نزع
ن - ز - ع
KÖK- 20 geçiş
- 20 ayet
- 16 sîga
- 12 sözlük
Gerilmiş yay demektir. Sonradan çekme, fia’l babından da çekişme anlamı kazanmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Gerilmiş yay demektir. Sonradan çekme, fia’l babından da çekişme anlamı kazanmıştır.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.704 harfنَزَعْتُ الشيءَ من مكانه أَنْزِعُهُ نَزْعاً: قلعته. وقولهم: فلانٌ في النَزْعِ، أي في قَلْعِ الحياةِ. ونَزَعَ فلان إلى أهله يَنْزِعُ نِزاعاً، أي اشتاق. وبعيرٌ نازِعٌ وناقةٌ نازِعَةٌ، إذا حَنَّتْ إلى أوطانها ومرعاها. قال جميل: فقلت لهم لا تَعْذِلونِيَ وانْظروا=إلى النازِعِ المَقْصورِ كيف يكونُ ونَزَعَ عن الأمر نُزوعاً: انتهى عنه. ونَزَعَ إلى أبيه في الشَبَهِ يَنْزِعُ، أي ذهب. ونَزَعَ في القوس:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.951 harfباب العين والزاي مع النون
عنز ، نزع ، عزن . ( مستعملة ) .
عزن : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أعزن الرجل إذا قاسم نصيبه فأخذ هذا نصيبه وهذا نصيبه . قلت : وكأن النون مبدلة من اللام في هذا الحرف .
عنز : أبو عبيد : العَنَزَة : قَدْرُ نصف الرُمْح أو أكبر شيئاً وفيها زُجٌ كزُجّ الرمح . وقال الليث : العَنَزَة والجميع العَنَزُ يكون بالبادية ، دقيقُ الخَطْم . وهو من السِبَاع يأخذ البعير من قِبَل دُبُره ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.168 harf(باب النون والزاء وما يثلثهما)
(نزع) النون والزاء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على قَلْع شيء. ونَزَعْت الشيءَ من مكانِه نَزْعاً. والمِنْزَع: الشَّديد النَّزْع. والمِنْزعة كالمِلعقة يكون مع مُشْتارِ العَسل. ونَزَع عن الأمر نُزُوعاً: تركَه. وشرابٌ طيِّبُ المَنْزَعة، أي طيِّب مَقْطَع الشُّرب. والنَّزَعة: الموضع من رأس الأنزع، وهو الذي انحسر شَعَْره عن جانبَيْ جَبْهته، وهما النَّزَعتان. ولا يقال امرأة
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.066 harf- نزع الشيء: جذبه من مقره كنزع القوس عن كبده، ويستعمل ذلك في الأعراض، ومنه: نزع العداوة والمحبة من القلب. قال تعالى: ﴿ونزعنا ما في صدورهم من غل﴾ [الأعراف/43]. وانتزعت آية من القرآن في كذا، ونزع فلان كذا، أي: سلب. قال تعالى: ﴿تنزع الملك ممن تشاء﴾ [آل عمران /26]، وقوله: ﴿والنازعات غرقا﴾ [النازعات/1] قيل: هي الملائكة التي تنزع الأرواح عن الأشباح، وقوله: ﴿إنا أرسلنا عليهم ريحا صرصرا في يوم نحس مستمر﴾
- نزع الشيء: جذبه من مقره كنزع القوس عن كبده، ويستعمل ذلك في الأعراض، ومنه: نزع العداوة والمحبة من القلب. قال تعالى: ﴿ونزعنا ما في صدورهم من غل﴾ [الأعراف/43]. وانتزعت آية من القرآن في كذا، ونزع فلان كذا، أي: سلب. قال تعالى: ﴿تنزع الملك ممن تشاء﴾ [آل عمران /26]، وقوله: ﴿والنازعات غرقا﴾ [النازعات/1] قيل: هي الملائكة التي تنزع الأرواح عن الأشباح، وقوله: ﴿إنا أرسلنا عليهم ريحا صرصرا في يوم نحس مستمر﴾ [القمر/19] وقوله: ﴿تنزع الناس﴾ [القمر/20] قيل: تقلع الناس من مقرهم لشدة هبوبها. وقيل: تنزع أرواحهم من أبدانهم، والتنازع والمنازعة: المجاذبة، ويعبر بهما عن المخاصمة والمجادلة، قال: ﴿فإن تنازعتم في شيء فردوه﴾ [النساء/59]، ﴿فتنازعوا أمرهم بينهم﴾ [طه/62]، والنزع عن الشيء: الكف عنه. النزوع: الاشتياق الشديد، وذلك هو المعبر عنه بإمحال النفس مع الحبيب، ونازعتني نفسي إلى كذا، وأنزع القوم: نزعت إبلهم إلى مواطنهم. أي: حنت، ورجل أنزع (القاموس: نزع) : زال عنه شعر رأسه كأنه نزع عنه ففارق، والنزعة: الموضع من رأس الأنزع، ويقال: امرأة زعراء، ولا يقال نزعاء، وبئر نزوع: قريبة القعر ينزع منها باليد، وشراب طيب المنزعة. أي: المقطع إذا شرب كما قال تعالى: ﴿ختامه مسك﴾ [المطففين/26].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR2.193 harfن ز ع
نزع الشيء من يده: جذبه وانتزعه.
ورجل منزع: شديد النزع.
ونزع الدلو من البئر.
وقام على منزعته: على مكان نزعه.
قال: ولم يدلّ رجله حيث نزل وماء بعيد المنزع وهو المكان الذي ينزع منه.
وبئر نزوع: ينزع منها باليد لقرب مائها.
ونازعته على البئر: نزعت معه.
وثمام منزّع.
ونزّعنا لها العشب بأيدينا.
ونازعه الثوب: جاذبه.
وانتزع السهم من الكنانة.
ورأى الصيد
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.798 harfنَزَعَ الشيءَ يَنْزِعُه نَزْعاً، فهو مَنْزُوعٌ ونزِيعٌ، وانْتَزَعَه فانْتَزعَ: اقْتَلَعَه فاقْتَلَعَ، وفرّق سيبويه بين نَزَعَ وانْتَزَعَ فقال: انْتَزَعَ اسْتَلَبَ، ونزَع: حوّل الشيء عن موضعه وإِن كان على نحو الاسْتِلاب. وانْتَزَعَ الرمحَ: اقْتَلَعَه ثم حَمل. وانتزَع الشيءُ: انقلَع. ونزَع الأَمِيرُ العامِلَ عن عمله: أَزالَه، وهو على المثَل لأَنه إِذا أَزالَه فقد اقْتَلَعَه وأَزالَه. وقولهم فلان في
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR567 harf* ن ز ع * * نَزَعَ * الشيء من مكانه قلعه من باب ضرب وقولهم فلان في * النَّزْعِ * أي في قَلْع الحياة و * نَزَعَ * إلى أهله يَنْزِع بالكسر * نِزَاعا * و * نَزَع * عن كذا انتهى عنه وبابه جلس وكذا باب نزع إلى أبيه في الشبه أي ذهب ورجل * أَنْزَعُ * بين * النَّزَعِ * بفتحتين وهو الذي انحسر الشعر عن جانبي جبهته وموضعه * النَّزَعَةُ * بفتح الزاي وهما النَّزَعَتان و * نَازَعَهُ مُنَازَعَةً * جاذبه في
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.914 harfنزعه من مكانه نزعا: قلعه، فهو منزوع، ونزيع، كانتزعه فانتزع، لازم متعد، كما سيأتي لللمصنف.
وفرق سيبويه بين نزع وانتزع، فقال: انتزع: استلب، ونزع: حول الشيء عن موضعه وإن كان على نحو الاستلاب.
وقوله تعالى: ونزع يده أي: أخرجها من جيبه.
ومن المجاز: نزع الغريب إلى أهله نزاعة، كسحابة، ونزاعا، بالكسر، ونزوعا بالضم أي: حن واشتاق ومنه حديث بدء الوحي: قبل أن ينزع إلى أهله وقالوا: نزوع، والجمع نزع، وقال
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.763 harfنَزَعَ اِلَى أَهْلِهِ
1 نَزَعَ اِلَى أَهْلِهِ ذ , (S, K,) aor. نَزِعَ , (S,) inf. n. نِزَاعٌ (S, K) and نُزُوعٌ and نَزَاعةٌ; (K:) and ↓ نَازَعَ; (K;) He yearned towards or for, longed for, or desired, his family. (S, * K, * TA, PS). ― -b2- نَزَعْتُ اِلَيْهِ inf. n. نِزَاعٌ, I yearned towards, longed for, or desired, him or it; syn. ??. (Ham, p. 429.) See an ex. voce خَفْضٌ. ― -b3- Hence. نَزَعَ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.812 harfنَزَعَ
نَزَعَ I ( n. ac. نَزْع 1 )
a. [ acc. & Min ], Took, displaced from.
b. Drew up; drew out.
c. [ coll. ], Dismissed, cashiered.
d. Was at the point of death.
e. [ acc. or Ila ], Resembled.
f. ( n. ac. نُزُوْع 27 ) [ 'An ], Abstained, receded from.
g. ( n. ac. نَزَاْعَة 22t , نِزَاْع 23 , نُزُوْع 27 ) [ Ila ], Longed, pined for.
h. [ Fī ], Bent ( bow ).
i. [ Min ], Left,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR35.259 harfنزع
نَزَعَ - يَنْزِعُ - نَازِع - نَازِعَة - نَازِعَات - نَزَّاع - نَزَّاعَة - نَازَعَ - يُنازِِعُ - تَنَازَعَ - يَتَنَازَعُ
نَزَعَ - يَنْزِعُ + كائن + شيئاً + من كائن أو عن كائن أو ما في كائن: يخرجه ويزيله بعيداً عن مكانه ومستقره: يأتي إلى شيء انضم وصار جزءاً من شيء آخر أو ملكاً له، فيقبض عليه ويخرجه بعيداً عنه ويفقده اتصاله وتبعيته له
Sîgalar(16)
- وَنَزَعْنَاSöktük(وَفَعَلْنَا)×3
- وَنَزَعَVe söktü(وَفَعَلَ)×2
- يَتَنَازَعُونَÇekişirler(يَتَفَاعَلُونَ)×2
- تَنَازَعُواÇekişmeyin(تَفَاعَلُوا)×1
- تَنَازَعْتُمْÇekiştiniz(تَفَاعَلْتُمْ)×1
- تَنْزِعُSöker(تَفْعِلُ)×1
- فَتَنَازَعُواHemen çekiştiler(فَتَفَاعَلُوا)×1
- لَنَنْزِعَنَّKesinlikle sökeceğiz(لَنَفْعِلَنَّ)×1
- نَزَعْنَاهَاOnu söktük(فَعَلْنَاهَا)×1
- نَزَّاعَةًSöken(فَعَّالَةً)×1
Mücavir kökler30 mücavir (135 toplam)
- فشل
3 ortak ayet · Yıldınız
- أمر
6 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- صدر
3 ortak ayet · Okun ön yarısına denir
- بيض
2 ortak ayet · Biid yumurta demektir
- غلل
2 ortak ayet · Ğille, İç gömlek demektir
- يدي
3 ortak ayet · El ve kol demektir
- سرر
2 ortak ayet · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
- أمم
2 ortak ayet · Emam ön demektir
- ذو
2 ortak ayet · Sahip
- نظر
2 ortak ayet · Korkuluk demektir
- طوع
2 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
- حقق
3 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
Geçtiği ayetler(20)
وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ …
SöktükGöğüslerinde kinden ne varsa söküp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar ve derler ki: Hamdolsun Allah’a ki; bizi buna hidayet etti. Eğer Allah bizi hidayete erdirmemiş olsaydı, biz hidayete erecek değildik. Andolsun ki; Rabbımızınpeygamberleri hakkı getirmişlerdir. Onlara: Yapmakta olduklarınızdan dolayı mirasçısı kılındığınız cennet işte budur, diye seslenilir.
وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ
SöktükBiz, onların gönüllerindeki kini söküp attık. Artık onlar kardeş olarak sedirler üzerinde karşılıklı otururlar.
وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ
SöktükHer ümmetten bir şahid çekip çıkarmışızdır. Ve kesin delilinizi getirin, demişizdir. O zaman gerçeğin Allah’tan olduğunu ve uydurduklarının kendilerini bırakıp kaçtığını anlarlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نزع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قلع, جذب, سلب, خصم |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi yerleşik olduğu, tutunduğu veya gizlendiği yerden kuvvet uygulayarak çekip sökme |
| Çekirdek Özet 2 | Mülkiyetin, ruhun veya içsel duyguların köklü biçimde çekilip alınması ve iradelerin karşılıklı çekişmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Yerleşik bağın zorla koparılması, aidiyetin el değiştirmesi ve ortak kararda ayrışma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yüzeysel bir söz münakaşası sanmak; eylemin altındaki kökten koparıcı ve yerinden sökücü fiziksel çekme gücünü göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نز | Yerinden oynama, sıçrama, sarsılarak dışa fırlama ve ayrılma dürtüsü; nitekim نزغ kökünde araya girip kışkırtarak yerinden oynatma, نزف kökünde sıvının son damlasına kadar çekilip boşalması, نزل kökünde ise yukarıdan aşağıya kopup yönelme anlamı mevcuttur. | ع | Boğazın derinliğinden çıkan ayın harfi, harekete derinlik, kökten kavrama ve yerleşik olanı bulunduğu oyuktan bütünüyle dışarı çekip çıkarma kuvveti katarak eylemi tam bir sökme işlemine dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Gizli veya dipte duran bir bağın uzanması, canlı hareketlilik |
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Tutunulan noktadan keskin bir biçimde koparma ve ayırma |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Nesnenin köküne, derinine nüfuz ederek onu yüzeye ve açığa çıkarma |
| نزع | Derinde veya içeride yerleşik olan bir unsuru keskin bir kuvvetle kavrayıp tutunduğu yerden sökerek dışarı çekip çıkarma ve var olan bağı ortadan kaldırma hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yayın kirişini okla birlikte geriye doğru sonuna kadar çekme (نزع في القوس), sığ kuyudan kovayı iple veya doğrudan elle çekip çıkarma (بئر نزوع) ve ağacı ya da otu kökünden söküp alma (قلع). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairleri kökü özellikle ok atarken kirişin gerilmesini ve avcının yayını son noktasına kadar çekmesini tasvir ederken kullanmıştır. Şair Ebû Züeyb el-Hüzelî av tasvirinde okçunun kirişi var gücüyle çekip bırakmasını şu mısra ile dile getirir: حَتَّى إِذَا سَلَكَ السِّرَاعَ مَقَالِداً / مَشَجاً يُعَارِضُ نَازِعاً مُتَصَيِّداً |
| Erken Arapça kullanım | Can çekişme anı için «نزع» (hayat bağının sökülüp bedenden ayrılması) tabiri kullanılmış; yöneticinin görevliden yetkiyi geri alması «نزع الأمير العامل» (görevden azletme, makamı çekip alma) şeklinde ifade edilmiştir. Ayrıca devenin vatanına duyduğu şiddetli özlemle yola yönelmesi «نزوع» olarak adlandırılmıştır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Dīvânü'l-Hüzeliyyîn.
Sami etimolojik katman
Batı Sami dil ailesi genelinde kök, yerinden sökme, hareket ettirme, göç amacıyla kazıkları söküp yola koyulma ve bir bağı kopararak çekme semantik alanına dayanır. Arapça نزع biçimi, bir nesneyi yerleştiği mekândan zorla veya şiddetle ayırma eylemini korumuştur. İbranice nasa' (נסע) fiili çadır kazıklarını yerinden söküp yola çıkma, ayrılma ve hareket etme anlamı taşırken, Klasik Süryanice nza' (ܢܙܥ) sarsılma, kökünden oynama ve ürkerek geri çekilme yönünü temsil eder. Arapçada kök, hem bu yerinden sökme eylemini hem de kirişin gerilmesinde olduğu gibi karşıt bir direnç noktasını aşarak kendi tarafına çekme mekanizmasını bünyesinde birleştirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yerleşik bağı kopararak çekme | Yayın kirişini çekme, kuyudan su çekme ve otu kökünden koparma biçimindeki somut kök hareketi, daha sonra mecazen rütbeyi geri alma, can verme ve irade çekişmesine genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice nasa' (kazık söküp göçme), Süryanice nza' (sarsılıp yerinden oynama) | Çadırı veya bir unsuru sabitlendiği yerden söküp ayırma ve hareket ettirme ortak Sami çekirdeğidir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeperde yerinden sökme/koparma izleri | Çekirdek ses grubu olarak tutunulan yerden koparmayı anlatan fiillerle morfo-fonetik paralellikler mevcuttur. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نزع | Anlamlı | Söküp çekmek, yerinden koparmak | Bir şeyi bağlı olduğu mekândan kuvvetle çekip çıkarma, çekişme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نعز | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| زنع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| زعن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| عنز | Anlamlı | Bir yöne sapmak, keçi | Düz yoldan kenara sapma, sarp kayalıklara tırmanan keçi türü | Ters permütasyon; Kur'an'da geçmez |
| عزن | Anlamlı | Fırka, bölük, parça parça olma | İnsan topluluklarının ayrı fırkalara bölünmesi (عزة / عزون) | Ayrışma ve bölünme boyutuyla anlamca irtibatlıdır; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نزع | Merkez | Sökerek çekip alma | Tutunduğu veya yerleştiği derinlikten kuvvetle ayırma ve karşılıklı asılma | Nesnenin yerleşik bağı bütünüyle iptal edilir |
| قلع | Komşu | Kökünden çıkarma | قلع doğrudan kökü toprak veya zeminden koparmayı hedefler; نزع ise daha çok bir kılıftan, bağdan veya makamdan çekip çıkarmadır | Ağacın devrilmesi veya dişin çekilmesi gibi mutlak kök kopuşu |
| جذب | Komşu | Kendine doğru çekme | جذب yönelimi kendine çekmeyi ifade eder; yerleşik bir bağı kırma veya sökme şartı taşımaz | Yumuşak veya sert çekme, yerinden koparma vurgusu zayıftır |
| سلب | Komşu | Zorla çekip alma | سلب mülkiyeti veya örtüyü sahibinin iradesi hilafına kapıp götürmektir; hırsızlama veya yağma baskındır | Sahibinden hakkı gasp etme nüansı taşır |
| خصم | Komşu | Sözlü çekişme | خصم delil ve iddia ile üstün gelme mücadelesidir; نزع kökündeki gibi iki tarafın bir nesneyi kendi tarafına asılması şart değildir | Düşmanlık ve iddia çatışmasıdır |
| ثبت | Zıt | Yerinde kalma, tutunma | Nesnenin yerinde sabit kalması, kökünün ve bağının sağlamlaştırılması | Sökmenin tam karşıtı olarak yerleşik kılma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نزع | Bir şeyi yerinden söküp çekmek, çekişmek | Bağlantıyı kuvvet uygulayarak koparma, kılıfından sıyırma ve karşılıklı asılma | Kesin |
| Latince | evellere, eripere, contendere | Kökünden sökmek, kapıp çekmek, mücadele etmek | Evellere söküp çıkarmayı, eripere zorla çekip almayı, contendere ise tarafların karşılıklı çekişmesini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to pluck out, to strip off, to wrest, to dispute | Söküp almak, sıyırmak, zorla çekmek, çekişmek | Pluck out içten çekip çıkarmayı, wrest yetkiyi zorla çekip almayı, dispute ise karşılıklı çekişmeyi karşılar | Kesin |
| Almanca | herausreißen, entziehen, streiten | Koparıp çekmek, elinden almak, çekişmek | Herausreißen derinlikten çekip koparmayı, entziehen hakkı veya mülkü iptal edip geri almayı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | arracher, dépouiller, contester | Sökmek, sıyırıp almak, çekişmek | Arracher tutunulan yerden zorla koparmayı, contester ortak meselede ayrışmayı karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَزَعْنَا (mâzi) | Kalpteki kin ve hasedi söküp atma | Cennet ehlinin göğüslerinden dünyevi bağ ve husumetlerin temizlenmesi (A'râf 7:43, Hicr 15:47) |
| تَنْزِعُ الْمُلْكَ (muzâri) | İktidarı ve mülkiyeti zorla çekip alma | Allah'ın dilediği kimseden egemenliği söküp alması, azletmesi (Âl-i İmrân 3:26) |
| وَالنَّازِعَاتِ (ism-i fâil) | Canı bedenden şiddetle söküp alma | Ölüm anında ruhu bedene tutunduğu damarlardan kuvvetle çekip çıkaran melekler veya yay kirişleri (Nâzi'ât 79:1) |
| تَنْزِعُ النَّاسَ (muzâri) | İnsanları yerlerinden söküp fırlatma | Âd kavmini helak eden kasırganın insanları kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi fırlatması (Kamer 54:20) |
| تَنَازَعْتُمْ / تَنَازَعُوا (tefâul) | Yetki, karar ve emirde çekişme, ihtilaf | Müminlerin savaşta veya yönetimde ayrılığa düşmesi, güçlerinin dağılması (Nisâ 4:59, Enfâl 8:46, Âl-i İmrân 3:152) |
| وَنَزَعَ يَدَهُ (mâzi) | Eli koynundan çekip çıkarma | Mûsâ'nın mucize olarak elini koynundan çekip parlar halde göstermesi (A'râf 7:108, Şuarâ 26:33) |
| نَزَّاعَةً لِلشَّوَى (mübâlağa) | Deriyi veya uzuvları söküp koparma | Cehennem ateşinin insanın beden yüzeyini ve derisini sıyırıp alması (Meâric 70:16) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mülk ve irade teorisi | İktidarın gasp mı yoksa ilahi takdirle mi el değiştirdiği; ruhun bedenden ayrılış biçimi | «نزع الملك» ifadesi üzerinden meşruiyet ve ilahi tasarrufun mutlaklığı |
| Fıkıh | Hüküm ihtilafları ve gasb | Hukuki bir hakkın veya malın haksız yere çekilip alınması; emir sahipleriyle çekişmeme prensibi | İhtilaf durumunda hükmün Allah'a ve Resul'e götürülmesi (fard-ı nizâ) |
| Tefsir | Nâzi'ât suresi ve uhrevi arınma | Meleklerin kâfirin ruhunu sökerek alması ve cennetteki arınmanın fıtri derinliği | Sökmenin fiziksel acı ve manevi tasfiye boyutu |
| Hadis | Can çekişme ve ümmet içi ihtilaf | Ölüm esnasındaki can çekişme zorluğu ve otoriteye karşı kılıçla çekişmenin yasaklanması | «النزع» terimiyle ölüm sarhoşluğu; «لا تنازعوا» ile tefrika yasağı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbi arındırma ve can teslimi | İçsel tasfiye / Vefat | Bağları koparma | İnsanın kalbindeki kini söküp atması ve ölüm anında ruhun maddeden soyutlanmasıdır. | Kesin |
| İlmi | İhtilafların çözümü ve delil | Fikir ayrılığı / Çekişme | Diyalektik ayrışma | İki tarafın iddiayı kendi tarafına çekmesi; hakikatin ortaya çıkması için hakeme başvurma zarureti doğurur. | Güçlü |
| Siyasi | Egemenlik ve otorite devri | Azil ve iktidar mücadelesi | Otorite değişimi | Mülkün bir güçten sökülüp diğerine verilmesi; emirde çekişmenin toplumsal gücü (rîh) yok etmesi. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyetin el değiştirmesi | Kamulaştırma / Tasfiye | Hak transferi | Bir malın veya tekelin önceki sahibinin inhisarından sökülüp topluma veya hak sahibine intikali. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gerilme gerilimi (tensile stress) ve sistemden ayrılma enerjisi | Bir malzemenin iki zıt kuvvet tarafından çekilerek bağlarının koparılması veya bir elektronun yörüngesinden sökülmesi için gereken eşik enerjiyle örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Çatışma teorisi (conflict theory) ve yetki devri krizi | Sosyal aktörlerin kıt kaynakları veya meşruiyeti kendi tarafına çekmesi sonucu sistemik bütünlüğün parçalanması ve eski statükonun sökülüp yıkılmasıdır. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca günlük dildeki basit bir fikir tartışmasına («münakaşa») indirgemek veya sadece ölüm anındaki «sekir» haline hasretmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, fiziksel bir nesneyi kılıfından sıyırmaktan (Mûsâ'nın eli), rüzgârın insanları kökünden sökmesine, mülkiyet ve devletin el değiştirmesinden, kalpteki kinin cerrahi biçimde sökülüp atılmasına kadar çok katmanlı bir ontolojik yer değiştirme ve ayrılma dinamiğini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerdeki «tenâzu'» uyarılarını salt fikir çeşitliliği zannedip meşru görmek; oysa âyetlerde kastedilen, ortak hedefi parçalayan, enerjiyi tüketip devleti/toplumu çökerten yıkıcı bir yetki ve irade çekişmesidir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da mülkün, canın ve ahlakın nasıl köklü değişimlere uğradığını; toplumların ise iç çekişmeler sebebiyle nasıl güç kaybedip dağıldığını anlamada anahtar bir eylem köküdür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İktidarın el değiştirmesini bildiren âyetlerde (Âl-i İmrân 3:26), toplumun iç barışını emreden siyasî ve ahlâkî âyetlerde (Enfâl 8:46, Nisâ 4:59) ve eskatolojik sökülüş tasvirlerinde (Kamer 54:20, Meâric 70:16, Nâzi'ât 79:1). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın sahip olduğu mülk, rütbe ve hatta bedensel hayat üzerindeki tasarrufunun kalıcı olduğu zannını yıkar; bunların her an ilahi bir iradeyle «sökülüp alınabilir» olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi veya kirişi, tutunduğu ya da bağlandığı kökten var gücüyle geriye ve dışarıya doğru çekip ayırma.
- Soyut anlamMülkiyet, yetki veya can gibi yerleşik bağların zorla koparılması; ortak iradenin taraflarca zıt yönlere çekilerek parçalanması.
- Sistematik karşılıkOtoritenin ve meşruiyetin zorunlu el değiştirmesi; sistem içi zıt vektörlerin çekişmesiyle dengenin bozulması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıBirinci ifade, tarafların iradelerini zıt yönlere çekmesiyle ortaya çıkan çekişmeyi ( vektörlerinin toplamını ve sistemin dağılmasını), ikinci ifade ise bir nesnenin yerleşik olduğu zeminden () sökülerek ayrılmasını sağlayan koparma gradyanını () ve bağın negatif yönde çözülüşünü sembolize eder.