موت

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: م-و-ت60 sîga, 168 mücavir kök, 143 ayet, 53 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.بعدبعثموهخنزرموتحييوَمَاتُواخرجالْمَيِّتِتربلحمالْمَوْتُالْمَوْتَىالْمَوْتَأرض

KökSîga 60Ayet 143Sure 53Mücavir 168

▶ Ağı aç (3B)

موت

م - و - ت

KÖK
  • 165 geçiş
  • 143 ayet
  • 60 sîga
  • 12 sözlük

Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana da mevt denir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana da mevt denir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.534 harf
باب التاء الميم و و ء ي معهما ت و م، ت ي م، ي ت م، م و ت، أ م ت، أ ت م مستعملات توم: أوَّلُ أسماء السِّهام: الفَذُّ، ثمَّ التَّوْأمُ، ثُمَّ الرَّقيبُ، ثمَّ الحلسُ ثم النافِرُ، ثمَّ المُسْبِل، ثمَّ المُعَلَّى، والذي ليس له نَصيب المَنيحِ والسَّفيحِ والوَغدِ. والتُّومة: القُرْط. والتَّوْأَمانِ: وَلَدانِ في بطنٍ واحد، وأَتْأَمَتِ المرأةُ فهي مُتئِم. والتَّوْأَمُ من كَواكب الجَوْزاءِ. وأَنْأَمَتِ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.689 harf
الموتُ: ضدُّ الحياة. وقد مات يموت ويَماتُ أيضاً. فهو ميِّتٌ ومَيْتٌ. وقومٌ مَوْتى وأمواتٌ، وميِّتونَ ومَيْتونَ. قال الشاعر وقد جمعهما في بيت: ليس من مات فاستراح بمَيْتإنَّما المَيْتُ مَـيِّتُ الأحـياءِ ويستوي في المذكر والمؤنث، قال الله تعالى: "لنُحْيِيَ به بلدَةً مَيْتاً" ولم يقل مَيْتَةً. قال الرفاء: ولا يقولون لمن مات: هذا مائِتٌ. والمَيْتَةُ: ما تلحقْهُ الزَكاةُ. والْمِيتَةُ بالكسر،
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR13.061 harf
ت م ( وايء ) تيم ، توم ، أتام ، يتم ، أتم ، أمت ، موت ، متى ، وتم . تيم : قال أبو عبيد : التَّيْمُ أن يَسْتَعْبِدُه الهوى ، ومنه سُمِّي تَيْمُ الله ، وهو ذَهابُ العَقْل من الهوى ، وهو رجلٌ مُتَيَّم . وقال ابن السكيت : التَّيْمُ ذهاب العقل وفساده . وقال الأصمعيّ : تَيَّمتْ فلانةُ فُلاناً تُتَيِّمه وتَامَتْه تتِيمُهُ تَيْماً ، فهو مُتَيَّمٌ بالنساء ، ومَتِيمٌ بهنّ وأنشد : تَامَتْ فُؤادَك لن
Maddenin bağlantısı

ت م ( وايء ) تيم ، توم ، أتام ، يتم ، أتم ، أمت ، موت ، متى ، وتم . تيم : قال أبو عبيد : التَّيْمُ أن يَسْتَعْبِدُه الهوى ، ومنه سُمِّي تَيْمُ الله ، وهو ذَهابُ العَقْل من الهوى ، وهو رجلٌ مُتَيَّم . وقال ابن السكيت : التَّيْمُ ذهاب العقل وفساده . وقال الأصمعيّ : تَيَّمتْ فلانةُ فُلاناً تُتَيِّمه وتَامَتْه تتِيمُهُ تَيْماً ، فهو مُتَيَّمٌ بالنساء ، ومَتِيمٌ بهنّ وأنشد : تَامَتْ فُؤادَك لن يَحْزُنكَ ما صَنَعَتْ إِحْدَى نساءِ بني ذُهْلِ بنِ شَيْبَانَا وقال غيره : المتَيَّم المضَلَّلُ ، ومنه قيل للفلاة : تَيْماء لأنه يُضَلُّ فيها . شمر عن ابن الأعرابي : التَّيْمَاءُ : فلاةٌ واسعةٌ . وقال الأصمعي : التَّيْماءُ التي لا مَاءَ بها من الأرَضِين ، ونحو ذلك . قال أبو خَيْرة : وَكَتَبَ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لِوائِل بن حُجْر كتاباً أَمْلَى فيه : ( في التِّيعَةِ شاةٌ ، والتِّيمَةُ لصاحبها ) . قال أبو عبيد : التِّيمةُ يقال : إنها الشاة الزائدة عن الأربعين حتى تبلغ الفريضة الأخرى ، ويقال : إنها الشاة تكون لصاحبها في منزلهِ يَحْتَلِبها وليستْ بِسائِمةٍ ، وهي من الغنم الرَّبائب . قال أبو عبيد : وربما احتاج صاحبها إلى لحمها فيذبحها ؛ فيقال عند ذلك : قد اتَّام الرجلُ واتَّامت المرأةُ . وقال الحطيئة : فما تَتَّامُ جارةُ آلِ لأيٍ ولكن يَضْمنون لَها قِراهَا يقول : لا تحتاج إلى أَنْ تَذْبح تِيمتَها . وقال أبو الهيثم : الاتِّيامُ أن يشْتَهِيَ القومُ اللَّحمَ فيذبحوا شاة من الغنم فتلك يقال لها : التِّيمةُ تُذْبح من غير غَرَضٍ ، يقول : فجارتهم لا تَتَّام لأن اللحم عندها من عندهم فتكْتَفي ولا تحتاج إلى أن تذبح شاتها . وقال ابن الأعرابي : الاتّيام أن تُذبحَ الإبلُ والغَنَمُ لغير عِلَّة . وقال العَمَاني : نَأْنَفُ لِلجارةِ أن تَتَّامَا ونَعْقِرُ الكُوَم ونُعْطِي حاماَ أي نُطعِمُ السودانَ من آل حامٍ . أبو زيد : التِّيمةُ الشاةُ يذبحها القومُ في المجاعة حينَ يُصيبُ الناسَ الجوعُ . وقال ابن الأعرابي : تَامَ إذا عَشِقَ ، وتام إذا تَخَلَّى من الناس . وقال ابن السكيت : أَتأَمَتْ المرأة إذا ولدت اثنين في بطن ، فإذا كان ذلك من عادتها قيل مِتْآمٌ . قال ويقال : هما تَوْأَمان ، وهذا توأمٌ ، وهذه توأمَةٌ ، والجميع تَوائمٌ وتوآمٌ . وأنشد قول الراجز : قَالَتْ لنا ودَمْعُها توآمُ كالدُّر إذ أَسْلَمةُ النِّظَامُ على الذين ارتحلوا السلام وقال : نخلاتٌ من نَخْلِ نَيْسَان أينَعْ نَ جميعاً وَنَبتُهُن تُؤامُ قال : ومثل تُؤآم في الجمع غَنَم رُبَابٌ وإبلٌ ظُؤَارٌ . وقال اللحياني : التَّوْأَمُ مِن قداح الميسر هو الثاني ، وله نَصِيبانِ إن فاز وعليه غُرْمُ نَصيبين إن لم يَفُزْ ، والتَّوأَمَاتُ من مَراكب النساء كالمشاجِرَ لا أظلالَ لها واحدتها تَوْأَمة . وقال أبو قِلابة الهذلي يذكر الظَّعُن : صَفّا جَوانِحَ بين التَّوْأَمَاتِ كما صَفَّ الوُقُوعَ حَمَامُ المشْرَبِ الحانِي والتَّوأَم في جميع ما ذكرتُ الأصل فيه وَوْأَمٌ فقلبت الواو تاءً ، كما قالوا : تَوْلج لِكِناس ، وأصله وَوْلَج وأصله توأم من الوئام وهي المقاربة والموافقة . وتَوائم النجوم السِّماكان والفَرقَدانِ والنسرانِ وما أشبهها . وقيل في قول الفرزدق : أَتانِي بهَا واللَّيْلُ نِصْفَين قدْ مَضى أُقَامِرُ في نِصْفٍ قَدْ تَوَلَّتْ تَوَائِمهُ قيل : أراد بالتوائم النجوم كلها ، سميت بذلك لِتشابهها ، أي كواكب النِّصْف الماضي من الليل ، ويقال للمفازة إذا كانت بعيدة : مِتْآم . قال ابن الأعرابي : معناها أنها تهلك سالكها جماعة جماعة . وهي مِتْآمٌ ، لأنها تُرِي الشخصَ شخصين . توم : أبو عبيد : التُّومُ : اللؤلؤ ، والواحدة تُومَةٌ . وقال أبو عمرو : هي الدُّرة والتُّومةُ والتّؤَامِيَّةُ واللَّطِيمَةُ . قلت : والعرب تُسَمِّي بَيْضَ النعام التُّوم تشبيهاً بتُوم اللؤلؤ ومنه قوله : به التُّوم في أُفحوصة يتَصَيَّحُ وقال ذو الرّمَّة يصف نباتاً وقع عليه الطَّلُّ متعلَّق من أغصانه كأنه الدُّرُّ فقال : وحْفٌ كأن الندى والشمسُ ماتعةٌ إذا توقَّدَ في أفنانِه التُّومُ أفنانه : أغصانه الواحد فنن توَقد أنار لطلوع الشمس عليه ، والتُّوم الواحدة تومة وهي مثل الدُّرَّة تعمل من الفضة ، هكذا فُسِّر في شعر ذي الرمة . وقال الليث : التُّومة : القُرْطُ . وقال ابن السكِّيت : قال أيّوب ومِسْحَلُ ابْنا رَبداء ابنة جرير : كان جرير يُسَمِّي قصيدتيه اللتين مدح فيهما عبد العزيز بن مَرْوان وهجا الشعراء ، إحداهما : ظَعَن الخَليطُ لغُرْبةٍ وتَنآئي ولَقَد نَسِيتُ برامَتيْن عَزائي والأخرى : يا صَاحِبيَّ دَنَا الرَّواحُ فسِيرَا كان يسميهما التُّومَتيْن . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال للنساء : ( تعجِز إحداكن أَنْ تتخِذ حَلْقَتين أو توأمَتين مِن فضة ثم تلَطِّخِهما بِعَنبر ) . قلت : من قال لِلدُّرة : تومةً شبَّهها بما يُسَوّى من الفضة كاللؤلؤة المستديرة تجعلُها الجاريةُ في أذُنيها ، ومن قال : تُؤَامية نسبها إلى تُؤَام وهي قَصَبةُ عُمَان ، ومن قال : تَوْأَمِيَّةً ، فهما دُرَّتان للأذنين إحداهما تَوْأَمةٌ الأخرى . يتم : قال الليث : اليَتيمُ الذي مات أبوه فهو يتيمٌ حتى يَبْلُغَ ، فإذا بَلَغَ زال عنه اسم اليَتيم ، واليَتيمُ من قبل الأب في بني آدم ، وقد يَتِم يَيْتَمُ يُتْماً وقد أَيْتَمه الله . قال الفراء : يقال : يَتِم يَيْتَم يُتماً وقد أَيْتمه الله ، وحُكيت لي : ما كان يتيماً ، ولقد يَتُم يَيْتَمُ وجمع اليَتيم يتَامَى وأيتامٌ . وقوله تعالى : ( وَءَاتُواْ الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ ) ( النساء : 2 ) سماهم يتامى بعد بلوغهم وإيناسِ رُشدِهم للزوم اليُتْمِ إيَّاهم . كما قالوا للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) بَعْدَ كِبَره : يتيمُ أبي طالب لأنه ربَّاه . وقال الأصمعي : اليَتيمةُ : الرَّمْلة المنفردة قال : وكل مُنفرد ومُنفردة عند العرب يَتيمٌ ويَتيمة . وقال المفضّل : أصل اليتْمِ : الغفلة قال : وبه يُسمى اليتيم يتيماً ، لأنَّه يُتغَافلُ عن برّه . وقال أبو عمرو : اليُتْمُ الإبطاء ، ومنه أُخذ اليَتيمُ لأن البرّ يبْطِىء عنه . وقال الأصمعي : اليُتْم في البهائم من قِبَل الأمّ ، وفي الناس من قِبل الأبِ . وقال شمر : أنشدني ابن الأعرابي : أَفَاطمَ إنِّي هالكٌ فتَثَيَّني ولا تَجزَعِي كلُّ النِّساء يَتيمُ قال ابن الأعرابي : أرادَ كلَّ مُنْفَرِدٍ يَتيمٌ ، قال ويقولُ الناس : إني صَحَّفْتُ وإنما يُصَحَّفُ من الصَّعْب إلى الهَيِّن لا من الهيّن إلى الصعب . وقال أبو عُبيدة : المرأة تُدْعَى يتيماً ما لم تتزوج ، فإذا تزوجتْ زال عنها اسم اليُتْم ، وكان المفضل ينشد : كل النساء يتيم لهذا المعنى . وقال أبو سعيد : يقال للمرأة يتيمة لا يزول عنها اسمُ اليُتْم أبداً ، وأنشد : ويَنْكِحُ الأراملَ اليتامى وقال ابن شميل : هو من مَيْتَمةٍ أي في يَتامَى ، وهذا جمع على مَفْعَلة كما يقال : مَشْيخَة للشيوخ ، ومَسْيَفة للسيوف . أتم : الحراني عن ابن السكيت قال : الأَتْمُ من الخُرَز أن يَنْفَتِق خُرْزَتانِ فتَصيرا واحدة ، ويقال : امرأةٌ أَتومٌ إذا التقى مسلكاها ، قال ويقال : ما في سَيْرِه أَتَمٌ ولا يَتَمٌ أي إبطاء . وقال خالد بنُ يزيد : الأَتُومُ من النساء المُفْضَاةُ ، قال : وأصله من أَتَمَ يَأْتِم إذا جمع بين شيئين ، قال : ومنه سمي المأتم لاجتماع الناس فيه . يقال : أَتَمَ يَأْتِم وَأَتِمَ يَأْتَمُ . قال : ومَأْتَمٌ مِنْ أَتِمَ يأتَم ، قال : والمَأْتَمُ : النساءُ يَجْتَمِعْنَ في فرح أو حزن ، وأنشد : في مَأتَمٍ مُهَجَّرِ الرَّواح وقال ابنُ مُقْبل في الفَرج : ومَأْتَمٍ كالدُّمَى حُورٍ مَدامِعُها لم تَيْأَس العَيْشَ أبكاراً ولا عُوناً أراد نساء كالدُّمى ، قال أبو بكر : العامة تغلط فتظنّ أَنَّ المآتم : النَّوْحَ والنِّياحةَ . والمآتم : النِّسَاء المجتمعاتُ في فرح أو حُزن . وأنشد أبو عطاء السندي وكان فصيحاً : عَشِيةَ قام النَّائحاتُ وشُقِّقَتْ جُيُوبٌ بِأَيْدِي مأتَمٍ وَخدودُ فجعل المأتم النساءَ ولم يَجْعَلْهُ النِّياحةَ ، ثم ذَكَر بيت ابن مقبل وقال ابن أحمر : وكَوْمَاءَ تَحْبُو ما يُشَيِّعُ ساقُها لَدَى مِزْهر ضَارٍ أَجَشَّ وَمَأْتَمِ ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : اليتيم المفرد من كل شيء ، قال : والوَتْمَةُ السَّيرُ الشَّديدُ . أمت : قال الله جلّ وعزّ : ( للهلاَّ تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَلا ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 أَمْتاً ) ( طه : 107 ) . قال الفرّاء : الأَمْتُ النَّبَكُ من الأَرض ما ارتفع منها ، ويقال : مَسَايِل الأوْدِيَةِ ما تسفل . وقد سمعتُ العرب تقول : قد مَلأَ القِرْبَة مَلأً لا أَمْتَ فيه ، أي ليس فيه استِرْخاءٌ مِنْ شِدَّةِ امْتلائِها ، ويقال : سِرْنا سَيْراً لا أَمْتَ فيه ، أي لا ضَعْفَ فيه ولا وَهْن . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الأمْتُ وَهْدَةٌ بين نُشُوزٍ ، وقال : يقال : كَمْ أَمْتُ ما بينك وبين الكوفة ؟ أي قَدْرُ . وقال أبو زيد : أَمَتُّ القوم آمِتهُم أَمْتاً إذا حَرَزْتَهُمْ ، وأَمَتَّ الماءَ أَمْتاً إذا قدَّرتَ ما بينك وبينه ، قال رؤبة : أَيْهَاتَ منها ماؤُها المأْمُوتُ وهو المحزور ، ويقال : إيمتْ هذا لي كم هو ، أي احْزِرْهُ كم هو ؟ وقد أَمَتُّهُ آمتُهُ أمْتَاً . وقال ابن الأعرابي : الأمْتُ الطريقةُ الحسنَة ، والأمْتُ تَخَلْخُل القِرْبَةِ إذا لم يُحْكَمْ إفْراطُها . وروى شمر بإسناد له حديثاً عن أبي سعيد الخُدْرِيّ : أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الخمرَ فلا أَمْتَ فيها ، وأنا أَنْهَى عن السُّكْر والْمُسْكِر ) . وقال شمر : أنشدني ابنُ جابر : ولا أَمْتَ في جُمْلٍ لياليَ ساعَفَتْ بها الدَّارُ إلا أَنَّ جُمْلاً إلى بُخْلِ قال : لا أَمْتَ فيها أي لا عَيْبَ فيها . قلت : معنى قول أبي سعيد عن النبي : أن الله حرم الخمر فلا أَمْتَ فيه معناه غيرُ معنى ما في البيت ، أراد أنَّه حرَّمها تحريماً لا هوادة فيه ولا لِين ، لكنه شدَّدَ في تحريمها ، وهو من قولك : سِرتُ سيْراً لا أَمْتَ فيه أي لا وَهْن فيه ولا ضعف ، وجائز أن يكون المعنى أنهُ حرَّمها تحريماً لا شكّ فيه . وأصله من الأَمْتِ بِمَعْنَى الحَزْرِ والتقدير لأن الشك يدخلها . قال العجاج : ما في انطلاقِ رَكْبِه من أمْتِ أي من فتور واسترخاء . موت : قال الليث : الموْتُ خَلْقٌ من خَلْقِ الله ، يقال : مات فلانٌ وهو يموت مَوْتاً . وقال أهل التصريف : مَيِّت كان تصحيحه مَيْوِتٌ على فَيْعِلٍ ، ثم أدغموا الواو في الياء ، قال فَرُدَّ عليهم ، وقيل : إن كان كما قُلتم فينبغي أَنْ يكون مَيَّت على فَيْعَل ، فقالوا : قد علمنا أن قياسه هذا ، ولكن تَركْنا فيه القياسَ مَخافَةَ الاشتباه ، فرَدَدْناه إلى لفظ فَعِّل من ذلك اللفظ ، لأن مَيِّت على لفظ فَعِّل من ذلك اللفظ . وقال آخرون : إنما كان مَيِّت في الأصل مَوْيِتٌ مثل سَيِّد سَيْوِد ، فأدغمنا الياءَ في الواو وثَقَّلناه فقلنا مَيَّت ثم خُفِّف فقيل مَيْت . وقال بعضهم : قيل : مَيْت ، ولم يقولوا : مَيَّت لأن أبنية ذوات العِلة تخالف أبنية السالم . وقال الزجاج : الميْت أصله الميِّت بالتشديد إلا أنه يُخفَّف فيقال : مَيْت ومَيِّت ، والمعنى واحد . قال : وقال بعضهم : يقال لما لم يمت : مَيِّت ؛ والميْت ما قد مات ، وهذا خطأ إنما مَيِّتٌ يصلح لما قد مات ولما سيموت . قال الله جلّ وعزّ : ( للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ ) ( الزمر : 30 ) . وقال الشاعر في تصديق أن الميْت والميِّت واحد : لَيْسَ مَن ماتَ فاستراحَ بمَيِّتٍ إنما الميْتُ مَيْتُ الأحياء فجعل الْميت كالميِّت . أبو عبيد عن الفراء : وقع في المال مُوتَانٌ ومُوَاتٌ وهو الموْت . قال : ويقال : رجل مَوْتانُ الفؤادِ ، إذا كان غير ذكيَ ولا فَهِمٍ ، ورجل يبيع المَوتَان ، وهو أن يبيع المتاعَ وكل شيء غير ذي رُوحٍ ، ومن كان ذا روح فهو الحيوان . وفي الحديث : ( مَوَتانُ الأرض لِلَّهِ ورسوله فمن أحيا مِنْه منهم شيئاً فهو له ) . وقال غيره : الْموَاتُ من الأرضين مثل الْمَوَتَان ، والْمِيتَةُ الحال من أحوال الموت ، وجمعها مِيَتٌ . وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يتعوَّذ بالله من الشيطان : من هَمْزه ونَفْثه ونَفْخِه ، فقيل له : ما همْزُه ؟ قال : المُوتَةَ . قال أبو عبيد : الْمُوتَةُ الجنونُ ، سُمِّي هَمْزاً لأنه جَعَله من النَّخْس والهَمْز والغَمْز وكل شيء دفَعْتَه فقد هَمَزْتَه . وقال ابن شميل : الْمُوتَةُ الذي يُصْرعُ من الجُنون أو غيره ثم يُفيقُ . وقال اللحياني : المُوتَةُ شِبْهَ الغَشْيَةِ . قال : وقُتل جَعْفر بن أبي طالب بموضع يقال له : مُؤْتَةُ ، والموْتُ السكون ، يقال : ماتت الريحُ إذا سكنتْ . وقال ابن الأعرابي : ماتَ الرجلُ إذا خضع للحق ، واستمات الرجل إذا طابَ نَفْساً بالموت ، والمستميت الذي يقاتل على الموت ، والمستميت الذي يتجان وليس بمجنون ، قال : هو الذي يتخاشَعُ ويَتَوَاضَع لهذا حتى يُطْعِمُه ، ولهذا حتى يَكْسوه ، فإذا شبِع كفر النعمة . وقال أحمد بن يحيى في كتاب الفصيح : مُوتة بمعنى الجنون غير مهموز ، وأما البلد الذي قتل به جعفر فهو مُؤْتَة بهمز الواو ، ويقال : ضربته فتماوت إذا أَرَى أنه مَيِّت وهو حيٌّ . وقال عثمان : سمعت نعيم بن حماد يقول : سمعت ابن المبارك يقول : المتماوتون : المراءون . ويقال : استميتوا صَيْدَكُمُ ، أي انظروا مات أم لا ؟ وذلك إذا أُصيبَ فَشُكَّ في موته . وقال ابن المبارك : المستَمِيتُ الذي يُرِي مِن نفسه الكونَ والخيرَ وليس كذلك ، ويقال : مات الثَّوبُ ونَامَ إذا بَلِيَ . عمرو عن أبيه : مات الرجل وهَمدَ وهَوَّم إذا نَام . متى : ثعلب عن ابن الأعرابي : أَمْتى الرجلُ إذا امْتَدّ رِزْقه وكَثُر ، قال : وَأَمْتَى إذا طال عمره ، وأَمْتَى إذا مَشَى مِشيةً قبيحةً ، ويقال : مَتَوْتُ الشيءَ إذا مَدَدتَه ، ومَتى من حروف المعاني ولها وجوه شتى أحدها أنه سؤال عن وَقْتِ فِعْلٍ ، فُعِلَ أو يُفْعل كقولك متى فعلتَ ؟ ومتى تفعل ؟ أي في أي وقت ؟ والعرب تُجازِي بها كما تجازي بأَيَ فتجزم الفعلين ، تقول : متى تأتني آتك ، وكذلك إذا أدخلت عليها ما ، كقولك : متى ما يأتني أخوك أرضِهْ ، وتجيء مَتَى بمعنى الاستنكار ، تقول للرجل إذا حكَى عنك فعلاً تُنْكِره : متى كان هذا ؟ على معنى الإنكار والنفي أي ما كان هذا ، قال جرير : مَتَى كان حُكْمُ اللَّهِ في كَرَبِ النَّخْلِ أبو عبيد عن الكسائي : وتجيء متى في موضع وسط ومنه قوله : شَرِبْنَ بماء البحر ثم ترفَّعتْ متى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهنَّ نَئِيجُ قال وقال معاذ الهراء : سمعتُ ابن جَوْنَةَ يقول : وضعته مَتى كمِّي يريد وَسَط كُمِّي ، أبو عبيد عن الفراء : مَتأتُه بالعصا وخطأتُه : وبَدَحتُه . قال الفراء : متى تقع على الوقت إذا قلت : متى دخلتِ الدار فأَنتِ طالِقٌ ، معناه أيّ وقت دخلتِ الدار ، وكلَّما تَقَعُ على الفِعْل ، إذا قلت : كلما دَخَلْتِ ، فمعناه كلُّ دَخْلَةٍ دَخَلْتِها ، هذا في كتاب الجزاء لِلفَرَّاء ، وهو صحيح ، ومَتَى تَقَعُ للوقت المبهم . قال ابن الأنباري : متى حرف استفهام تكتب بالياء . وقال الفراء : ويجوز أن تُكتَبَ بالألف لأنها لا تُعرَف فيها فعلاً . قال : ومَتَى بمعنى مِن ، وأنشد : إذا أَقُول صحا قَلْبي أُتِيحَ له سُكْرٌ مَتَى قَهْوَةٍ سارَتْ إلى الرَّاسِ أي من قَهْوَةٍ ، وقول امرىء القيس : فَتَمَتَّى النَّزْعَ مِن يَسَرِهْ فَكَأَنَّه في الأصل فَتَمَتَّتَ فَقُلِبَتْ إحدى التاءات ياء ، والأصل فيه مَتَّ بمعنى مدَّ . وقول امرىء القيس أيضاً : مَتَى عَهْدُنا بِطِعَانِ الكُمَا ةِ والمجْدِ والحَمْدِ والسُّوْدَدِ يقول : متى لم يَكُنْ كذا ، يقول : تَرَوْنَ أَنَّنا لا نُحْسِنُ طَعْنَ الكُمَاةِ وعهدُنا به قريبٌ . ثم قال : وملء الجِفان والنَّارِ والحَطَبِ المُوقِدِ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.823 harf
- أنواع الموت بحسب أنواع الحياة: فالأول: ما هو بإزاء القوة النامية الموجودة في الإنسان والحيوانات والنبات. نحو قوله تعالى: ﴿يحيي الأرض بعد موتها﴾ [الروم/19]، ﴿وأحيينا به بلدة ميتا﴾ [ق/11]. الثاني: زوال القوة الحاسة. قال: ﴿يا ليتني مت قبل هذا﴾ [مريم/23]، ﴿أئذا ما مت لسوف أخرج حيا﴾ [مريم/66]. الثالث: زوال القوة العاقلة، وهي الجهالة. نحو: ﴿أومن من كان ميتا فأحييناه﴾ [الأنعام/122]، وإياه قصد بقوله:
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR2.074 harf
م و ت مات موتةً لم يمتها أحد ومات ميتة سوء وأماته الله وهو ميّت وميت وهم موتى وأموات وميتون‏.‏ وموّتت البهائم‏.‏ وأكل الميتة‏.‏ وفلان مستميت‏:‏ مسترسل للموت كمستقتل‏.‏ قال‏:‏ فأعطيت الجعالة مستميتاً خفيف الحاذ من فتيان جرم واستميتوا صيدكم ودابتكم‏:‏ انتظروا حتى تبينوا أنه قد مات‏.‏ ووقع في الناس والمال موتان وموتان بالفتح والضم مع سكون الواو‏.‏ وتماوت الثعلب‏.‏ ومن المجاز‏:‏ أحيا الله
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR10.247 harf
الأَزهري عن الليث: الْمَوْتُ خَلْقٌ من خَلق اللهِ تعالى. غيره: المَوْتُ والْمَوَتانُ ضِدُّ الحياة. والْمُواتُ، بالضم: الْمَوْتُ. ماتَ يَمُوتُ مَوْتاً، ويَمات، الأَيرة طائيَّة؛ قال: بُنَيَّ، يا سَيِّدةَ البَناتِ، عِيشي، ولا يُؤْمَنُ أَن تَماتي (* قوله «بني يا سيدة إلخ» الذي في الصحاح بنيتي سيدة إلخ. ولا نأمن إلخ.) وقالوا: مِتَّ تَموتُ؛ قال ابن سيده: ولا نظير لها من المعتل؛ قال سيبويه: اعْتَلَّتْ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR563 harf
* م و ت * * المَوْتُ * ضد الحياة * ماتَ * يمُوت ويَمَاتُ أيضا فهو * مَيِّتٌ * و * مَيْتٌ * مُشددا ومُخففا وقوم * مَوْتَى * و * أَمْواتٌ * و * مَيِّتُون * و * مَيْتُون * مشددا ومُخففا ويستوي فيه المُذكر والمُؤنث قال الله تعالى ﴿لنُحيي به بلدة مَيْتاً﴾ ولم يقل مَيِّتةً و * المَيْتَةُ * ما لم تلحقه الذَّكاة و * المُوَاتُ * بالضم الموت و * المَوَاتُ * بالفتح ما لا روح فيه والمَوات أيضا بالفتح الأرض
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR14.887 harf
مات يموت موتا، مات يمات ، وهذه طائية، قال الراجز: بنيتي سـيدة الـبـنـات عيشى ولا نأمن أن تماتى مات يميت ، قال شيخنا: وظاهره أن التثليث في مضارع مات مطلقا، وليس كذلك، فإن الضم إنما هو في الواوى كيقول، من قال قولا، والكسر إنما هو في اليائي كيبيع، من باع، وهي لغة مرجوحة، أنكرها جماعة، والفتح إنما هو في المكسور الماضي، كعلم يعلم، ونظيره من المعتل خاف خوفا.
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR17.872 harf
مَاتَ 1 مَاتَ ذ , aor. يَمُوتُ, (inf. n. مَوْتٌ; Msb,) and مَاتَ, (originally مَوِتَ, like خَافَ, originally خَوِفَ, MF) [sec. per. مِتَّ,] aor. يَمَاتُ, (S, K,) which latter is of the dial. of Teiyi; (TA;) and مَاتَ, (in which the medial radical letter is originally ى, like بَاعَ, MF) aor. يَمِيتُ, (K,) a form which some have disapproved; (MF;) and مَاتَ, (originally مَوِتَ, Kr,) sec. pers.
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.737 harf
مَاتَ مَاتَ ( w ), U ( n. ac. مَوْت 1 ), a. Died; expired; passed away. b. Ceased; died away, died down ( wind & c. ); became motionless. c. ( n. ac. مَوَاْت 22 , مَوَتَاْن 36 ), Was barren, waste, deserted ( land ). d. Became as though dead. e. Slept. f. Was worn ( garment ). g. [ Min ], Died of ( envy ). h. Became poor &c. i. Became old. مَوَّتَ مَوَّتَ II , a. Caused to
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR87.093 harf
موت مَاتَ - يَمُوْتُ - مَوت - مَوتَة - مَمَات - مَيْت - مَيْتَة - مَوْتى - مَيِّت - مَيِّتون - أمْوات - أَمَاتَ - يُمِيْتُ مَاتَ - يَمُوتُ + الكائن: يسكن ويهدأ ويتوقف عن إبداء علامات الحياة: تتوقف فيه علامات الحياة من حركة القلب ووظائف الحياة من تنفس وحرارة وحركة وهضم وإطراح وما شابه مَوْت: اسم فعل " مَاتَ - يَمُوْتُ " مَوْتَة: على وزن "
Tamamını oku

Sîgalar(60)

Mücavir kökler168 mücavir (439 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. حيي

    65 ortak ayet · Uyanık yılan demektir

  2. خرج

    18 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır

  3. بعث

    12 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir

  4. لحم

    6 ortak ayet · Et

  5. خنزر

    4 ortak ayet · Domuz

  6. هلل

    4 ortak ayet · Boğazlandı

  7. ترب

    6 ortak ayet · Toprak demektir

  8. بعد

    17 ortak ayet · Baid uzak demektir

  9. دمم

    4 ortak ayet · Ve kan

  10. بلد

    5 ortak ayet · Beled mezarlık demektir

  11. موه

    8 ortak ayet · Su

  12. أرض

    24 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

Geçtiği ayetler(143)

Sîga sayfası: الْمَوْتَى
  1. فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

    ÖlülerSığırın bir parçasını ölüye vurun, demiştik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir. Ve sizlere ayetlerini gösterir ki, aklınızı başınıza alasınız.

  2. وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي …

    ÖlülerHani İbrahim: Rabbım, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster, deyince. İnanmıyor musun? demişti. O da: Hayır öyle değil, ama kalbim iyice mutmain olsun, demişti. Öyleyse dört çeşit kuş al; onları kendine alıştır, sonra her dağ başına onlardan birer parça koy. Sonra onları, çağır, koşarak sana gelirler. Ve bil ki şüphesiz Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.

  3. … فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي …

    ÖlülerO’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.

  4. … طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ …

    ÖlülerHani Allah; Ey Meryem oğlu İsa; senin ve ananın üzerindeki nimetimi hatırla, demişti. Hani seni, Ruh’ül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikte iken de, yetişkin iken de insanlar la konuşuyordun. Hani sana; kitabı, hikmeti Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani sen; Benim iznimle çamurdan kuş gibi bir şey yapıyordun da içine üflüyordun ve Benim iznimle kuş oluyordu. Hani sen; anadan doğma körü ve abraşı Benim iznimle iyi ediyordun. Hani; ölüleri Benim iznimle diriltiyordun. Ve hani, İsrailoğullarını senden çekmiştim, kendilerine apaçık ayetler getirdiğin zaman içlerinden küfredenler; bu apaçık bir büyüdür, demişti.

  5. وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا …

    ÖlülerEğer biz, onlara gerçekten melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve herşeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe, onlar yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu bilmezler.

  6. … الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

    ÖlülerO’dur ki rahmetinin önünde rüzgarı müjdeci olarak gönderir. Nihayet bunlar, ağır yüklü bulutları yüklendiğinde; Biz, onu ölü bir memlekete gönderir, su indirir ve onunla her tür mahsulleri yetiştiririz. İşte ölüleri de böylece çıkarırız. Ta ki iyice düşünüp ibret alasınız.

  7. … الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا …

    ÖlülerŞayet Kur’an ile; dağlar yürütülmüş veya yeryüzü parçalanmış, yahut ölüler konuşturulmuş olsaydı; kafirler yine de inanmazlardı. Halbuki bütün işler Allah’a aittir. İnananlar hala anlamadılar mı ki; Allah dileseydi bütün insanları doğru yola eriştirirdi. Ve yaptıklarından dolayı Allah’ın vaadi yerine gelene kadar küfredenlerin ya başına veya evlerinin yakınına bir bela gelirdi. Şüphesiz Allah, verdiği sözden caymaz.

  8. ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    Ölülerİşte böyle. Muhakkak ki Allah hakkın kendisidir. Doğrusu ölüleri O, diriltir. Ve O; her şeye Kadir’dir.

  9. إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ

    ÖlülerElbette sen; ölülere işittiremezsin, dönüp giden sağırlara da çağrıyı duyuramazsın.

  10. فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    ÖlülerAllah’ın rahmetinin belirtilerine bir baksana. Toprağı öldükten sonra nasıl diriltiyor? İşte O; bütün ölüleri de muhakkak diriltecek. O; her şeye kadirdir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökموت
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef
Bağlamsal Yakın Köklerهلك, فوت, وفى
Zıt Kökحيي
Çekirdek Özet 1Canlılığın, duyumun, hareketin ve işlevin sönmesi; canlının durağanlaşıp donması
Çekirdek Özet 2Biyolojik hayatın sona ermesi, toprağın kuruyup atıl kalması, kalbi ve zihni duyarsızlık
Çekirdek Özet 3Varlığın mutlak yok oluşu değil, eylemlilik potansiyelinin durması ve bir halden diğerine intikali
Kritik Hata RiskiÖlümü mutlak bir hiçlik saymak veya yalnızca biyolojik sonlanmaya indirgeyerek manevi boyutunu dışarıda bırakmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
موAkışkanlık, çalkalanma, sınırın belirsizleşmesi ve yayılma; موج dalgalanma, مور savrulup çalkalanma ve موه sıvılaşma köklerinde görülen kararsız hareket potansiyeliتAkışkan ve hareketli potansiyelin kesin bir sınıra çarparak durması, hareketin tamamen kesilip nihai sükuna ermesi

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
مsu; akış, çokluk, derinlikCanlılığın temelini oluşturan akışkanlık, nem ve biyolojik hareket potansiyeli
وçengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturmaCanlılığı bedene ve varoluşa bağlayan rabıta, hayat bağı
تişaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, sonVarlığın ulaştığı nihai sınır, belirlenmiş son ve bağın kesin olarak kesilmesi
موتHayat akışını sağlayan bağın nihai sınıra ulaşması, enerjinin çekilmesi ve hareketin donması

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamCanlının nefes, his ve hareket kabiliyetini bütünüyle yitirip kaskatı kesilmesi; toprağın kuruyup bitki veremez hale gelmesi ve kış uykusuna yatan hayvanın tepkisizleşmesi
Cahiliye şiiri kullanımıErken Arap şiirinde kaçınılmaz bir akıbet ve hayatın sona erişi olarak geçer: بُنَيَّ، يا سَيِّدةَ البَناتِ، / عِيشي، ولا يُؤْمَنُ أَن تَماتي
Erken Arapça kullanımÇöl hayatında ruhu ve hareketi bulunmayan ticari emtiaya el-mevetân, üzerinde tarım yapılmayan ve sahibi bulunmayan işlenmemiş çorak araziye ise el-mevât denilmiştir

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Proto-Sami dilinde *mwt köküyle temsil edilen bu çekirdek, Sami dil ailesinin tamamında ses ve temel anlam yapısını en kararlı biçimde koruyan ortak köklerden biridir. Akatça mâtu, İbranice mūt veya māwet, Süryanice mawto ve Ge'ez dilinde mot biçimleriyle doğrudan eşleşir. Canlı organizmanın metabolik ve duyusal etkinliğinin durması, hissizleşme ve soğuma bu ortak semantik matrisin merkezindedir. Arapçada bu kök, salt biyolojik bir sonlanma sınırında kalmamış; toprağın verimsizleşip çoraklaşması, canlının kış uykusuna çekilip uyuşması, aklın ve kalbin hakikate karşı hissizleşmesi gibi farklı varlık katmanlarına doğru zengin bir semantik genişleme kazanmıştır.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönCanlılığın, hissin ve hareketin sönmesiHayatın zıddı olarak hareket ve duyum kaybı, arazinin atıl kalmasıKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiAkatça mâtu, İbranice mūt, Süryanice mawtoProto-Sami ortak kök mirası; tam ses ve anlam denkliğiKesin
Daha geniş dilsel ilişkiProto-Afroasyatik canlılığın çekilmesi ve donmaEski Mısır dilinde mwt biçimiyle doğrulanabilir semantik paralellikGüçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
موتAnlamlıÖlmek, his ve hareketin durmasıCanlılığın sona ermesi, durağanlaşmaHedef kök
متوAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur’an’da geçmez
ومتAnlamlıSıcaklık ve bunaltıRüzgarın kesilip havanın durgun ve bunaltıcı olması haliDurgunluk ve hareketsizlik ortaklığı; Kur’an’da geçmez
وتمAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur’an’da geçmez
تموAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur’an’da geçmez
تومAnlamlıİnci tanesi veya yaban sarımsağıŞekilce yuvarlak ve tekil taneSomut ad türetimi; Kur’an’da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
موتMerkezCanlılığın, hissin ve hareket kabiliyetinin sona ermesiBiyolojik veya manevi canın çekilip durağanlaşmasıHayatın zıddı olan durum
هلكKomşuBozulma, telef olma ve yıkımموت tabii veya belirlenmiş sonlanmayı ifade ederken هلك varlığın dağılmasını, helakını ve yok oluşa sürüklenmesini vurgularMaddi ve manevi tükeniş
فوتKomşuKaçırma, elden çıkma, aranın açılmasıموت canın bedenden ayrılması iken فوت telafisi imkansız biçimde imkanın veya canın elden kaçıp gitmesidirBir şeyin geride kalıp yitirilmesi
وفىKomşuSürenin tamamlanması, teslim almaموت canın sönüş durumunu, وفى ise belirlenen ecelin dolup canın kabzediliş sürecini vurgularPayın veya ecelin eksiksiz bitişi
حييZıtCanlılık, dirilik, hareket ve büyümeموت his ve hareketin durması iken حيي beslenme, büyüme, idrak ve aktif hareket halinde oluşturVarlıkta canın ve hareketin bulunması

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaموتÖlüm, canlılığın ve hissin kesilmesiBiyolojik ölümü, manevi duyarsızlığı, uykuyu ve toprağın kuraklaşmasını kapsarKesin
LatinceMors, moriÖlüm, ölmekCanlılığın biyolojik olarak son bulmasını ifade eder; çoraklık veya cehalet mecazlarını aynı genişlikte taşımazGüçlü
İngilizceDeath, dying, dormancyÖlüm, ölme, kış uykusu veya durgunlukBiyolojik ölüm ile metabolik askıya alınış hallerini karşılar; cehalet boyutunu dışarıda bırakırGüçlü
AlmancaTod, sterben, ErstarrungÖlüm, ölmek, katılaşma veya donuklukYaşamın bitişini ve metabolik hareketsizliği karşılar; manevi diriliş karşıtlığını kısmen kapsarGüçlü
FransızcaMort, mourir, torpeurÖlüm, ölmek, uyuşukluk haliHayatın kesintisini ve uyuşmayı ifade eder; ontolojik intikal zeminini doğrudan içermezGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Fiziksel ve biyolojik ölümBiyolojik hayatın sona ermesiÂdemoğlunun fani oluşu, ecelin gelişi ve nefsin bedenle irtibatının kesilmesi (Bakara 2:19, Âl-i İmrân 3:185, Mülk 67:2)
Toprağın kuruması ve atıl kalmasıTabiatın kuraklaşıp bitki veremez hale gelmesiYağmur vasıtasıyla ölü toprağın canlandırılması ve diriliş delili kılınması (Bakara 2:164, Rûm 30:19, Fâtır 35:9)
Cehalet, inkar ve kalbi duyarsızlıkManevi ve bilişsel ölüm haliHakikate karşı basireti kapanmış, öğüt almayan inkarcıların konumu (En'âm 6:122, Neml 27:80, Rûm 30:52)
Tüketici ızdırap ve dayanılmaz acıCan çekişme ve azabın dehşetiCehennem ehlinin azap içindeki hali veya ağır doğum sancısının tasviri (İbrâhîm 14:17, Meryem 19:23)
UykuBilincin ve iradi hareketin geçici olarak askıya alınmasıGece uykusunda nefislerin kabzedilmesi ve küçük ölüm olarak nitelenmesi (En'âm 6:60, Zümer 39:42)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamEcel, hayatın hakikati ve ba'sÖlümün mutlak bir yokluk mu yoksa yaratılmış vücûdî bir hal mi olduğu tartışmasıÖlümün ilahi kudretle takdir edilmiş ontolojik bir yaratılış evresi sayılması
FıkıhMiras, cenaze, iddet hükümleri ve mevât araziBeyin ölümü, mefkûdun hukuki durumu ve sahipsiz işlenmemiş toprağın ihya şartlarıHakların intikali ve hukuki mükellefiyetin son bulması
TefsirHidayet temsilleri ve kevnî delillerDirilik ile iman, ölüm ile küfür ve cehalet arasındaki semantik örtüşmeBiyolojik hadiseden ahlaki ve zihni uyanışa doğru genişleyen anlam katmanı
HadisÖlümün hatırlanması ve teyakkuzDünyevi gaflet perdelerini yırtan bir uyarıcı olarak ölüm bilinciFani hayatın cazibesini dizginleyen ahlaki uyanıklık vesilesi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKulluk ve ahiret inancıDünyevi imtihanın bitişi ve ebedi hayata geçiş eşiğiİnsanın mutlak acziyetini göstererek ilahi adalete hazırlığı sağlarFanilik idraki kibri yıkarak ilahi teslimiyeti inşa ederKesin
İlmiBiyoloji ve termodinamikCanlı organizmada metabolik etkinliğin durması ve entropiEnerji gradyanının tükenişi ve biyokimyasal dengenin dağılışını açıklarSistemin canlı durumdan termodinamik dengeye düşüşüdürGüçlü
SiyasiKamu otoritesi ve adaletYöneticinin faniliği ve iktidarın geçici oluşuYeryüzü iktidarlarının mutlaklaşmasını ve tiranlaşmayı engellerÖlüm hakikati yöneticinin hesap verme bilincini diri tutarGüçlü
İktisadiMülkiyetin dağılımı ve mevât araziMiras taksimi ve atıl arazinin üretime kazandırılmasıSermaye birikiminin tek elde donmasını önler ve üretimi teşvik ederMirasla mülkiyet el değiştirir, mevât arazi ihya ile mülk edinilirKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerTermodinamik denge ve enerji akışının durmasıCanlılık dengesizlik durumunda sürer; enerji alışverişi sıfırlandığında sistem maksimum entropi seviyesine ulaşarak durağanlaşırGüçlü
Beşeri bilimlerSosyal atalet ve kurumsal çözülmeBir toplumda adalet, ahlak ve iletişim mekanizmaları işlevsizleştiğinde toplumsal yapı tepkisizleşir ve anomiye sürüklenirGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiÖlüm kavramını yalnızca biyolojik bir kalp ve beyin durması hadisesine hapsedip; aklın cehaletle körelmesi, kalbin katılaşması ve toprağın atıl kalması gibi Kur'ani boyutları mecaz sayarak etkisizleştirmek
Kur'an içi daha geniş anlamموت, varlığın bünyesindeki canlılık, duyu, hareket ve idrak potansiyelinin durması veya askıya alınmasıdır; aynı zamanda ilahi ihya fiilinin başlangıç zeminidir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataÖlüm mutlak yok oluş zannedildiğinde ahiret ve yeniden diriliş hakikati temelsiz kalır; ayrıca kalpleri ölü olanların dünyevi sorumlulukları anlaşılamaz

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın ana omurgasını kuran tevhid, diriliş ve ahlaki sorumluluk ilkeleri; ölümün bir yok oluş değil, ilahi takdirle yaratılmış bir hal değişimi ve intikal evresi olduğu bilincine dayanır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Yeryüzünün yağmurla diriltilmesini anlatan kevnî ayetlerde, ahiretteki dirilişi akla yaklaştıran tevhidi delillerde ve hidayet ile dalaleti diri ile ölü karşıtlığıyla tasvir eden temsil ayetlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Ölümün kör bir tesadüf veya mutlak bir yok oluş olduğu vehmini ortadan kaldırır; hayat gibi ölümün de ilahi bir yaratma ve terbiye süreci olduğunu gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamCanlının soluğunun, hissinin ve hareket kabiliyetinin kesilmesi; organizmanın donup katılaşması veya arazinin kuraklaşıp atıl kalması.
  • Soyut anlamEylemlilik, idrak, verimlilik ve bilinç potansiyelinin askıya alınması, işlevsizleşmesi ve başka bir varoluş evresine geçiş zemini haline gelmesi.
  • Sistematik karşılıkVaroluşsal durgunluğun mutlak son değil, ilahi ihya müdahalesiyle yeniden etkinleştirilebilir bir eşik durumu teşkil etmesi.
  • LaTeX modeliV(t)→0  ⟹  X→X0  ⟹  T(X0)=X1
  • LaTeX açıklamasıFormülde V(t) zamana bağlı canlılık, hareket ve duyum fonksiyonudur. Bu fonksiyonun sıfıra yaklaşması canlının eylemlilik potansiyelini yitirmesini temsil eder. X varlığı, X0 ise hareket ve işlevini yitirmiş ölü veya durağan durumu ifade eder. T ilahi ihya ve diriltme operatörünü, X1 ise varlığın ölüm evresinden sonra yeniden etkin, canlı ve şuurlu bir surette ortaya çıkışını gösterir. Model, ölümün bir yok oluş değil, canlanma operatörüne zemin kılan bir eşik hali olduğunu matematiksel olarak belgeler.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: م