موت

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: م-و-ت60 sîga, 168 mücavir kök, 143 ayet, 53 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.بعدبعثموهخنزرموتحييوَمَاتُواخرجالْمَيِّتِتربلحمالْمَوْتُالْمَوْتَىالْمَوْتَأرض

KökSîga 60Ayet 143Sure 53Mücavir 168

▶ Ağı aç (3B)

موت

م - و - ت

KÖK
  • 165 geçiş
  • 143 ayet
  • 60 sîga
  • 12 sözlük

Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana da mevt denir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana da mevt denir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.534 harf
باب التاء الميم و و ء ي معهما ت و م، ت ي م، ي ت م، م و ت، أ م ت، أ ت م مستعملات توم: أوَّلُ أسماء السِّهام: الفَذُّ، ثمَّ التَّوْأمُ، ثُمَّ الرَّقيبُ، ثمَّ الحلسُ ثم النافِرُ، ثمَّ المُسْبِل، ثمَّ المُعَلَّى، والذي ليس له نَصيب المَنيحِ والسَّفيحِ والوَغدِ. والتُّومة: القُرْط. والتَّوْأَمانِ: وَلَدانِ في بطنٍ واحد، وأَتْأَمَتِ المرأةُ فهي مُتئِم. والتَّوْأَمُ من كَواكب الجَوْزاءِ. وأَنْأَمَتِ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.689 harf
الموتُ: ضدُّ الحياة. وقد مات يموت ويَماتُ أيضاً. فهو ميِّتٌ ومَيْتٌ. وقومٌ مَوْتى وأمواتٌ، وميِّتونَ ومَيْتونَ. قال الشاعر وقد جمعهما في بيت: ليس من مات فاستراح بمَيْتإنَّما المَيْتُ مَـيِّتُ الأحـياءِ ويستوي في المذكر والمؤنث، قال الله تعالى: "لنُحْيِيَ به بلدَةً مَيْتاً" ولم يقل مَيْتَةً. قال الرفاء: ولا يقولون لمن مات: هذا مائِتٌ. والمَيْتَةُ: ما تلحقْهُ الزَكاةُ. والْمِيتَةُ بالكسر،
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR13.061 harf
ت م ( وايء ) تيم ، توم ، أتام ، يتم ، أتم ، أمت ، موت ، متى ، وتم . تيم : قال أبو عبيد : التَّيْمُ أن يَسْتَعْبِدُه الهوى ، ومنه سُمِّي تَيْمُ الله ، وهو ذَهابُ العَقْل من الهوى ، وهو رجلٌ مُتَيَّم . وقال ابن السكيت : التَّيْمُ ذهاب العقل وفساده . وقال الأصمعيّ : تَيَّمتْ فلانةُ فُلاناً تُتَيِّمه وتَامَتْه تتِيمُهُ تَيْماً ، فهو مُتَيَّمٌ بالنساء ، ومَتِيمٌ بهنّ وأنشد : تَامَتْ فُؤادَك لن
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.823 harf
- أنواع الموت بحسب أنواع الحياة: فالأول: ما هو بإزاء القوة النامية الموجودة في الإنسان والحيوانات والنبات. نحو قوله تعالى: ﴿يحيي الأرض بعد موتها﴾ [الروم/19]، ﴿وأحيينا به بلدة ميتا﴾ [ق/11]. الثاني: زوال القوة الحاسة. قال: ﴿يا ليتني مت قبل هذا﴾ [مريم/23]، ﴿أئذا ما مت لسوف أخرج حيا﴾ [مريم/66]. الثالث: زوال القوة العاقلة، وهي الجهالة. نحو: ﴿أومن من كان ميتا فأحييناه﴾ [الأنعام/122]، وإياه قصد بقوله:
Maddenin bağlantısı

- أنواع الموت بحسب أنواع الحياة: فالأول: ما هو بإزاء القوة النامية الموجودة في الإنسان والحيوانات والنبات. نحو قوله تعالى: ﴿يحيي الأرض بعد موتها﴾ [الروم/19]، ﴿وأحيينا به بلدة ميتا﴾ [ق/11]. الثاني: زوال القوة الحاسة. قال: ﴿يا ليتني مت قبل هذا﴾ [مريم/23]، ﴿أئذا ما مت لسوف أخرج حيا﴾ [مريم/66]. الثالث: زوال القوة العاقلة، وهي الجهالة. نحو: ﴿أومن من كان ميتا فأحييناه﴾ [الأنعام/122]، وإياه قصد بقوله: ﴿إنك لا تسمع الموتى﴾ [النمل/80]. الرابع: الحزن المكدر للحياة، وإياه قصد بقوله: ﴿ويأتيه الموت من كل مكان وما هو بميت﴾ [إبراهيم/17]. الخامس: المنام، فقيل: النوم موت خفيف، والموت نوم ثقيل، وعلى هذا النحو سماهما الله تعالى توفيا. فقال: ﴿هو الذي يتوفاكم بالليل﴾ [الأنعام/60]، ﴿الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها﴾ [الزمر/42]، وقوله: ﴿ولا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله أمواتا بل أحياء﴾ [آل عمران/ 169] فقد قيل: نفي الموت هو عن أرواحهم فإنه نبه على تنعمهم، وقيل: نفى عنهم الحزن المذكور في قوله: ﴿ويأتيه الموت من كل مكان﴾ [إبراهيم/ 17]، وقوله: ﴿كل نفس ذائقة الموت﴾ [آل عمران/185] فعبارة عن زوال القوة الحيوانية وإبانة الروح عن الجسد، وقوله: ﴿إنك ميت وإنهم ميتون﴾ [الزمر/30] فقد قيل: معناه: ستموت، تنبيها أن لا بد لأحد من الموت كما قيل: *والموت حتم في رقاب العباد* (هذا عجز بيت؛ وقبله: *شرده الخوف وأزرى به **كذاك من يكره حر الجلاد* منخرق الكفين يشكو الوجى * تنكبه أطراف مرو حداد قد كان في الموت له راحة * والموت حتم في رقاب العباد وهذه الأبيات كان زيد بن علي يتمثل بها، وهي في البيان والتبين 4/58 - 59؛ والشطر في عمدة الحفاظ (موت) ؛ وهي لمحمد بن عبد الله في زهر الآداب 1/39) وقيل: بل الميت ههنا ليس بإشارة إلى إبانة الروح عن الجسد، بل هو إشارة إلى ما يعتري الإنسان في كل حال من التحلل والنقص؛ فإن البشر مادام في الدنيا يموت جزءا فجزءا، كما قال الشاعر: *يموت جزءا فجزءا (لم أجده) * وقد عبر قوم عن هذا المعنى بالمائت، وفصلوا بين الميت والمائت، فقالوا: المائت هو المتحلل، قال القاضي علي بن عبد العزيز (القاضي أبو الحسن علي بن عبد العزيز الجرجاني، كان قاضي بالري، وهو من الفقهاء الشافعية. وصاحب القصيدة الشهيرة التي يقول فيها:يقولون لي: فيك انقباض وإنما * رأوا رجلا عن موقف الذل أحجما

توفي سنة 366 ه. انظر: أخباره في وفيات الأعيان 3/278؛ وطبقات الشافعية 3/459؛ ومعجم الأدباء 14/14) : ليس في لغتنا مائت على حسب ما قالوه، والميت: مخفف عن الميت، وإنما يقال: موت مائت، كقولك: شعر شاعر، وسيل سائل، ويقال: بلد ميت وميت، قال تعالى: ﴿فسقناه إلى بلد ميت﴾ [فاطر/9]، ﴿بلدة ميتا﴾ [الزخرف/11] والميتة من الحيوان: ما زال روحه بغير تذكية، قال: ﴿حرمت عليكم الميتة﴾ [المائدة/3]، ﴿إلا أن يكون ميتة﴾ [الأنعام/145] والموتان بإزاء الحيوان، وهي الأرض التي لم تحي للزرع، وأرض موات. ووقع في الإبل موتان كثير، وناقة مميتة، ومميت: مات ولدها، وإماتة الخمر: كناية عن طبخها، والمستميت المتعرض للموت، قال الشاعر: *فأعطيت الجعالى مستميتا* (هذا شطر بيت لشقيق بن سليك الأسدي، وعجره: *خفيف الحاذ من فتيان جرم* وهو في شرح الحماسة للتبريزي 2/142؛ وقد تقدم في مادة (جعل) ) والموتة: شبه الجنون، كأنه من موت العلم والعقل، ومنه: رجل موتان القلب، وامرأة موتانة.

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR2.074 harf
م و ت مات موتةً لم يمتها أحد ومات ميتة سوء وأماته الله وهو ميّت وميت وهم موتى وأموات وميتون‏.‏ وموّتت البهائم‏.‏ وأكل الميتة‏.‏ وفلان مستميت‏:‏ مسترسل للموت كمستقتل‏.‏ قال‏:‏ فأعطيت الجعالة مستميتاً خفيف الحاذ من فتيان جرم واستميتوا صيدكم ودابتكم‏:‏ انتظروا حتى تبينوا أنه قد مات‏.‏ ووقع في الناس والمال موتان وموتان بالفتح والضم مع سكون الواو‏.‏ وتماوت الثعلب‏.‏ ومن المجاز‏:‏ أحيا الله
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR10.247 harf
الأَزهري عن الليث: الْمَوْتُ خَلْقٌ من خَلق اللهِ تعالى. غيره: المَوْتُ والْمَوَتانُ ضِدُّ الحياة. والْمُواتُ، بالضم: الْمَوْتُ. ماتَ يَمُوتُ مَوْتاً، ويَمات، الأَيرة طائيَّة؛ قال: بُنَيَّ، يا سَيِّدةَ البَناتِ، عِيشي، ولا يُؤْمَنُ أَن تَماتي (* قوله «بني يا سيدة إلخ» الذي في الصحاح بنيتي سيدة إلخ. ولا نأمن إلخ.) وقالوا: مِتَّ تَموتُ؛ قال ابن سيده: ولا نظير لها من المعتل؛ قال سيبويه: اعْتَلَّتْ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR563 harf
* م و ت * * المَوْتُ * ضد الحياة * ماتَ * يمُوت ويَمَاتُ أيضا فهو * مَيِّتٌ * و * مَيْتٌ * مُشددا ومُخففا وقوم * مَوْتَى * و * أَمْواتٌ * و * مَيِّتُون * و * مَيْتُون * مشددا ومُخففا ويستوي فيه المُذكر والمُؤنث قال الله تعالى ﴿لنُحيي به بلدة مَيْتاً﴾ ولم يقل مَيِّتةً و * المَيْتَةُ * ما لم تلحقه الذَّكاة و * المُوَاتُ * بالضم الموت و * المَوَاتُ * بالفتح ما لا روح فيه والمَوات أيضا بالفتح الأرض
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR14.887 harf
مات يموت موتا، مات يمات ، وهذه طائية، قال الراجز: بنيتي سـيدة الـبـنـات عيشى ولا نأمن أن تماتى مات يميت ، قال شيخنا: وظاهره أن التثليث في مضارع مات مطلقا، وليس كذلك، فإن الضم إنما هو في الواوى كيقول، من قال قولا، والكسر إنما هو في اليائي كيبيع، من باع، وهي لغة مرجوحة، أنكرها جماعة، والفتح إنما هو في المكسور الماضي، كعلم يعلم، ونظيره من المعتل خاف خوفا.
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR17.872 harf
مَاتَ 1 مَاتَ ذ , aor. يَمُوتُ, (inf. n. مَوْتٌ; Msb,) and مَاتَ, (originally مَوِتَ, like خَافَ, originally خَوِفَ, MF) [sec. per. مِتَّ,] aor. يَمَاتُ, (S, K,) which latter is of the dial. of Teiyi; (TA;) and مَاتَ, (in which the medial radical letter is originally ى, like بَاعَ, MF) aor. يَمِيتُ, (K,) a form which some have disapproved; (MF;) and مَاتَ, (originally مَوِتَ, Kr,) sec. pers.
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.737 harf
مَاتَ مَاتَ ( w ), U ( n. ac. مَوْت 1 ), a. Died; expired; passed away. b. Ceased; died away, died down ( wind & c. ); became motionless. c. ( n. ac. مَوَاْت 22 , مَوَتَاْن 36 ), Was barren, waste, deserted ( land ). d. Became as though dead. e. Slept. f. Was worn ( garment ). g. [ Min ], Died of ( envy ). h. Became poor &c. i. Became old. مَوَّتَ مَوَّتَ II , a. Caused to
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR87.093 harf
موت مَاتَ - يَمُوْتُ - مَوت - مَوتَة - مَمَات - مَيْت - مَيْتَة - مَوْتى - مَيِّت - مَيِّتون - أمْوات - أَمَاتَ - يُمِيْتُ مَاتَ - يَمُوتُ + الكائن: يسكن ويهدأ ويتوقف عن إبداء علامات الحياة: تتوقف فيه علامات الحياة من حركة القلب ووظائف الحياة من تنفس وحرارة وحركة وهضم وإطراح وما شابه مَوْت: اسم فعل " مَاتَ - يَمُوْتُ " مَوْتَة: على وزن "
Tamamını oku

Sîgalar(60)

Mücavir kökler168 mücavir (439 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. حيي

    65 ortak ayet · Uyanık yılan demektir

  2. خرج

    18 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır

  3. بعث

    12 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir

  4. لحم

    6 ortak ayet · Et

  5. خنزر

    4 ortak ayet · Domuz

  6. هلل

    4 ortak ayet · Boğazlandı

  7. ترب

    6 ortak ayet · Toprak demektir

  8. بعد

    17 ortak ayet · Baid uzak demektir

  9. دمم

    4 ortak ayet · Ve kan

  10. بلد

    5 ortak ayet · Beled mezarlık demektir

  11. موه

    8 ortak ayet · Su

  12. أرض

    24 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

Geçtiği ayetler(143)

Sîga sayfası: الْمَوْتَى
  1. فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

    ÖlülerSığırın bir parçasını ölüye vurun, demiştik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir. Ve sizlere ayetlerini gösterir ki, aklınızı başınıza alasınız.

  2. وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي …

    ÖlülerHani İbrahim: Rabbım, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster, deyince. İnanmıyor musun? demişti. O da: Hayır öyle değil, ama kalbim iyice mutmain olsun, demişti. Öyleyse dört çeşit kuş al; onları kendine alıştır, sonra her dağ başına onlardan birer parça koy. Sonra onları, çağır, koşarak sana gelirler. Ve bil ki şüphesiz Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.

  3. … فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي …

    ÖlülerO’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.

  4. … طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ …

    ÖlülerHani Allah; Ey Meryem oğlu İsa; senin ve ananın üzerindeki nimetimi hatırla, demişti. Hani seni, Ruh’ül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikte iken de, yetişkin iken de insanlar la konuşuyordun. Hani sana; kitabı, hikmeti Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani sen; Benim iznimle çamurdan kuş gibi bir şey yapıyordun da içine üflüyordun ve Benim iznimle kuş oluyordu. Hani sen; anadan doğma körü ve abraşı Benim iznimle iyi ediyordun. Hani; ölüleri Benim iznimle diriltiyordun. Ve hani, İsrailoğullarını senden çekmiştim, kendilerine apaçık ayetler getirdiğin zaman içlerinden küfredenler; bu apaçık bir büyüdür, demişti.

  5. وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا …

    ÖlülerEğer biz, onlara gerçekten melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve herşeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe, onlar yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu bilmezler.

  6. … الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

    ÖlülerO’dur ki rahmetinin önünde rüzgarı müjdeci olarak gönderir. Nihayet bunlar, ağır yüklü bulutları yüklendiğinde; Biz, onu ölü bir memlekete gönderir, su indirir ve onunla her tür mahsulleri yetiştiririz. İşte ölüleri de böylece çıkarırız. Ta ki iyice düşünüp ibret alasınız.

  7. … الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا …

    ÖlülerŞayet Kur’an ile; dağlar yürütülmüş veya yeryüzü parçalanmış, yahut ölüler konuşturulmuş olsaydı; kafirler yine de inanmazlardı. Halbuki bütün işler Allah’a aittir. İnananlar hala anlamadılar mı ki; Allah dileseydi bütün insanları doğru yola eriştirirdi. Ve yaptıklarından dolayı Allah’ın vaadi yerine gelene kadar küfredenlerin ya başına veya evlerinin yakınına bir bela gelirdi. Şüphesiz Allah, verdiği sözden caymaz.

  8. ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    Ölülerİşte böyle. Muhakkak ki Allah hakkın kendisidir. Doğrusu ölüleri O, diriltir. Ve O; her şeye Kadir’dir.

  9. إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ

    ÖlülerElbette sen; ölülere işittiremezsin, dönüp giden sağırlara da çağrıyı duyuramazsın.

  10. فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    ÖlülerAllah’ın rahmetinin belirtilerine bir baksana. Toprağı öldükten sonra nasıl diriltiyor? İşte O; bütün ölüleri de muhakkak diriltecek. O; her şeye kadirdir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökموت
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef
Bağlamsal Yakın Köklerهلك, فوت, وفى
Zıt Kökحيي
Çekirdek Özet 1Canlılığın, duyumun, hareketin ve işlevin sönmesi; canlının durağanlaşıp donması
Çekirdek Özet 2Biyolojik hayatın sona ermesi, toprağın kuruyup atıl kalması, kalbi ve zihni duyarsızlık
Çekirdek Özet 3Varlığın mutlak yok oluşu değil, eylemlilik potansiyelinin durması ve bir halden diğerine intikali
Kritik Hata RiskiÖlümü mutlak bir hiçlik saymak veya yalnızca biyolojik sonlanmaya indirgeyerek manevi boyutunu dışarıda bırakmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
موAkışkanlık, çalkalanma, sınırın belirsizleşmesi ve yayılma; موج dalgalanma, مور savrulup çalkalanma ve موه sıvılaşma köklerinde görülen kararsız hareket potansiyeliتAkışkan ve hareketli potansiyelin kesin bir sınıra çarparak durması, hareketin tamamen kesilip nihai sükuna ermesi

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
مsu; akış, çokluk, derinlikCanlılığın temelini oluşturan akışkanlık, nem ve biyolojik hareket potansiyeli
وçengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturmaCanlılığı bedene ve varoluşa bağlayan rabıta, hayat bağı
تişaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, sonVarlığın ulaştığı nihai sınır, belirlenmiş son ve bağın kesin olarak kesilmesi
موتHayat akışını sağlayan bağın nihai sınıra ulaşması, enerjinin çekilmesi ve hareketin donması

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamCanlının nefes, his ve hareket kabiliyetini bütünüyle yitirip kaskatı kesilmesi; toprağın kuruyup bitki veremez hale gelmesi ve kış uykusuna yatan hayvanın tepkisizleşmesi
Cahiliye şiiri kullanımıErken Arap şiirinde kaçınılmaz bir akıbet ve hayatın sona erişi olarak geçer: بُنَيَّ، يا سَيِّدةَ البَناتِ، / عِيشي، ولا يُؤْمَنُ أَن تَماتي
Erken Arapça kullanımÇöl hayatında ruhu ve hareketi bulunmayan ticari emtiaya el-mevetân, üzerinde tarım yapılmayan ve sahibi bulunmayan işlenmemiş çorak araziye ise el-mevât denilmiştir

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Proto-Sami dilinde *mwt köküyle temsil edilen bu çekirdek, Sami dil ailesinin tamamında ses ve temel anlam yapısını en kararlı biçimde koruyan ortak köklerden biridir. Akatça mâtu, İbranice mūt veya māwet, Süryanice mawto ve Ge'ez dilinde mot biçimleriyle doğrudan eşleşir. Canlı organizmanın metabolik ve duyusal etkinliğinin durması, hissizleşme ve soğuma bu ortak semantik matrisin merkezindedir. Arapçada bu kök, salt biyolojik bir sonlanma sınırında kalmamış; toprağın verimsizleşip çoraklaşması, canlının kış uykusuna çekilip uyuşması, aklın ve kalbin hakikate karşı hissizleşmesi gibi farklı varlık katmanlarına doğru zengin bir semantik genişleme kazanmıştır.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönCanlılığın, hissin ve hareketin sönmesiHayatın zıddı olarak hareket ve duyum kaybı, arazinin atıl kalmasıKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiAkatça mâtu, İbranice mūt, Süryanice mawtoProto-Sami ortak kök mirası; tam ses ve anlam denkliğiKesin
Daha geniş dilsel ilişkiProto-Afroasyatik canlılığın çekilmesi ve donmaEski Mısır dilinde mwt biçimiyle doğrulanabilir semantik paralellikGüçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
موتAnlamlıÖlmek, his ve hareketin durmasıCanlılığın sona ermesi, durağanlaşmaHedef kök
متوAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur’an’da geçmez
ومتAnlamlıSıcaklık ve bunaltıRüzgarın kesilip havanın durgun ve bunaltıcı olması haliDurgunluk ve hareketsizlik ortaklığı; Kur’an’da geçmez
وتمAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur’an’da geçmez
تموAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur’an’da geçmez
تومAnlamlıİnci tanesi veya yaban sarımsağıŞekilce yuvarlak ve tekil taneSomut ad türetimi; Kur’an’da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
موتMerkezCanlılığın, hissin ve hareket kabiliyetinin sona ermesiBiyolojik veya manevi canın çekilip durağanlaşmasıHayatın zıddı olan durum
هلكKomşuBozulma, telef olma ve yıkımموت tabii veya belirlenmiş sonlanmayı ifade ederken هلك varlığın dağılmasını, helakını ve yok oluşa sürüklenmesini vurgularMaddi ve manevi tükeniş
فوتKomşuKaçırma, elden çıkma, aranın açılmasıموت canın bedenden ayrılması iken فوت telafisi imkansız biçimde imkanın veya canın elden kaçıp gitmesidirBir şeyin geride kalıp yitirilmesi
وفىKomşuSürenin tamamlanması, teslim almaموت canın sönüş durumunu, وفى ise belirlenen ecelin dolup canın kabzediliş sürecini vurgularPayın veya ecelin eksiksiz bitişi
حييZıtCanlılık, dirilik, hareket ve büyümeموت his ve hareketin durması iken حيي beslenme, büyüme, idrak ve aktif hareket halinde oluşturVarlıkta canın ve hareketin bulunması

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaموتÖlüm, canlılığın ve hissin kesilmesiBiyolojik ölümü, manevi duyarsızlığı, uykuyu ve toprağın kuraklaşmasını kapsarKesin
LatinceMors, moriÖlüm, ölmekCanlılığın biyolojik olarak son bulmasını ifade eder; çoraklık veya cehalet mecazlarını aynı genişlikte taşımazGüçlü
İngilizceDeath, dying, dormancyÖlüm, ölme, kış uykusu veya durgunlukBiyolojik ölüm ile metabolik askıya alınış hallerini karşılar; cehalet boyutunu dışarıda bırakırGüçlü
AlmancaTod, sterben, ErstarrungÖlüm, ölmek, katılaşma veya donuklukYaşamın bitişini ve metabolik hareketsizliği karşılar; manevi diriliş karşıtlığını kısmen kapsarGüçlü
FransızcaMort, mourir, torpeurÖlüm, ölmek, uyuşukluk haliHayatın kesintisini ve uyuşmayı ifade eder; ontolojik intikal zeminini doğrudan içermezGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Fiziksel ve biyolojik ölümBiyolojik hayatın sona ermesiÂdemoğlunun fani oluşu, ecelin gelişi ve nefsin bedenle irtibatının kesilmesi (Bakara 2:19, Âl-i İmrân 3:185, Mülk 67:2)
Toprağın kuruması ve atıl kalmasıTabiatın kuraklaşıp bitki veremez hale gelmesiYağmur vasıtasıyla ölü toprağın canlandırılması ve diriliş delili kılınması (Bakara 2:164, Rûm 30:19, Fâtır 35:9)
Cehalet, inkar ve kalbi duyarsızlıkManevi ve bilişsel ölüm haliHakikate karşı basireti kapanmış, öğüt almayan inkarcıların konumu (En'âm 6:122, Neml 27:80, Rûm 30:52)
Tüketici ızdırap ve dayanılmaz acıCan çekişme ve azabın dehşetiCehennem ehlinin azap içindeki hali veya ağır doğum sancısının tasviri (İbrâhîm 14:17, Meryem 19:23)
UykuBilincin ve iradi hareketin geçici olarak askıya alınmasıGece uykusunda nefislerin kabzedilmesi ve küçük ölüm olarak nitelenmesi (En'âm 6:60, Zümer 39:42)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamEcel, hayatın hakikati ve ba'sÖlümün mutlak bir yokluk mu yoksa yaratılmış vücûdî bir hal mi olduğu tartışmasıÖlümün ilahi kudretle takdir edilmiş ontolojik bir yaratılış evresi sayılması
FıkıhMiras, cenaze, iddet hükümleri ve mevât araziBeyin ölümü, mefkûdun hukuki durumu ve sahipsiz işlenmemiş toprağın ihya şartlarıHakların intikali ve hukuki mükellefiyetin son bulması
TefsirHidayet temsilleri ve kevnî delillerDirilik ile iman, ölüm ile küfür ve cehalet arasındaki semantik örtüşmeBiyolojik hadiseden ahlaki ve zihni uyanışa doğru genişleyen anlam katmanı
HadisÖlümün hatırlanması ve teyakkuzDünyevi gaflet perdelerini yırtan bir uyarıcı olarak ölüm bilinciFani hayatın cazibesini dizginleyen ahlaki uyanıklık vesilesi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKulluk ve ahiret inancıDünyevi imtihanın bitişi ve ebedi hayata geçiş eşiğiİnsanın mutlak acziyetini göstererek ilahi adalete hazırlığı sağlarFanilik idraki kibri yıkarak ilahi teslimiyeti inşa ederKesin
İlmiBiyoloji ve termodinamikCanlı organizmada metabolik etkinliğin durması ve entropiEnerji gradyanının tükenişi ve biyokimyasal dengenin dağılışını açıklarSistemin canlı durumdan termodinamik dengeye düşüşüdürGüçlü
SiyasiKamu otoritesi ve adaletYöneticinin faniliği ve iktidarın geçici oluşuYeryüzü iktidarlarının mutlaklaşmasını ve tiranlaşmayı engellerÖlüm hakikati yöneticinin hesap verme bilincini diri tutarGüçlü
İktisadiMülkiyetin dağılımı ve mevât araziMiras taksimi ve atıl arazinin üretime kazandırılmasıSermaye birikiminin tek elde donmasını önler ve üretimi teşvik ederMirasla mülkiyet el değiştirir, mevât arazi ihya ile mülk edinilirKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerTermodinamik denge ve enerji akışının durmasıCanlılık dengesizlik durumunda sürer; enerji alışverişi sıfırlandığında sistem maksimum entropi seviyesine ulaşarak durağanlaşırGüçlü
Beşeri bilimlerSosyal atalet ve kurumsal çözülmeBir toplumda adalet, ahlak ve iletişim mekanizmaları işlevsizleştiğinde toplumsal yapı tepkisizleşir ve anomiye sürüklenirGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiÖlüm kavramını yalnızca biyolojik bir kalp ve beyin durması hadisesine hapsedip; aklın cehaletle körelmesi, kalbin katılaşması ve toprağın atıl kalması gibi Kur'ani boyutları mecaz sayarak etkisizleştirmek
Kur'an içi daha geniş anlamموت, varlığın bünyesindeki canlılık, duyu, hareket ve idrak potansiyelinin durması veya askıya alınmasıdır; aynı zamanda ilahi ihya fiilinin başlangıç zeminidir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataÖlüm mutlak yok oluş zannedildiğinde ahiret ve yeniden diriliş hakikati temelsiz kalır; ayrıca kalpleri ölü olanların dünyevi sorumlulukları anlaşılamaz

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın ana omurgasını kuran tevhid, diriliş ve ahlaki sorumluluk ilkeleri; ölümün bir yok oluş değil, ilahi takdirle yaratılmış bir hal değişimi ve intikal evresi olduğu bilincine dayanır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Yeryüzünün yağmurla diriltilmesini anlatan kevnî ayetlerde, ahiretteki dirilişi akla yaklaştıran tevhidi delillerde ve hidayet ile dalaleti diri ile ölü karşıtlığıyla tasvir eden temsil ayetlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Ölümün kör bir tesadüf veya mutlak bir yok oluş olduğu vehmini ortadan kaldırır; hayat gibi ölümün de ilahi bir yaratma ve terbiye süreci olduğunu gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamCanlının soluğunun, hissinin ve hareket kabiliyetinin kesilmesi; organizmanın donup katılaşması veya arazinin kuraklaşıp atıl kalması.
  • Soyut anlamEylemlilik, idrak, verimlilik ve bilinç potansiyelinin askıya alınması, işlevsizleşmesi ve başka bir varoluş evresine geçiş zemini haline gelmesi.
  • Sistematik karşılıkVaroluşsal durgunluğun mutlak son değil, ilahi ihya müdahalesiyle yeniden etkinleştirilebilir bir eşik durumu teşkil etmesi.
  • LaTeX modeliV(t)→0  ⟹  X→X0  ⟹  T(X0)=X1
  • LaTeX açıklamasıFormülde V(t) zamana bağlı canlılık, hareket ve duyum fonksiyonudur. Bu fonksiyonun sıfıra yaklaşması canlının eylemlilik potansiyelini yitirmesini temsil eder. X varlığı, X0 ise hareket ve işlevini yitirmiş ölü veya durağan durumu ifade eder. T ilahi ihya ve diriltme operatörünü, X1 ise varlığın ölüm evresinden sonra yeniden etkin, canlı ve şuurlu bir surette ortaya çıkışını gösterir. Model, ölümün bir yok oluş değil, canlanma operatörüne zemin kılan bir eşik hali olduğunu matematiksel olarak belgeler.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: م