موت
م - و - ت
KÖK- 165 geçiş
- 143 ayet
- 60 sîga
- 12 sözlük
Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana da mevt denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana da mevt denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.534 harfباب التاء الميم و و ء ي معهما
ت و م، ت ي م، ي ت م، م و ت، أ م ت، أ ت م مستعملات
توم:
أوَّلُ أسماء السِّهام: الفَذُّ، ثمَّ التَّوْأمُ، ثُمَّ الرَّقيبُ، ثمَّ الحلسُ ثم النافِرُ، ثمَّ المُسْبِل، ثمَّ المُعَلَّى، والذي ليس له نَصيب المَنيحِ والسَّفيحِ والوَغدِ.
والتُّومة: القُرْط.
والتَّوْأَمانِ: وَلَدانِ في بطنٍ واحد، وأَتْأَمَتِ المرأةُ فهي مُتئِم. والتَّوْأَمُ من كَواكب الجَوْزاءِ.
وأَنْأَمَتِ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.689 harfالموتُ: ضدُّ الحياة. وقد مات يموت ويَماتُ أيضاً. فهو ميِّتٌ ومَيْتٌ. وقومٌ مَوْتى وأمواتٌ، وميِّتونَ ومَيْتونَ. قال الشاعر وقد جمعهما في بيت:
ليس من مات فاستراح بمَيْتإنَّما المَيْتُ مَـيِّتُ الأحـياءِ
ويستوي في المذكر والمؤنث، قال الله تعالى: "لنُحْيِيَ به بلدَةً مَيْتاً" ولم يقل مَيْتَةً. قال الرفاء: ولا يقولون لمن مات: هذا مائِتٌ. والمَيْتَةُ: ما تلحقْهُ الزَكاةُ. والْمِيتَةُ بالكسر،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR13.061 harfت م ( وايء )
تيم ، توم ، أتام ، يتم ، أتم ، أمت ، موت ، متى ، وتم .
تيم : قال أبو عبيد : التَّيْمُ أن يَسْتَعْبِدُه الهوى ، ومنه سُمِّي تَيْمُ الله ، وهو ذَهابُ العَقْل من الهوى ، وهو رجلٌ مُتَيَّم .
وقال ابن السكيت : التَّيْمُ ذهاب العقل وفساده .
وقال الأصمعيّ : تَيَّمتْ فلانةُ فُلاناً تُتَيِّمه وتَامَتْه تتِيمُهُ تَيْماً ، فهو مُتَيَّمٌ بالنساء ، ومَتِيمٌ بهنّ وأنشد :
تَامَتْ فُؤادَك لن
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.823 harf- أنواع الموت بحسب أنواع الحياة:
فالأول: ما هو بإزاء القوة النامية الموجودة في الإنسان والحيوانات والنبات. نحو قوله تعالى: ﴿يحيي الأرض بعد موتها﴾ [الروم/19]، ﴿وأحيينا به بلدة ميتا﴾ [ق/11].
الثاني: زوال القوة الحاسة. قال: ﴿يا ليتني مت قبل هذا﴾ [مريم/23]، ﴿أئذا ما مت لسوف أخرج حيا﴾ [مريم/66].
الثالث: زوال القوة العاقلة، وهي الجهالة. نحو: ﴿أومن من كان ميتا فأحييناه﴾ [الأنعام/122]، وإياه قصد بقوله:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR2.074 harfم و ت
مات موتةً لم يمتها أحد ومات ميتة سوء وأماته الله وهو ميّت وميت وهم موتى وأموات وميتون.
وموّتت البهائم.
وأكل الميتة.
وفلان مستميت: مسترسل للموت كمستقتل.
قال: فأعطيت الجعالة مستميتاً خفيف الحاذ من فتيان جرم واستميتوا صيدكم ودابتكم: انتظروا حتى تبينوا أنه قد مات.
ووقع في الناس والمال موتان وموتان بالفتح والضم مع سكون الواو.
وتماوت الثعلب.
ومن المجاز: أحيا الله
م و ت مات موتةً لم يمتها أحد ومات ميتة سوء وأماته الله وهو ميّت وميت وهم موتى وأموات وميتون. وموّتت البهائم. وأكل الميتة. وفلان مستميت: مسترسل للموت كمستقتل. قال: فأعطيت الجعالة مستميتاً خفيف الحاذ من فتيان جرم واستميتوا صيدكم ودابتكم: انتظروا حتى تبينوا أنه قد مات. ووقع في الناس والمال موتان وموتان بالفتح والضم مع سكون الواو. وتماوت الثعلب. ومن المجاز: أحيا الله البلد الميت وهو يحي الموات والموتان واشتر من الموتان ولا تشتر من الحيوان. وأمات الشيء طبخاً وأميتت الخمر: طبخت. ورجل موتان الفؤاد إذا لم يكن حركاً حي القلب. وامرأة موتانة الفؤاد. وهو مستميت إلى كذا: مستهلك إليه يظن أنه إن لم يصل إليه مات. قال: وصاحب صاحبته زميت ليس إلى الزاد بمستميت واستمات الشيء: استرخى. قال: قامت تريك بشراً مكنوناً كغرقىءِ البيض استمات ليناً وماتت النار: خمدت. قال ذو الرمة: ربلاً وأرطى نفت عنه ذوائبه كواكب القيظ حتى ماتت الشهب سخاويّ ماتت فوقها كل هبوة من القيظ واعتمّت بهنّ الحزاور السخواء: الأرض السهلة وجمعها: سخاويّ. ومات الثوب: أخلق. ومات الطريق: انقطع سلوكه. وبلد تموت فيه الريح كما يقال: تهلك فيه أشواط الرياح. قال محمد بن ذؤيب: فلاة تموت الريح في حجراتها يحار القطا فيها عن الأفرخ الطحل وماتت الريح: سكنت. قال أبو النجم: بحر يكلّل بالسديف جفانه حتى تموت شمال كلّ شتاء ومات فوق الرحل إذا استثقل في نومه. قال ذو الرمة: إذا مات فوق الرحل أحييت روحه بذكراك والصهب المراسيل جنّح مائلة في السير. وماوت قرنه: صابره وثابته. قال يصف ثوراً وكلاباً: فأيقنّ أن لاقينه أن يومه بذي الرّمث إن ماوتنه يوم أنفس أي يوم أنفسها: أطولها عمراً. وفلان مات من الغمّ ويموت من الحسد وموتٌ مائتٌ: شديد. وأمات فلان بنين: ماتوا له كما يقال: أشبّ فلان بنين إذا شبّوا له. قال الأخطل: مدمية حراً من الوجه حاسراً كأن لم تمت قبلي غلاماً ولا كهلاً وبه موتة: فتور في العقل. وأخذته الموتة: الغشي. وبها موتة: فتور في عينيها كأنها وسنى. فقد تهازلني المستبعلات وقد يعتاقني عند ذات الموتة الأنق وفلان متماوت: يسكّن أطرافه رياء. وفي حديث عائشة: لا تمت علينا ديننا أماتك الله. وأمات غضبه: سكّنه. قال أبو النجم: نهذهم هذّ الحريق القصبا بالمشرفيّات يمتن الغضبا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.247 harfالأَزهري عن الليث: الْمَوْتُ خَلْقٌ من خَلق اللهِ تعالى. غيره: المَوْتُ والْمَوَتانُ ضِدُّ الحياة. والْمُواتُ، بالضم: الْمَوْتُ. ماتَ يَمُوتُ مَوْتاً، ويَمات، الأَيرة طائيَّة؛ قال:
بُنَيَّ، يا سَيِّدةَ البَناتِ،
عِيشي، ولا يُؤْمَنُ أَن تَماتي
(* قوله «بني يا سيدة إلخ» الذي في
الصحاح بنيتي سيدة إلخ. ولا نأمن إلخ.)
وقالوا: مِتَّ تَموتُ؛ قال ابن سيده: ولا نظير لها من المعتل؛ قال سيبويه: اعْتَلَّتْ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR563 harf* م و ت * * المَوْتُ * ضد الحياة * ماتَ * يمُوت ويَمَاتُ أيضا فهو * مَيِّتٌ * و * مَيْتٌ * مُشددا ومُخففا وقوم * مَوْتَى * و * أَمْواتٌ * و * مَيِّتُون * و * مَيْتُون * مشددا ومُخففا ويستوي فيه المُذكر والمُؤنث قال الله تعالى ﴿لنُحيي به بلدة مَيْتاً﴾ ولم يقل مَيِّتةً و * المَيْتَةُ * ما لم تلحقه الذَّكاة و * المُوَاتُ * بالضم الموت و * المَوَاتُ * بالفتح ما لا روح فيه والمَوات أيضا بالفتح الأرض
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR14.887 harfمات يموت موتا، مات يمات ، وهذه طائية، قال الراجز:
بنيتي سـيدة الـبـنـات عيشى ولا نأمن أن تماتى
مات يميت ، قال شيخنا: وظاهره أن التثليث في مضارع مات مطلقا، وليس كذلك، فإن الضم إنما هو في الواوى كيقول، من قال قولا، والكسر إنما هو في اليائي كيبيع، من باع، وهي لغة مرجوحة، أنكرها جماعة، والفتح إنما هو في المكسور الماضي، كعلم يعلم، ونظيره من المعتل خاف خوفا.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR17.872 harfمَاتَ
1 مَاتَ ذ , aor. يَمُوتُ, (inf. n. مَوْتٌ; Msb,) and مَاتَ, (originally مَوِتَ, like خَافَ, originally خَوِفَ, MF) [sec. per. مِتَّ,] aor. يَمَاتُ, (S, K,) which latter is of the dial. of Teiyi; (TA;) and مَاتَ, (in which the medial radical letter is originally ى, like بَاعَ, MF) aor. يَمِيتُ, (K,) a form which some have disapproved; (MF;) and مَاتَ, (originally مَوِتَ, Kr,) sec. pers.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.737 harfمَاتَ
مَاتَ ( w ), U ( n. ac. مَوْت 1 ),
a. Died; expired; passed away.
b. Ceased; died away, died down ( wind & c. ); became motionless.
c. ( n. ac. مَوَاْت 22 , مَوَتَاْن 36 ), Was barren, waste, deserted ( land ).
d. Became as though dead.
e. Slept.
f. Was worn ( garment ).
g. [ Min ], Died of ( envy ).
h. Became poor &c.
i. Became old.
مَوَّتَ
مَوَّتَ II ,
a. Caused to
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR87.093 harfموت
مَاتَ - يَمُوْتُ - مَوت - مَوتَة - مَمَات - مَيْت - مَيْتَة - مَوْتى - مَيِّت - مَيِّتون - أمْوات - أَمَاتَ - يُمِيْتُ
مَاتَ - يَمُوتُ + الكائن: يسكن ويهدأ ويتوقف عن إبداء علامات الحياة: تتوقف فيه علامات الحياة من حركة القلب ووظائف الحياة من تنفس وحرارة وحركة وهضم وإطراح وما شابه
مَوْت: اسم فعل " مَاتَ - يَمُوْتُ "
مَوْتَة: على وزن "
Mücavir kökler168 mücavir (439 toplam)
- حيي
65 ortak ayet · Uyanık yılan demektir
- خرج
18 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- بعث
12 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- لحم
6 ortak ayet · Et
- خنزر
4 ortak ayet · Domuz
- هلل
4 ortak ayet · Boğazlandı
- ترب
6 ortak ayet · Toprak demektir
- بعد
17 ortak ayet · Baid uzak demektir
- دمم
4 ortak ayet · Ve kan
- بلد
5 ortak ayet · Beled mezarlık demektir
- موه
8 ortak ayet · Su
- أرض
24 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
Geçtiği ayetler(143)
فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ
ÖlülerSığırın bir parçasını ölüye vurun, demiştik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir. Ve sizlere ayetlerini gösterir ki, aklınızı başınıza alasınız.
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي …
ÖlülerHani İbrahim: Rabbım, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster, deyince. İnanmıyor musun? demişti. O da: Hayır öyle değil, ama kalbim iyice mutmain olsun, demişti. Öyleyse dört çeşit kuş al; onları kendine alıştır, sonra her dağ başına onlardan birer parça koy. Sonra onları, çağır, koşarak sana gelirler. Ve bil ki şüphesiz Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.
… فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي …
ÖlülerO’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.
… طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ …
ÖlülerHani Allah; Ey Meryem oğlu İsa; senin ve ananın üzerindeki nimetimi hatırla, demişti. Hani seni, Ruh’ül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikte iken de, yetişkin iken de insanlar la konuşuyordun. Hani sana; kitabı, hikmeti Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani sen; Benim iznimle çamurdan kuş gibi bir şey yapıyordun da içine üflüyordun ve Benim iznimle kuş oluyordu. Hani sen; anadan doğma körü ve abraşı Benim iznimle iyi ediyordun. Hani; ölüleri Benim iznimle diriltiyordun. Ve hani, İsrailoğullarını senden çekmiştim, kendilerine apaçık ayetler getirdiğin zaman içlerinden küfredenler; bu apaçık bir büyüdür, demişti.
وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا …
ÖlülerEğer biz, onlara gerçekten melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve herşeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe, onlar yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu bilmezler.
… الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
ÖlülerO’dur ki rahmetinin önünde rüzgarı müjdeci olarak gönderir. Nihayet bunlar, ağır yüklü bulutları yüklendiğinde; Biz, onu ölü bir memlekete gönderir, su indirir ve onunla her tür mahsulleri yetiştiririz. İşte ölüleri de böylece çıkarırız. Ta ki iyice düşünüp ibret alasınız.
… الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا …
ÖlülerŞayet Kur’an ile; dağlar yürütülmüş veya yeryüzü parçalanmış, yahut ölüler konuşturulmuş olsaydı; kafirler yine de inanmazlardı. Halbuki bütün işler Allah’a aittir. İnananlar hala anlamadılar mı ki; Allah dileseydi bütün insanları doğru yola eriştirirdi. Ve yaptıklarından dolayı Allah’ın vaadi yerine gelene kadar küfredenlerin ya başına veya evlerinin yakınına bir bela gelirdi. Şüphesiz Allah, verdiği sözden caymaz.
ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Ölülerİşte böyle. Muhakkak ki Allah hakkın kendisidir. Doğrusu ölüleri O, diriltir. Ve O; her şeye Kadir’dir.
إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ
ÖlülerElbette sen; ölülere işittiremezsin, dönüp giden sağırlara da çağrıyı duyuramazsın.
فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ÖlülerAllah’ın rahmetinin belirtilerine bir baksana. Toprağı öldükten sonra nasıl diriltiyor? İşte O; bütün ölüleri de muhakkak diriltecek. O; her şeye kadirdir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | موت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هلك, فوت, وفى |
| Zıt Kök | حيي |
| Çekirdek Özet 1 | Canlılığın, duyumun, hareketin ve işlevin sönmesi; canlının durağanlaşıp donması |
| Çekirdek Özet 2 | Biyolojik hayatın sona ermesi, toprağın kuruyup atıl kalması, kalbi ve zihni duyarsızlık |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın mutlak yok oluşu değil, eylemlilik potansiyelinin durması ve bir halden diğerine intikali |
| Kritik Hata Riski | Ölümü mutlak bir hiçlik saymak veya yalnızca biyolojik sonlanmaya indirgeyerek manevi boyutunu dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مو | Akışkanlık, çalkalanma, sınırın belirsizleşmesi ve yayılma; موج dalgalanma, مور savrulup çalkalanma ve موه sıvılaşma köklerinde görülen kararsız hareket potansiyeli | ت | Akışkan ve hareketli potansiyelin kesin bir sınıra çarparak durması, hareketin tamamen kesilip nihai sükuna ermesi |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Canlılığın temelini oluşturan akışkanlık, nem ve biyolojik hareket potansiyeli |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Canlılığı bedene ve varoluşa bağlayan rabıta, hayat bağı |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Varlığın ulaştığı nihai sınır, belirlenmiş son ve bağın kesin olarak kesilmesi |
| موت | Hayat akışını sağlayan bağın nihai sınıra ulaşması, enerjinin çekilmesi ve hareketin donması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının nefes, his ve hareket kabiliyetini bütünüyle yitirip kaskatı kesilmesi; toprağın kuruyup bitki veremez hale gelmesi ve kış uykusuna yatan hayvanın tepkisizleşmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde kaçınılmaz bir akıbet ve hayatın sona erişi olarak geçer: بُنَيَّ، يا سَيِّدةَ البَناتِ، / عِيشي، ولا يُؤْمَنُ أَن تَماتي |
| Erken Arapça kullanım | Çöl hayatında ruhu ve hareketi bulunmayan ticari emtiaya el-mevetân, üzerinde tarım yapılmayan ve sahibi bulunmayan işlenmemiş çorak araziye ise el-mevât denilmiştir |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Proto-Sami dilinde *mwt köküyle temsil edilen bu çekirdek, Sami dil ailesinin tamamında ses ve temel anlam yapısını en kararlı biçimde koruyan ortak köklerden biridir. Akatça mâtu, İbranice mūt veya māwet, Süryanice mawto ve Ge'ez dilinde mot biçimleriyle doğrudan eşleşir. Canlı organizmanın metabolik ve duyusal etkinliğinin durması, hissizleşme ve soğuma bu ortak semantik matrisin merkezindedir. Arapçada bu kök, salt biyolojik bir sonlanma sınırında kalmamış; toprağın verimsizleşip çoraklaşması, canlının kış uykusuna çekilip uyuşması, aklın ve kalbin hakikate karşı hissizleşmesi gibi farklı varlık katmanlarına doğru zengin bir semantik genişleme kazanmıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Canlılığın, hissin ve hareketin sönmesi | Hayatın zıddı olarak hareket ve duyum kaybı, arazinin atıl kalması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akatça mâtu, İbranice mūt, Süryanice mawto | Proto-Sami ortak kök mirası; tam ses ve anlam denkliği | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Proto-Afroasyatik canlılığın çekilmesi ve donma | Eski Mısır dilinde mwt biçimiyle doğrulanabilir semantik paralellik | Güçlü |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| موت | Anlamlı | Ölmek, his ve hareketin durması | Canlılığın sona ermesi, durağanlaşma | Hedef kök |
| متو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| ومت | Anlamlı | Sıcaklık ve bunaltı | Rüzgarın kesilip havanın durgun ve bunaltıcı olması hali | Durgunluk ve hareketsizlik ortaklığı; Kur’an’da geçmez |
| وتم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| تمو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| توم | Anlamlı | İnci tanesi veya yaban sarımsağı | Şekilce yuvarlak ve tekil tane | Somut ad türetimi; Kur’an’da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| موت | Merkez | Canlılığın, hissin ve hareket kabiliyetinin sona ermesi | Biyolojik veya manevi canın çekilip durağanlaşması | Hayatın zıddı olan durum |
| هلك | Komşu | Bozulma, telef olma ve yıkım | موت tabii veya belirlenmiş sonlanmayı ifade ederken هلك varlığın dağılmasını, helakını ve yok oluşa sürüklenmesini vurgular | Maddi ve manevi tükeniş |
| فوت | Komşu | Kaçırma, elden çıkma, aranın açılması | موت canın bedenden ayrılması iken فوت telafisi imkansız biçimde imkanın veya canın elden kaçıp gitmesidir | Bir şeyin geride kalıp yitirilmesi |
| وفى | Komşu | Sürenin tamamlanması, teslim alma | موت canın sönüş durumunu, وفى ise belirlenen ecelin dolup canın kabzediliş sürecini vurgular | Payın veya ecelin eksiksiz bitişi |
| حيي | Zıt | Canlılık, dirilik, hareket ve büyüme | موت his ve hareketin durması iken حيي beslenme, büyüme, idrak ve aktif hareket halinde oluştur | Varlıkta canın ve hareketin bulunması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | موت | Ölüm, canlılığın ve hissin kesilmesi | Biyolojik ölümü, manevi duyarsızlığı, uykuyu ve toprağın kuraklaşmasını kapsar | Kesin |
| Latince | Mors, mori | Ölüm, ölmek | Canlılığın biyolojik olarak son bulmasını ifade eder; çoraklık veya cehalet mecazlarını aynı genişlikte taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Death, dying, dormancy | Ölüm, ölme, kış uykusu veya durgunluk | Biyolojik ölüm ile metabolik askıya alınış hallerini karşılar; cehalet boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Tod, sterben, Erstarrung | Ölüm, ölmek, katılaşma veya donukluk | Yaşamın bitişini ve metabolik hareketsizliği karşılar; manevi diriliş karşıtlığını kısmen kapsar | Güçlü |
| Fransızca | Mort, mourir, torpeur | Ölüm, ölmek, uyuşukluk hali | Hayatın kesintisini ve uyuşmayı ifade eder; ontolojik intikal zeminini doğrudan içermez | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Fiziksel ve biyolojik ölüm | Biyolojik hayatın sona ermesi | Âdemoğlunun fani oluşu, ecelin gelişi ve nefsin bedenle irtibatının kesilmesi (Bakara 2:19, Âl-i İmrân 3:185, Mülk 67:2) |
| Toprağın kuruması ve atıl kalması | Tabiatın kuraklaşıp bitki veremez hale gelmesi | Yağmur vasıtasıyla ölü toprağın canlandırılması ve diriliş delili kılınması (Bakara 2:164, Rûm 30:19, Fâtır 35:9) |
| Cehalet, inkar ve kalbi duyarsızlık | Manevi ve bilişsel ölüm hali | Hakikate karşı basireti kapanmış, öğüt almayan inkarcıların konumu (En'âm 6:122, Neml 27:80, Rûm 30:52) |
| Tüketici ızdırap ve dayanılmaz acı | Can çekişme ve azabın dehşeti | Cehennem ehlinin azap içindeki hali veya ağır doğum sancısının tasviri (İbrâhîm 14:17, Meryem 19:23) |
| Uyku | Bilincin ve iradi hareketin geçici olarak askıya alınması | Gece uykusunda nefislerin kabzedilmesi ve küçük ölüm olarak nitelenmesi (En'âm 6:60, Zümer 39:42) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel, hayatın hakikati ve ba's | Ölümün mutlak bir yokluk mu yoksa yaratılmış vücûdî bir hal mi olduğu tartışması | Ölümün ilahi kudretle takdir edilmiş ontolojik bir yaratılış evresi sayılması |
| Fıkıh | Miras, cenaze, iddet hükümleri ve mevât arazi | Beyin ölümü, mefkûdun hukuki durumu ve sahipsiz işlenmemiş toprağın ihya şartları | Hakların intikali ve hukuki mükellefiyetin son bulması |
| Tefsir | Hidayet temsilleri ve kevnî deliller | Dirilik ile iman, ölüm ile küfür ve cehalet arasındaki semantik örtüşme | Biyolojik hadiseden ahlaki ve zihni uyanışa doğru genişleyen anlam katmanı |
| Hadis | Ölümün hatırlanması ve teyakkuz | Dünyevi gaflet perdelerini yırtan bir uyarıcı olarak ölüm bilinci | Fani hayatın cazibesini dizginleyen ahlaki uyanıklık vesilesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve ahiret inancı | Dünyevi imtihanın bitişi ve ebedi hayata geçiş eşiği | İnsanın mutlak acziyetini göstererek ilahi adalete hazırlığı sağlar | Fanilik idraki kibri yıkarak ilahi teslimiyeti inşa eder | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve termodinamik | Canlı organizmada metabolik etkinliğin durması ve entropi | Enerji gradyanının tükenişi ve biyokimyasal dengenin dağılışını açıklar | Sistemin canlı durumdan termodinamik dengeye düşüşüdür | Güçlü |
| Siyasi | Kamu otoritesi ve adalet | Yöneticinin faniliği ve iktidarın geçici oluşu | Yeryüzü iktidarlarının mutlaklaşmasını ve tiranlaşmayı engeller | Ölüm hakikati yöneticinin hesap verme bilincini diri tutar | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin dağılımı ve mevât arazi | Miras taksimi ve atıl arazinin üretime kazandırılması | Sermaye birikiminin tek elde donmasını önler ve üretimi teşvik eder | Mirasla mülkiyet el değiştirir, mevât arazi ihya ile mülk edinilir | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik denge ve enerji akışının durması | Canlılık dengesizlik durumunda sürer; enerji alışverişi sıfırlandığında sistem maksimum entropi seviyesine ulaşarak durağanlaşır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal atalet ve kurumsal çözülme | Bir toplumda adalet, ahlak ve iletişim mekanizmaları işlevsizleştiğinde toplumsal yapı tepkisizleşir ve anomiye sürüklenir | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ölüm kavramını yalnızca biyolojik bir kalp ve beyin durması hadisesine hapsedip; aklın cehaletle körelmesi, kalbin katılaşması ve toprağın atıl kalması gibi Kur'ani boyutları mecaz sayarak etkisizleştirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | موت, varlığın bünyesindeki canlılık, duyu, hareket ve idrak potansiyelinin durması veya askıya alınmasıdır; aynı zamanda ilahi ihya fiilinin başlangıç zeminidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ölüm mutlak yok oluş zannedildiğinde ahiret ve yeniden diriliş hakikati temelsiz kalır; ayrıca kalpleri ölü olanların dünyevi sorumlulukları anlaşılamaz |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ana omurgasını kuran tevhid, diriliş ve ahlaki sorumluluk ilkeleri; ölümün bir yok oluş değil, ilahi takdirle yaratılmış bir hal değişimi ve intikal evresi olduğu bilincine dayanır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yeryüzünün yağmurla diriltilmesini anlatan kevnî ayetlerde, ahiretteki dirilişi akla yaklaştıran tevhidi delillerde ve hidayet ile dalaleti diri ile ölü karşıtlığıyla tasvir eden temsil ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ölümün kör bir tesadüf veya mutlak bir yok oluş olduğu vehmini ortadan kaldırır; hayat gibi ölümün de ilahi bir yaratma ve terbiye süreci olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının soluğunun, hissinin ve hareket kabiliyetinin kesilmesi; organizmanın donup katılaşması veya arazinin kuraklaşıp atıl kalması.
- Soyut anlamEylemlilik, idrak, verimlilik ve bilinç potansiyelinin askıya alınması, işlevsizleşmesi ve başka bir varoluş evresine geçiş zemini haline gelmesi.
- Sistematik karşılıkVaroluşsal durgunluğun mutlak son değil, ilahi ihya müdahalesiyle yeniden etkinleştirilebilir bir eşik durumu teşkil etmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zamana bağlı canlılık, hareket ve duyum fonksiyonudur. Bu fonksiyonun sıfıra yaklaşması canlının eylemlilik potansiyelini yitirmesini temsil eder. varlığı, ise hareket ve işlevini yitirmiş ölü veya durağan durumu ifade eder. ilahi ihya ve diriltme operatörünü, ise varlığın ölüm evresinden sonra yeniden etkin, canlı ve şuurlu bir surette ortaya çıkışını gösterir. Model, ölümün bir yok oluş değil, canlanma operatörüne zemin kılan bir eşik hali olduğunu matematiksel olarak belgeler.