: منعه من القيام بفعل أراده هو، أو أراد له غيره فعله
عُذْر: اسم فعل " عَذَرَ - يَعْذِرُ ": منع الكائن من القيام بفعل أراده هو أو أراد له غيره فعله: وهو كذلك ما يكون بفعل "
Sîgalar(8)
- تَعْتَذِرُواÖzür dilemeyin(تَفْتَعِلُوا)×3
- عُذْرًاÖzür(فُعْلًا)×2
- مَعْذِرَتُهُمْOnların özrü(مَفْعِلَتُهُمْ)×2
- الْمُعَذِّرُونَMazeret uyduranlar(الْمُفَعِّلُونَ)×1
- فَيَعْتَذِرُونَHemen özür dilerler(فَيَفْتَعِلُونَ)×1
- مَعَاذِيرَهُOnun özür araçları(مَفَاعِيلَهُ)×1
- مَعْذِرَةًÖzür(مَفْعِلَةً)×1
- يَعْتَذِرُونَÖzür dilerler(يَفْتَعِلُونَ)×1
Mücavir kökler45 mücavir (68 toplam)
- نفع
2 ortak ayet · Fayda eder
- عتب
1 ortak ayet · “A’tebe” kapı eşiği demektir
- أذن
2 ortak ayet · Kulak demektir
- عذب
3 ortak ayet · Su yosunudur
- لدن
1 ortak ayet · Katın
- عرب
1 ortak ayet · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
- وعظ
1 ortak ayet · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
- قعد
1 ortak ayet · Temel demektir
- يوم
3 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- عفو
1 ortak ayet · Affetti
- كفر
3 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- طوف
1 ortak ayet · Çeper demektir
Geçtiği ayetler(11)
لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ
Özür dilemeyinMazeret beyan etmeyin, gerçekten siz, inanmanızdan sonra küfrettiniz. İçinizden bir topluluğu affetsek bile, mücrimler oldukları için bir topluluğa azab ederiz.
يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ …
Özür dilemeyinKendilerine döndüğünüz vakit de size özür beyan ederler. De ki: Özür dilemeyin. Size katiyyen inanmıyorum. Doğrusu Allah, bize haberlerinizi bildirmiştir. Allah da, Rasulü de amellerimizi görecektir. Sonra hepiniz, görüleni de görülmeyeni de bilene döndürüleceksiniz. O, size neler yaptığınızı haber verecektir.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
Özür dilemeyinEy küfredenler; bugün, özür dilemeyin. Siz, ancak işlediklerinizin karşılığını görmektesiniz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عذر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حجج, توب, عفو |
| Zıt Kök | لوم |
| Çekirdek Özet 1 | Kınama ve sorumluluğu ortadan kaldırmak üzere öne sürülen engel, gerekçe veya savunma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi bildirim karşısında insanın sorumluluktan kurtulma çabası veya mazeretin geçersizliği |
| Çekirdek Özet 3 | Hakkın ikamesi karşısında haksız bahanelerin düşmesi ve adaletin mutlak tecellisi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir sözlü özür dileme sanıp ontolojik ve hukuki bağlayıcılıktan arındırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عذ | Engelleme, men etme, bir sınır çekerek arındırma veya ayırma; nitekim aynı ikili çekirdeğe sahip عذب kökünde de taşkınlığı ve kirleri engelleyip arı kılma veya acı vererek alıkoyma anlamı mevcuttur | ر | Çekirdekteki engelleme ve arındırma anlamına hareket, süreklilik ve sonuca ulaştırma boyutu katarak kişiyi kınamadan kesin biçimde ayıran meşru veya gayrimeşru gerekçeye dönüştürür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Durumu görme, fark etme, gerçeği idrak etme ve kaynak noktası olma |
| ذ | Kapı pimi veya kapı (ikiz harfi د üzerinden türetme) | Girişi tutma, geçişi engelleme, bir sınırlama hattı çekme |
| ر | İnsan başı | Bilinç, niyet, yöneliş ve eylemin başına geçme |
| عذر | Göz, kapı ve insan başı | Kişinin bilincinde kınamayı görerek önüne bir engel veya savunma perdesi çekmesi ve kendisini suçlamadan korumaya yönelmesi hareketini simgeler |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Atın yanaklığı ve gemi dizginleyen kayışı (عِذَار); kınamayı veya serkeşliği tutan engel; ayrıca bedendeki sünnet derisini kesip atarak arındırma veya avludaki döküntüleri temizleme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr b. Ma‘dîkerib şiirinde hasmına karşı elinden geleni yaptığını ve artık kınanamayacağını ifade eder: أُريد حِبَاءه ويُريدُ قَتْلي / عَذيرَكَ من خليلكَ من مُرادِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin kendisini kınamadan tamamen soyutlaması ve delili tüketmesi anlamında kullanılan meşhur darbımesel: قَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça عذر kökü, Batı Sami ve Güney Sami dillerinde korunma, arındırma, yardım isteme ve kınamadan beri kılınma semantik sahasıyla kesişir. İbranice ע-ז-ר kökü birine kalkan olma, destekleme ve yardım etme manalarını öne çıkarırken, Klasik Arapçada kök kınamanın veya cezanın kişiye ulaşmasına engel teşkil eden hukuki ve fiili zırh, yani mazeret ve kusuru defetme yönünde özelleşmiştir. Kökün ilk fiziksel tabakasında yer alan dizgin ve sınır kayışı mefhumu, semantik gelişmede kişinin aleyhine işleyecek kınama akışını sınırlandırma ve kesme işlevini üstlenmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kınamayı defetme, arındırma ve dizgin vurma | Fiziksel anlamdaki engelleme ve temizleme zamanla kınamayı sözel veya fiili savunmayla bertaraf etme kavramına dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ע-ז-ר kökü | Yardım etme, arka çıkma ve kurtarma anlamları kınamayı defederek kişiye destek olma fikriyle örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik bağlamda doğrudan tespit edilmiş güvenilir dış soydaş formu bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عذر | Anlamlı | Mazeret beyan etme | Kınamayı ortadan kaldırmak için savunma öne sürme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عرذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan terkip |
| ذعر | Anlamlı | Dehşete düşme | Ansızın korkuya kapılma ve ürkme | Ters orantılı içe çekilme; Kur'an'da geçmez |
| ذرع | Anlamlı | Ölçme ve güç yetirme | Kolu uzatıp arşınlama ve takat sınırı | Kur'an'da geçer; mesafe ve imkân boyutu |
| رعذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök olarak oluşmayan form |
| رذع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök olarak oluşmayan form |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عذر | Merkez | Sorumluluğu düşürme savunması | Kınamayı haklı veya haksız bir engelle savuşturma | Kişinin kendini kusurdan soyutlama beyanı |
| حجج | Komşu | Kanıtlama | Mantıksal ve olgusal delil ikame etme | Haklılığı ispatlayan kesin burhan |
| توب | Komşu | Günahtan dönme | Kusuru kabul ederek yönelişi değiştirme | Suçu inkâr veya tevil etmeden rücu etme |
| عفو | Komşu | Silme ve bağışlama | Hatayı örtüp cezayı terketme | Karşı tarafın suçu düşürmesi eylemi |
| لوم | Zıt | Kınama ve azarlama | Kusuru failin yüzüne vurma | Kişiye sorumluluğu yükleme eylemi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عذر | Kınamayı defeden savunma | Meşru mazereti veya savunma gayretini bildirir | Kesin |
| Latince | Excusatio, Purgatio | Aklanma, suçtan arınma | Suç isnadından muaf tutulma gerekçesini tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Excuse, Apology, Justification | Mazeret, meşrulaştırma | Excuse kusuru hafifletmeyi, justification ise meşruluğu içerir | Güçlü |
| Almanca | Entschuldigung, Ausrede | Suçtan sıyrılma, bahane | Entschuldigung hakiki gerekçeyi, Ausrede uydurma mazereti karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Excuse, Justification | Mazeret, bağışlanma talebi | Hukuki ve ahlaki savunma hattını belirtir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mazereti tükenme / Haklı sınır | Kesinleşmiş meşru pay | Yolculuk arkadaşlığında tahammül sınırının sonu; Kehf 18:76 |
| Tevbe veya uyarı aracı | İnkârı engelleyen uyarı | Vahyin insan üzerindeki kınamayı kaldırma veya mazereti tüketme işlevi; Mürselât 77:6 |
| Geçersiz mazeret arayışı | Sahte bahane ileri sürme | Savaştan geri kalanların öne sürdüğü geçersiz mazeretler; Tevbe 9:66, Tevbe 9:94, Tahrîm 66:7 |
| Sorumluluktan kurtulma gayreti | Emr-i bi'l-ma'ruf sorumluluğu | Tebliğ görevini yaparak Allah katında mesuliyetten arınma; A'râf 7:164 |
| Kıyamet günü savunmanın düşmesi | Faydasız özür beyanı | Zalimlerin azap karşısında hiçbir mazeretinin kabul edilmemesi; Rûm 30:57, Mü'min 40:52, Mürselât 77:36 |
| Savunma vasıtaları / Perdeler | İnsanın kendi aleyhine tanıklığı | İnsanın gerçekte ne olduğunu bilip türlü bahaneler ardına saklanması; Kıyâme 75:15 |
| Yalandan mazeret uyduranlar | Hileli çekilme | Bedevilerden sefere katılmamak için izin isteyen sahtekârlar; Tevbe 9:90 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi hüccetin tamamlanması | İnsanın ahirette Allah'a karşı mazeretinin kalmaması meselesi | Teklifin ve peygamber gönderilmesinin hücceti ikame edişi |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet ve mazeret halleri | İbadet ve muamelatta sorumluluğu düşüren veya erteleyen zaruretler | Ruhsat sağlayan meşru engeller (özür sahibi) |
| Tefsir | Ahirette mazeretlerin düşmesi | Zalimlerin özürlerinin kabul edilmemesi ve savunma izninin verilmemesi | Hakikatin zuhuru karşısında bahanelerin hükümsüzlüğü |
| Hadis | Kulun uyarılması ve delilin tamamlanması | Allah'ın mazereti kabul etmeyi veya mazereti tüketmeyi sevmesi | İkaz edilerek sorumluluğun kesinleştirilmesi süreci |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi | Hüccetin ikamesi | Mesuliyeti kesinleştirme | Allah'ın peygamberler göndererek insanın mazeretini ortadan kaldırması | Kesin |
| İlmi | İspat ve delil mantığı | Karşı tezi çürütme | Şüpheyi bertaraf etme | Bilimsel verinin cehalet mazeretini düşürerek gerçeği zorunlu kılması | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki nizam ve itaat | Meşru bağışıklık veya müeyyide | Keyfiliği önleme | Toplumsal sözleşmede ceza ve yükümlülükten muaf tutulma ölçütleri | Güçlü |
| İktisadi | Akitler ve borçlar hukuku | Mücbir sebep (force majeure) | Yükümlülüğü askıya alma | İfa imkânsızlığı durumunda borçlunun temerrüt kınamasından kurtulması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hata toleransı ve istisna işleme (exception handling) | Bir sistemde girdinin standart süreci işletememesi halinde çöküşü önleyen tanımlı istisna kanalı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mücbir sebep ve kusursuzluk savunması (justification/defense) | Hukukta failin eylemi gerçekleştirmesine rağmen kast ve ihmalin bulunmayışı sebebiyle cezanın düşmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca gündelik dildeki kibarlık ifadesi olan sözlü af dilemeye indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kınamayı ortadan kaldıran objektif hakikat, meşru mazeret veya hakkın karşısında sahte kalkanların çöküşü |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki itizar ayetlerini sıradan bir pişmanlık ifadesi sanıp hakiki tevbe ile sahte gerekçelendirme arasındaki ontolojik uçurumu gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin temel gayelerinden biri olan mazeretlerin tükenmesi ve insanın ilahi adalet karşısında hiçbir gerekçe ardına gizlenemeyeceğini kavramak için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların tebliğden ve cihattan geri kalışlarını meşrulaştırma çabalarını anlatan ayetler ile ahiretteki hesaplaşma sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın niyet ve eylemlerindeki samimiyetsizliği dışsal bahanelerle örtbas edebileceği zannını yıkarak sorumluluğun vicdani ve ahlaki özünü hatırlatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDizgin, engel veya arındırıcı kesik vasıtasıyla serkeşliği ve kınamayı durdurma.
- Soyut anlamKusuru veya cezayı ortadan kaldırmak üzere öne sürülen meşru yahut gayrimeşru savunma kalkanı.
- Sistematik karşılıkHüccetin tamamlanması neticesinde haksız bahanelerin iptal edilmesi ve adaletin tecellisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde insanın öne sürdüğü mazeret fonksiyonunu, savunma veya gerekçe çabasını, ise vahyî ve ilahi hüccetin kesinliğini temsil eder. İlahi hüccet ve hakikat kesinleştikçe (), insanın kınamadan kurtulmak için kurguladığı sahte mazeretler bütünüyle hükümsüz kalır ve sıfıra yaklaşır.