نوم
ن - و - م
KÖK- 9 geçiş
- 9 ayet
- 8 sîga
- 12 sözlük
“Efal” babından “enam” uyuyanlar demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Efal” babından “enam” uyuyanlar demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.972 harfباب النون والميم و و ا ي ء معهما
ن م ا، ن و م، ن ي م، ي م ن، ي ن م، م ي ن، أ ن م، ن أ م، أ م ن، م أ ن، م ن ا، م ن أ مستعملات
نما:
نما الشَّيْء يَنْمُو نُموّا، ونَمَى يَنْمي نَماءً أيضا.
وأنماه الله: رَفَعَهُ، وزاد فيه إنماء، ونماه أيضاً، قال النّابغة:
إلى صَعبِ المَقادةِ مُنْذريٍّ نَماه في فُرُوعِ المَجْدِ نامي
ونما الخِضابُ يَنْمو نُمُوّاً إذا زاد حمرةً وسواداً.
ونميتُ فلاناً في الحَسَب،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.072 harfالنَوْمُ معروف. وقد نامَ يَنامُ فهو نائِمٌ. والجمع نِيامٌ، وجمع النائِمِ نُوَّمٌ على الأصل، ونُيَّمٌ على اللفظ. ويقال: يا نَوْمانُ، للكثير النوم، ولا تقل رجل نَوْمانُ، لأنه يختص بالنداء. وأنَمْتُهُ ونَوَّمْتُهُ بمعنًى. وأخذه نُوامٌ بالضم، إذا جعل النومُ يعتريه وتَناوَمَ: أرى من نفسه أنَّه نائِمٌ وليس به، ونُمْتُ الرجلَ بالضم، إذا غلبتَه بالنَوم لأنَّك تقول ناوَمَهُ فَنامَهُ يَنومُهُ. ونامَتِ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok35.475 harfن م ( و ا ي ء )
نمى ، نوم ، نيم ، منى ، مأن ، يمن ، ينم ، ونم ، أمن ، نأم ، منأ ، أنم ، منا ، مين ، إنما .
أنم : الليث : الأَنام : ما على ظَهر الأرض من جَميع الخَلْق .
قال : ويجوز في الشّعْر : الأَنِيم .
وقال المُفّسرون في قول الله تعالى : ( للهالْمِيزَانَ وَالاَرْضَ وَضَعَهَا لِلاَنَامِ ) ( الرحمن : 10 ) هم : الجِنّ والإنس .
والدّليل على ما قالوا أن الله تَعالى قال بعقب ذِكره ( الأنام ) إلى قوله
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.140 harf(باب النون والواو وما يثلثهما)
(نوي) النون والواو والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين: أحدهما مَقْصَدٌ لشيء، والآخر عَجَمُ شيء.
فالأوَّل النَّوَى. قال أهلُ اللغة: النَّوَى: التَّحَوُّل من دار إلى دار. هذا هو الأصل، ثم حمل عليه البابُ كلُّه فقالوا: [نوَى] الأمرَ يَنوِيه، إذا قَصَدَ له. وممَّا يصحِّح هذهِ التآويلَ قولُهم: نَوَاه الله، كأنَّه قَصَدَه بالحِفْظِ والحِياطة. قال:
يا عَمرُو
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR567 harf- النوم: فسر على أوجه كلها صحيح بنظرات مختلفة، قيل: هو استرخاء أعصاب الدماغ برطوبات البخار الصاعد إليه، وقيل: هو أن يتوفى الله النفس من غير موت. قال تعالى: ﴿الله يتوفى الأنفس﴾ الآية [الزمر/42]. وقيل: النوم موت خفيف، والموت نوم ثقيل، ورجل نؤوم ونومة: كثير النوم، والمنام النوم. قال تعالى: ﴿ومن آياته منامكم بالليل﴾ [الروم/23]، ﴿وجعلنا نومكم سباتا﴾ [النبأ/9]، ﴿لا تأخذه سنة ولا نوم﴾ [البقرة/255]
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.191 harfن و م
قوم نيامٌ ونوذام.
وعيون نوّم.
ونام نومةً طيّبةً.
وهو ينام نومة الضّحى.
قال: ألا إنّ نومات الضّحى تورث الفتى خبالاً ونومات العصير جنون ورأى في المنام كذا وفلان يرون له المنامات الحسنة.
وتناوم وأنامه ونوّمه ونوّمت الإبل.
قال ابن مقبل: ثم نوّمن ونمنا ساعةً خشع الطّرف سجوداً في الخطم ورجل نؤوم ونومةٌ ونوّام: كثير النّوم ويا نومان وتنوّمت المرأة: أتيت وهي نائمة.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.878 harfالنّوْم: معروف. ابن سيده: النَّوْمُ النُّعاسُ. نامَ يَنامُ نَوْماً ونِياماً؛ عن سيبويه، والاسمُ النِّيمةُ، وهو نائمٌ إذا رَقَدَ. وفي الحديث: أَنه قال فيما يَحْكي عن ربِّه أَنْزَلْتُ عليكَ كتاباً لا يَغْسِلُه الماءُ تَقْرَؤُه نائماً ويَقْظانَ أي تَقرؤه حِفْظاً في كل حال عن قلبك أي في حالتي النوم واليقظة؛ أراد أنه لا يُمْحى أَبداً بل هو محفوظ في صدور الذين أُوتوا العِلْمَ، لا يأَْتِيه الباطلُ من
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR545 harf* ن و م * * النَّوْمُ * معروف وقد * نَامَ * يَنَام فهو * نَائِمٌ * وجمعه * نِيَامٌ * وجمع النائِم * نُوَّمٌ * على الأصل و * نُيَّم * على اللفظ ويُقال يا * نَوْمَانُ * للكثير النوم ولا تقل رجل نَوْمان لأنه يختص بالتداء و * أَنَامَهُ * و * نَوَّمَهُ * بمعنى و * تَنَاوَمَ * أرى انه نائم وليس به و * نُمْتُ * الرجل بالضم إذا غلبته بالنوم لأنك تقول * نَاوَمَهُ فَنَامَهُ * ينُومه و * نَامَتِ * السوق
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.380 harf| ( *!النَّوْمُ ) مَعْرُوفٌ ، كَمَا فِي الصِّحَاحِ ، وفي المُحْكَمِ ( النُّعَاسُ ) وفَسَّرَهُ في نَعَسَ بِالوَسَنِ ، ومِثْلُهُ هَنَاكَ فِي الصِّحاح ، وقال الأَزْهَرِيُّ : حَقِيقَةُ النُّعَاسِ : السِّنَةُ ، مِنْ غَيْرِ *!نَوْمٍ ، ( أَوِ الرُّقَادُ ) ، وقَدْ فَسَّرَهُ في الدَّالِ ، *!بِالنَّوْمِ عَلَى عَادَتِه ، في تَفْسيرِ أَحَدِ اللَّفْظَيْنِ بِالآخَرِ . | قَالَ شَيْخُنَا : ولَهُمْ في النَّوْمِ
| ( *!النَّوْمُ ) مَعْرُوفٌ ، كَمَا فِي الصِّحَاحِ ، وفي المُحْكَمِ ( النُّعَاسُ ) وفَسَّرَهُ في نَعَسَ بِالوَسَنِ ، ومِثْلُهُ هَنَاكَ فِي الصِّحاح ، وقال الأَزْهَرِيُّ : حَقِيقَةُ النُّعَاسِ : السِّنَةُ ، مِنْ غَيْرِ *!نَوْمٍ ، ( أَوِ الرُّقَادُ ) ، وقَدْ فَسَّرَهُ في الدَّالِ ، *!بِالنَّوْمِ عَلَى عَادَتِه ، في تَفْسيرِ أَحَدِ اللَّفْظَيْنِ بِالآخَرِ . | قَالَ شَيْخُنَا : ولَهُمْ في النَّوْمِ مَرَاتِبُ ، أَوَّلُهُ : نُعَاسٌ ، فَوَسَنٌ ، فَتَرْنِيقٌ ، فَكَرًى ، فَغَمْضٌ ، فَتَغْفِيقٌ ، فَإغْفَاءٌ ، فَتَهْوِيمٌ ، فَغِرَارٌ ، فَتَهَجَاعٌ ، ذَكَرَةُ أَبُو مَنْصُورٍ الثَّعَالِبِيُّ في فِقْهِ اللُّغَةِ ، قَالَ : واخْتَلَفَتْ عِبَارَاتُهُمْ في النَّوْمِ ، فَقِيلَ : إنهُ هَوَاءٌ يَنْزلُ مِنْ أَعْلَى الدِّمَاغِ ، فِيُفْقَدُ مَعَهُ الحِسٌّ ، قَالَه الآبِّيُّ . قَالَ : والنُّعَاسُ : مَقَدِّمَةُ النَّوْمِ ، وَهُوَ رِيحٌ لَطِيفَةٌ ، تَأْتِي مِنْ قِبَل الدِّمَاغِ ، تُغَطِّي عَلَى العَيْنِ ، وَلاَ تَصِلُ إِلَى القَلْبِ ، فَإِذَا وَصَلَتْ إِلى القَلْبِ ، كَانَ نَوْماً . وَقَالَ آخَرُونَ : النَّوْمُ : غَشْىٌ ثَقِيلٌ يَهْجُمُ على القَلْبِ فيَقْطعُهُ عن مَعْرِفَةِ الأَشْيَاءِ ، ولِذلِكَ قِيلَ : إِنَّهُ آفَةٌ ؛ لأَنَّ النَّوْمَ أخُو المُوْتِ ، كَمَا في المِصْبَاحِ ، ( *!كَالنِّيَامِ ) ، بِالكَسْرِ ) ، عن سِيبَوَيْهِ ، يُقالُ : نَامَ *!نَوْماً *!ونِيَاماً ، ( وَالاسُمُ : *!النِّيمَةُ ، بِالكَسْرِ ، وَهُو *!نَائِمٌ ) . وقَدْ يُرَادُ *!بِالنَّوْمِ : الاضْطِجَاعُ ، كَحَدِيثِ عِمْرَانَ بنِ حُصَيْنٍ ، في الصَّلاةِ
( ( فإن لم تَسْتَطِعْ *!فنائماً ) ) ، هكذا فسَّره الخطابي ، وقيل : هو تَصْحِيفٌ ، وإنما أراد فإيماءً . | قال الجوهري : *!نِمْت بالكَسْر ، أصلُهُ : *!نَوِمْت ، بكسر الواوِ ، فلما سَكَنَتْ ، سَقَطَتْ لاجتماع السَّاكِنَيْنِ ، ونُقِلتْ حَرَكَتُها إلى ما قبلَها ، وكان حقُّ النُّون أن تُضَم ، لتدلَّ على الواو الساقطة ، كما ضَمَمْتَ القاف في قُلْت ، إلا أنَّهم كَسَروها فَرْقًا بين المضمومِ والمفتوحِ . قال ابن بَرِّي ، قوله : وكان حقُّ النُّون . . . الخ وهْمٌ ، لأن المُراعى إنما هو حركة الواو التي هي الكَسْرَة ، دونَ الواو ، بمنزلة خِفْت ، وأصْلُه : خَوِفْت ، فنُقِلَتْ حركةُ الواو ، وهي الكسرةُ إلى الخاء ، وحُذفت الواو لالْتِقاءِ السَّاكِنينِ ، فأمَّا قُلْت ، فإنما ضمت القاف أيضا لحركة الواو ، وهي الضَّمَّة ، وكان الأصل فيها : قَوَلْت : نُقِلَتْ إلى قَوُلْت ، ثم نُقلت الضمة إلى القاف ، فحُذِفت الواو لالتقاء السَّاكِنين . | ثم قال الجوهري : وأما كِلْت ، فإنَّهم كَسَروها لتدُلَّ على الياءِ السَّاقِطةِ ، قال ابن بَرِّي : وهذا وَهَمٌ أيضا ، وإنما كَسَروها للكَسْرَةِ التي على الياء أيضًا لا للياء ، وأصلُها : كَيِلْت ، مُغَيَّرَةً عن كَيَلْت ، وذلك عند اتِّصال الضَّمير بها ، أعني التاء ، على ما بُيِّن في التَّصريف ، قال : ولا يصح أن يكون كالَ فَعِلَ ، لقولهم في المضارع : يَكِيلُ ، وفَعِلَ يَفْعِلُ ، إنَّما جاء في أفعالٍ مَعْدُودَةٍ . | ثم قال الجوهري : وأما على مذهب الكِسائيِّ فالقياسُ مُسْتَمِرٌّ ، لأنه يقول :
أَصْلُ قَالَ : قَوُلَ ، بَضَمِّ الوَاوِ ، وأَصْلُ كَالَ : كَيِلَ ، بِكَسْر اليَاءِ ، وَالأَمْرُ مِنْهُ : نَمْ ، بَفَتْحِ النُّونِ ، بِنَاءً عَلَى المُسْتَقْبَلِ ، لأَنَّ الوَاوَ المُنْقَلِبَةَ أَلِفاً سَقَطَتْ ، لاجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ ، قَالَ ابنُ بَرِّيٍّ : لَمْ يَذْهَبِ الكِسَائِيُّ ولاَ غيْرُهُ إِلَى أَنَّ أَصْلَ قَالَ : قَوُلَ ، لأَنَّ قَالَ : مُتَعَدٍّ ، وفَعُلَ لاَ يَتَعَدَّى ، واسْمُ الفَاعِلِ مِنْه : قَائِلٌ ، وَلَوْ كَانَ فَعْلَ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الفَاعِلِ مِنْهُ فَعِيلاً ، وإنَّمَا ذِلكَ إِذَا اتًّصَلَتْ بِتَاءِ المُتَكَلُمِ أَوِ المُخَاطَبِ ، نَحْو قُلْت ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ ، وكَذِلِكَ : كِلْت . | ( و ) رَجُلٌ ( نَؤُومٌ ) ، كَصَبُورٍ ( ونُوَمَةٌ ، كُهُمَزَةٍ ، وَصُرَدٍ ) الأَخِيَرةُ عَنْ سِيبَوَيْهِ ، ( ج : نَيَامٌ ) ، بِالكَسْرِ ، ( ونُوَّمٌ ) كَرُكَّعٍ ، بالوَاوِ عَلَى الأَصْلِ ، ( ونُيَّمٌ ) عَلَى اللَّفْظِ ، قَلَبُوا الوَاوَ يَاءً ، لِقُرْبِهَا مِنَ الطَّرَفِ ، ( *!ونِيَّمٌ ) بِالكَسْرِ ، عَنْ سِيبَوَيْهِ ، لِمَكَانِ اليَاء ، ( *!ونُوَّامٌ ) كرُمَّانٍ ، بِالوَاوِ ، ( *!ونُيَّامٌ ) بِاليَاءِ ، وَهذه نَادِرَةٌ ، لِبُعْدِهَا مِنَ الطَّرَفِ ، قَالَ الشَّاعِرُ : % ( أَلاَ طَرَقَتْنَا مَيَّةُ ابْنَةُ مُنْذِرٍ % فَمَا أَرَّقَ *!النُّيَّامَ إلاَّ سَلاَمُهَا ) % | قال ابنُ سِيدهْ : كَذَا سُمِعَ مِنْ أَبِي الغَمْرِ ، ( *!ونَوْمٌ ) جَمْعُ نَائِمٍ ، ( كَقَوْمٍ ) جَمْع قَائِمٍ ، في أَحَدِ الأَقْوَالِ . ( أَوْ هُوَ اسْمُ جَمْعٍ ) ) عِنْدَ سِيبَوَيْهِ ، وقد يَكُونُ : النَّوْمُ للِوَاحدِ ، كَمَا يُقَالُ : رَجُلٌ صَوْمٌ ، أَيْ : صَائِمٌ ، وفِي حِدِيثِ عَبْدِ اللهِ بن جَعْفَرٍ ، قَالَ لِلْحُسَيْنِ ، ورَأَى نَاقَتَهُ قَائِمَةً عَلَى زِمَامِهَا بالعَرْجِ ، وكَانَ مَرِيضاً : ( ( أَيُّهَا النُّوْمُ ، أَيُّهَا النَّوْمُ ) ) أَرَادَ : أَيُّهَا *!النَّائِمُ ، فَوَضَعَ المَصْدَرَ
موضِعَهُ . ( ومالَهُ *!نِيمَةُ ليلةٍ ، بالكَسْر ) ، عن اللِّحياني ، أي ( بَيْتَتُها ) ، وقال ابن سيدة : أراهُ يعْني ما يَنَامُ عليهِ ليلةً واحدةً . | ( وامرأةٌ *!نَؤومٌ ) كصَبُورٍ ، ( ونائمةٌ ، ج : *!نُوَّمٌ ) كَرُكَّعٍ ، بالواو على الأصل ، *!ونُيَّمٌ ، على اللفظ ، نقله الجوهري ، وفي المُحْكَم : وامرأةٌ *!نائِمَةٌ ، من نِسْوَةٍ نُوَّمٍ ، عند سيبويه ، قال : وأكثر هذا الجمع في فاعِلٍ ، دون فاعِلَةٍ . وامرأةٌ نَؤومُ الضُّحى : *!نائمتُها ، وإنما حقيقَتُهُ : نائمةٌ بالضُّحى ، أو في الضُّحى . | ( *!وأنامَهُ ) *!إنامَةً ، ( *!ونَوَّمَهُ ) *!تَنْويمًا ، بمعنى واحد ، كما في الصِّحاح . | ( و ) قولُهُم للرَّجُل : ( يا *!نَوْمانُ ) ، قال الجوهري : ( يختصًّ بالنِّداء ) أي : ( كثيرُ النَّوْمِ ) ، ولا تقُلْ : رجُلٌ نَوْمانُ . | ( *!والمَنامُ ، *!والمَنامَة : مَوْضِعُهُ ) الأخيرةُ عن اللِّحياني . | ( و ) يقولون في المغالَبَةِ : ( *!نَاوَمَنِي *!فنمته ، بالضم ) أي ( غلبته ) *!بالنوم ، نقله الجوهري ، وقال غيره : كنتُ أشدَّ مِنْه نَوْمًا . | ( و ) من المجاز ( *!نام الخَلْخَالُ ) : إذا ( انقطع صوتُهُ من امْتِلاء السَّاق ) ، تشبيهًا *!بالنَّائِمِ ، من الإنسان وغيرِهِ ، كما يُقالُ : اسْتَيْقَظَ إذا صَوَّتَ ، قال طُرَيْحٌ : % ( *!نامَتْ خَلاخِلُها وجالَ وِشاحُها % وجَرَى الإزارُ على كَثِيبٍ أهْيَلِ ) % % ( فَاسْتَيْقَظَتْ منها قَلائِدُها التي % عُقِدَتْ على جيدِ الغَزَالِ الأكْحَلِ ) % | ( و ) من المجاز : نامت ( السُّوق ) إذا ( كَسَدَتْ ) ، نقله الجوهري ، كما يقال : قامت : إذا راجَتْ . | ( و ) من المجاز : نامَتِ ( الرِّيحُ ) : إذا ( سَكَنَتْ ) ، كما قالوا : ماتَتْ ، وكُلُّ شيءٍ سَكَنَ فَقَدْ نامَ . | ( و ) من المجازِ : نامَتِ ( النَّارُ ) : إذا ( هَمَدَتْ ) . | ( و ) كذا نامَ ( البَحْرُ ) : إذا ( هَدَأَ ) ،
حَكَاهُ الفَارِسِيُّ . | ( و ) كَذَا نَامَ ( الثَّوْبُ ) والفَرْوُ : إِذَا ( أَخْلَقَ ) وتَقَطَّعَ ، نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . | ( و ) كَذَا نَامَ ( الرَّجُلُ ) : إِذَا ( تَوَاضَعَ للهِ تَعَالَى ) . | ( و ) كَذَا نَامَتِ ( الشَّاةُ ) وغَيْرُهَا مِن الحَيَوَانِ : إِذَا ( مَاتَتْ ) . | ( و ) كَذَا نَامَ ( إِلَيْهِ ) : إِذَا ( سَكَنَ واطْمَأَنَّ ، *!كَاسْتَنَامَ ) إِلَيْهِ ، وَهذِهِ عَنِ الجَوْهَرِيِّ ، وَفِي الأَسَاسِ : *!اسْتَنَامَ إِلَيْهِ : سَكَنَ سُكُونَ النَّائِمِ ، وَهُوَ مَجَازٌ . | ( و ) رَجُلٌ ( *!نُوَمَةُ ، كَهُمَزَةٍ ، وأَمِيرٍ : مَغَفَّلٌ أَوْ خَامِلٌ ) ، وَكُلُّهُ مِن النَّوْمِ ، كَأَنَّه *!نَائِمٌ لِغَفْلَتْهِ وَخُمُوِلِه . وَالَّذِي فِي الصِّحاحِ : رَجُلٌ نُوْمَة ، كَهُمَزَةٍ ، وأَمِيرٍ : مُغَفَّلٌ أَوْ خَامِلٌ ) ، وَكُلُّهُ مِن النَّوْمِ ، كَأَنَّه نَائِمٌ لِغَفْلَتِهِ وُخُمُولِهِ . وَالَّذِي فِي الصِّحاحِ : رَجُلٌ *!نُوْمَة ، بِالضَّمِّ ، سَاكِنَةَ الوَاوِ ، أي : لا يُؤْبَهُ لُهُ ، وَرَجُلٌ *!نَوَمَةُ . بِفَتْحِ الوَاو ، أَيْ : *!نَؤُومٌ ، أي : كَثِيرُ النَّوْمِ . قُلْتُ : هذا التَّفْصِيلُ اعْتَمَدَهُ كَثِيرُونَ ، وبه فَسَّرُوا حَدِيثَ عَلِيٍّ رَضيَ الله تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ ذَكَرَ آخِرَ الزَّمَانِ ، وَالفِتَنَ ، ثُمَّ قَالَ : ( ( إِنَّمَا يَنْجُو مِنْ شَرِّ ذِلكَ الزَّمَانِ كُلُّ مُؤْمِنٍ نُومَةٍ ، أَولئِكَ مَصَابِيحُ العُلَمَاءٍ ) ) ولكِنْ ضَبَطَه أَبُو عُبَيْدٍ ، كَهُمَزَةٍ ، وَقَالَ : هُوَ الخَامِلُ الذِّكْرِ ، الغَامِضُ فِي النَّاسِ ، الَّذِي لاَ يَعْرِفُ الشَّرَِّ ، وَلاَ أَهْلَهُ ، وَلاَ يُؤْبَهُ لَهُ . وَعَنِ ابن عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ قَالَ لِعَليٍ : مَا *!النُّومَةُ ؟ فَقَالَ : الَّذِي يَسْكُتُ فِي الفِتْنَةِ ، فَلاَ يَبْدُو مِنْهُ شَيْءٌ . وَقَالَ ابْنُ المُبَارَكَِ : هُوَ الغَافِلُ عَنِ الشَّرِّ ، وَقِيلَ : هُوَ العَاجِزُ عَن الأُمُورِ ، وَكَأَنَّ المُصَنِّفَ مَالَ إِلَى قَوْلِ أَبِي عُبَيْدٍ ، وَلَمْ يَلْتَفِتْ لِتَحْقِيقِ الجَوْهَرِيّ ، ولاَ لِتَفْصِيِله . | ( و ) يُقالُ : فُلاَنٌ ( يَاْخُذُهُ *!نُوَامٌ ، كَغُرَابٍ ) ) أَيْ : ( يَعْتَرِيِه *!النَّوْمُ ) ، كَمَا فِي الصِّحَاحِ ، ويُقالُ : هُوَ مِثْلُ السُّبَاتِ ، يَكُونُ مِنْ دَاء بهِ . | ( *!وتَنَاوَمَ : أَرَاهُ مِنْ نَفْسِهِ كَاذِباً ) ، وفِي الصِّحاحِ : أَرَى مِنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ نَائِمٌ ، وَلَيْسْ بِهِ ، ( *!كَاسْتَنَامَ ) . | وَقِيلَ : اسْتَنَامَ : إِذاَ *!تَنَوَّمَ شَهْوَةً *!لِلنَّوْمِ ،
| قال العجَّاجُ : % ( إذا استَنَامَ رَاعَهُ النَّجِيُّ % ) % | ( وتَنَوَّمَ ) الرجُلُ ( احْتَلَمَ ) ، وهو مجازٌ . | ( و ) من المجاز : ( *!أنامَهُ ) : إذا ( قَتَلَهُ ) ، ومنه حديث علي في الحثِّ على قِتالِ الخَوارج : ( ( إذا رأَيْتُموهُمْ *!فأنيموهُمْ ) ) أي : اقْتُلُوهُمْ ، وحديث غزوة الفتحِ : ( ( فما أشْرَفَ لهم يومئذٍ أحدٌ إلا *!أنامُوهُ ) ) أي : قَتَلُوهُ . | ( و ) من المجاز : *!أنامَتِ ( السَّنَةُ النَّاسَ ) : إذا ( هَشَمَتْهُمْ ) وأبادَتْهُمْ وهَزَلَتْهُمْ ، وكذلك : أهْمَدَتْ . | ( و ) *!أنام ( فُلانًا : وَجَدَهُ *!نائِمًا ) ، كأحْمَدَهُ : وجَدَهُ محمودًا . | ( *!والنَّائِمَةُ : ( المَنِيَّةُ ) ، هكذا في النُّسخ ، والصواب : المَيِّتَةُ ، والنَّامِيَةُ : الجُثَّةُ . ( و ) أيضا : ( الحيَّةُ ) ، ولا يخْفَى ما بين المَيِّتَةِ والحيَّة من حُسْن التَّقابُل . | ( *!والمَنَامَةُ ) : ثَوْبٌ *!يُنامُ فيه ، وهو ( القطيفَةُ ) ، وأنشد الجوهري للكُميت : % ( علَيْهِ *!المَنامَةُ ذاتُ الفُضول % من القَهْزِ والقَرْطَفُ المُخْمَلُ ) % | وقال آخر : % ( لِكُلِّ *!منامةٍ هُدْبٌ أصيرُ % ) % | أي : مُتَقارِبٌ ، ( *!كالنِّيْمِ ) بالكسر ، ومنه قول تأبَّط شرًّا : % ( نِياف القُرْطِ غَرَّاء الثَّنايا % تَعَرَّضُ للشَّبابِ ، ونِعْمَ *!نِيمُ ) % | قال الجوهري : ( و ) ربما سمَّوا ( الدُّكَّان ) منامةً ؛ لأنَّه ينامُ عليها ، وبه فسَّر ابن الأثير حديث علي رضي الله تعالى عنه : ( ( دَخَلَ عَلَيَّ رسول الله & وأنا على المَنَامَةِ ) ) . | ( و ) من المجازِ : ( *!المُسْتَنام : كُلُّ مُطْمَئِنٍّ ، يَسْتَقِرُّ فيه الماءُ ) ، ولو قال : *!ومُسْتَنام الماءِ : مُسْتَقَرُّهُ ، لكان أخْصَرَ .
| ( *!ومُنِيمٌ ، بِالضّمِّ ، *!ونَامِينُ : مَوْضِعَانِ ) ، الأَوَّلُ فِي شِعْرِ الأَعْشَى : % ( أَشْجَاكَ رَبْعُ مَنَازِلٍ وَرُسُومِ % بِالجِزْعِ بَيْنَ حَفِيَرةٍ ومُنِيمِ ) % | والثَّانِي ، كَأَنَّه مَوْضِعٌ آخَرُ ، نَقَلَهُما يَاقوتٌ . | ( *!والنَّامَةُ : قَاعَةُ الفَرْجِ ) . | ( *!ونَوْمَانُ : نَبْتٌ ) ، عنِ السِّيرَافِيِّ ، ولكِنَّهُ ضَبَطَهُ بِتَشْدِيدِ الوَاوِ . [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيهِ : | *!نَوَّمَ الرَّجُلُ *!تَنْوِيماً : مُبَاَلَغَةٌ فِي نَامَ . | *!ونَوَّمَتِ الإِبِلُ : مَاتَتْ ، شُدِّدَ لِلتَّكْثِيرِ . وَرَجُلٌ *!نَوْمٌ : مَغَفَّلٌ ، *!ونَوَّامٌ : كَثِيرُ النُّوْمِ . *!ونَامَ *!نَوْمَةً طَيِّبَةً . | *!والنِّيمَةُ ، بِالكَسْرِ : هَيْئَةُ *!النَّائِمِ ، وَإِنَّه لَحَسَنُ *!النَّيمَةِ . | ورَأَى فِي المَنَام كَذَا ، وَهُوَ مَصْدَرُ نَامَ . | *!وتُنُوِّمَتِ المَرْأَةُ : أُتِيَتْ وهِيَ *!نَائِمَةٌ . | *!واسْتَنْوَمَ : احْتَلَمَ . | وطَعَامٌ *!مَنْوَمَةٌ ، كَمَقْعَدَةٍ ، أَيْ : يَحْمِلُ عَلَى النَّوْمِ . | *!واسْتَنَامَ ، *!وتَنَاوَمَ : طَلَبَ النَّوْمَ . | *!والمَنَامُ : العَيْنُ ، لأَنَّ النَّوْمَ هُنَالِكَ يَكُونُ ، وبِهِ فَسَّر بعضُهُم قَوْلَهُ تَعَالَى : ! 2 < إذ يريكهم الله في *!منامك قليلا > 2 ! قَالَ الحَسَنُ ، أَيْ : في عَيْنِكَ الَّتِي تَنَامُ بِهَا ، نَقَلَهُ الزَّجَّاجُ . | قَالَ ابنُ جِنَّي : وَفي المَثَلِ : ( ( أَصبْحْ *!نَوْمَانُ ) ) هُوَ مِنْ أَصْبَحَ الرَّجُلُ ، إِذَا دَخَلَ في الصُّبْحِ ، ورِوَايَةُ سِيبَوَيْهِ : ( ( أَصِبْحْ لَيْلُ ) ) : لِتَزْلُ حَتَّى يُعَاقِبَكَ الإِصْبَاحُ .
| والثَّأْرُ *!المُنيمُ : الذي فيه وفاءُ طَلِبَتِهِ ، وقدْ ذكره المصنِّف في الرَّاء . | وفُلان لا *!يَنامُ ولا *!يُنِيمُ ، أي : لا يَدَعُ أحدًا ينامُ ، قالت الخَنْساءُ : % ( كما مِنْ هاشِمٍ أقْرَرْتَ عَيْني % وكانتْ لا تَنامُ ولا *!تُنيمُ ) % | وعَطَنٌ *!مُنيمٌ : تسكُنُ إليه الإبِلُ فيُنيمُها . | وقولُهُمْ : نامَ هَمُّهُ : معناهُ لم يَكنْ لَهُ هَمٌّ ، حكاه ثَعْلَبٌ . | ونام عَنْهُ *!نَوْمَةَ الأمَةِ : إذا غَفَلَ [ عنه ، و ] عن الاهتِمام به . | ونامَ فُلانٌ عن حاجتي : إذا غَفَلَ عنها ، ولم يَقُمْ بها . | وما *!نامَتِ السَّماءُ اللَّيلةَ مَطرًا ، وكذلكَ : البَرْقُ . | ونام الماءُ : إذا دامَ ، وقامَ ، *!ومَنامُهُ حيثُ يَقومُ . | ويقال : باتَتْ هُمومُهُ غيرَ *!نِيامٍ . | ونام العِرْقُ : لم يَنْبِضْ . | ونام الرَّجُلُ : ماتَ . | *!والمنامةُ : القَبْرُ . | ولَيلٌ نائِمٌ ، أي : *!يُنامُ فيه ، وهو فاعِلٌ بمعنى مفعولٍ فيه ، كما في الصِّحاح . | *!واسْتَنامَ بمعنى نامَ ، وأنشَدَ ابن بَرِّيٍّ لحُمَيْد بن ثَوْرٍ : % ( فقامتْ بأثناءٍ من اللَّيل ساعَةً % سَراها الدَّواهي واسْتَنام الخَرائِدُ ) % | أي : نامَ الخرائِدُ . | ونام إليه : وَثِقَ به ، وأنشدَ ابن الأعرابي : % ( فَقُلْتُ تَعَلَّمْ أنَّني غيرُ نائِمٍ % إلى مُسْتَقِلٍّ بالخِيانَةِ أنْيَبَا ) %
| يُخَاطِبُ ذِئْباً ، رَوَاهُ ثَعْلَب .
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.792 harfنَامَ
نَامَ ( w ) A ( n. ac. نَوْم 1 , نِيَام [ 23I ] ),
a. Slept, slumbered; fell asleep; subsided ( wind & c. ); was slack ( market ); went out ( fire ).
b. [ Ila ], Acquiesced in; confided in.
c. U ( n. ac. نَوْم 1 ), Slept longer than.
نَوَّمَ
نَوَّمَ II ,
a. Bade, sent to sleep; rendered sleepy; lulled.
نَاْوَمَ
نَاْوَمَ III ,
a. Vied with in sleeping.
أَنْوَمَ
أَنْوَمَ IV ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok28.493 harfنوم
نَامَ - يَنَامُ - نَوْم - مَنَام - نَائِم - نَائِمُوْن
نَامَ - يَنَامُ + الكائن: يذهب منه الشعور والوعي والحركة، فيسكن ويسبت، ويظل جسمه حياً، وذلك لأمد معدود (فترة محدودة)
نَوْم: اسم فعل " نَامَ - يَنَامُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " نَامَ - يَنَامُ ": السكون وذهاب الوعي لفترة محدودة
مَنَام - منامكم: اسم فعل مصدر ميمي من " نَامَ - يَنَامُ
Mücavir kökler68 mücavir (90 toplam)
- سبت
2 ortak ayet · Post demektir
- أود
1 ortak ayet · Hevde deve hörgücü demektir
- وسن
1 ortak ayet · Uyuklamak
- كرس
1 ortak ayet · Onun kürsüsü
- فشل
1 ortak ayet · Yıldınız
- ليل
2 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- نهر
2 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- ذبح
1 ortak ayet · Zebih kesilmiş hayvan demektir
- ذو
2 ortak ayet · Sahip
- فكر
1 ortak ayet · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
- لبس
1 ortak ayet · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
- نزع
1 ortak ayet · Gerilmiş yay demektir
Geçtiği ayetler(9)
أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ
UyuyanlarKasabaların halkı; kendileri geceleyin uyurlarken, azabımızın onlara gelip çatmasından emin mi oldular?
فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ
UyuyanlarAma onlar, daha uykuda iken; Rabbının katından gönderilen bir salgın onu sardı da,
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نوم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رقود, سبات, وسن, هجع |
| Zıt Kök | يقظ |
| Çekirdek Özet 1 | İradî hareketin kesilmesi, duyuların dış dünyaya kapanması ve uzuvların durgunluğa çekilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığın acziyetini ve ilahi yaratılış dengesini gösteren biyolojik ve nefsi dinlenme ile bilinç inkıtası |
| Çekirdek Özet 3 | Mutlak dirilik ve hâkimiyetin yalnızca Allah’a ait olduğu, kulun ise geçici ölüme benzer periyodik duraksamalara muhtaç bulunduğu ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Uykuyu yalnızca basit bir fizyolojik fonksiyon sayıp Kur’an’ın onda kurduğu nefsin kabzedilmesi, vahiy ve rüya kanalı ile acziyet şahidi olma boyutlarını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نو | Kararsız salınım, bir halden diğerine geçiş ve ağırlıkla bir tarafa meyletme; bu çekirdek نوأ kökünde ağırlıkla kalkma veya çökme, نوب kökünde nöbetleşe dönüp gelme, نوس kökünde sallanma ve sarkma anlamlarıyla somutlaşır | م | Toplanma, içe kapanma ve durgunlaşma karakteri taşıyan mim harfinin eklenmesiyle salınım hareketi dışa doğru yayılmaktan çıkıp bedensel durgunluğa, bilincin içeri çekilmesine ve duyuların sükûnete kavuşmasına yönelmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, balık, tohum; gizil canlılık, süreklilik ve potansiyel varlık | Canlının özündeki hayat enerjisini ve dışarıdan durmuş gibi görünse de derinde süregiden canlılık potansiyelini simgeler |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, bitiştirme ve geçiş köprüsü | Beden ile canın, uyanıklık ile ölüm arasındaki ara menzile tutturulmasını ve geçiş sürecini ifade eder |
| م | Su, kütle; derinlik, toplanma, içe çekilme ve durgunluk | Dağınık zihinsel ve bedensel faaliyetlerin bir noktada toplanarak sükûnete ve derin bir durağanlığa girmesini anlatır |
| نوم | Canlılık potansiyelinin bir rabıta ile içsel bir sükûnet ve derinlik havuzuna çekilmesi | Bilincin ve dış uzuvların faaliyetini askıya alarak nefsi derin bir dinlenme ve toparlanma zeminine bağlama hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının dış dünyaya karşı duyularının kapanması, uzuvlarının gevşeyip hareketin durması; ayrıca bir eşyanın yıpranıp işlevini yitirmesi (نام الثوب) ve pazarın durgunlaşması (نامت السوق) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Mukbil’e ait beyitte develerin yorgunluktan diz çöküp başlarını yere bırakarak uyumaları şu şekilde tasvir edilir: ثُمَّ نُوِّمْنَ وَنِمْنَا سَاعَةً / خَشَعَ الطَّرْفُ سُجُوداً فِي الخَطْمِ |
| Erken Arapça kullanım | İtaat ve teslimiyet bağlamında birine güvenip onun yanında sükûnet bulma hali için استنام فلان إلى فلان tabiri kullanılmıştır; ayrıca erken hadis rivayetlerinde fitnelerden uzak duran, dikkat çekmeyen müminler için رجل نومة ifadesi yer alır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde نوم kökü, özellikle Güney ve Batı Sami kollarında somut uyuma, sükûnete erme ve hareketsiz kalma anlam alanıyla temsil edilir. İbranicede kökün soydaşı olarak doğrudan נום (num / nūm: uyuklamak, kestirmek) fiili kullanılır; bu kök İbrani şiirinde ve bilgelik metinlerinde gözlerin kapanması, gaflet veya bedensel dinlenme bağlamında Arapçadakiyle birebir ses ve anlam paralelliği sergiler. Süryanicede de benzer biçimde nwm kökü uyku ve dalma hallerini ifade etmek üzere korunmuştur. Kökün Afro-Asyatik katmandaki daha geniş dairesinde, hareketin sönümlenmesi ve içe bükülme nosyonu baskındır. Arapçada kök yalnızca basit fizyolojik uyumayı değil, ticaretin kesada uğraması, kumaşın dokusunun yıpranarak yatışması ve rüzgârın dinmesi gibi hareketsizlik ve canlılık eksikliğini tasvir eden geniş bir mecaz sistemini de içerecek biçimde zenginleşmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نوم kökünden türeyen fiil ve isimler | Hareketsizlik, uzuvların gevşemesi ve duyuların perdelenmesi temel anlamından pazarda durgunluk ve eşyada yıpranma mecazlarına uzanır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice נום (num), Süryanice nwm | Ortak Proto-Sami miras olarak uyumak, dalmak ve uyuşmak anlamlarında ses ve anlam denkliği gösterir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dillerde dinlenme ve kapanma çekirdekleri | Bazı Doğu Çadik ve Berberi lehçelerinde yavaşlama ve uzanma tabirleriyle uzak anlamsal yakınlıklar öne sürülmüştür | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نوم | Anlamlı | Uyumak, sükûnet bulmak | Bilincin askıya alınması ve bedensel dinlenme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نمو | Anlamlı | Büyümek, artmak, yükselmek | Canlı bir organizmanın veya malın hacim ve nitelikçe gelişmesi | Hedef kökün içe çekilme anlamına zıt yönde dışa doğru boy atma hareketi; Kur'an'da geçmez |
| ونم | Anlamlı | Gübre, pislik, sinek lekesi | Sinek veya böceklerin ardında bıraktığı küçük artık ve izler | Hedef kökle belirgin anlamsal bağı bulunmaz; Kur'an'da geçmez |
| ومن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kök olarak oluşmayan |
| منو | Anlamlı | Belirlemek, takdir etmek, sınamak | Bir şeyin sınırını ve miktarını tayin etme; meni ve ölüm payı | Kur'an'da türevleri geçer; uyku köküyle dolaylı takdir bağı kurulabilir |
| مون | Anlamlı | Azık sağlamak, geçindirmek | Ailenin veya bir grubun yiyecek ve bakım ihtiyacını üstlenme | Kur'an'da geçmez; beslenme ve toparlanma bağı |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نوم | Merkez | Uyku ve bilinç inkıtası | Duyu organlarının dışa kapanması ve bedensel iradenin askıya alınması | Genel ve kuşatıcı uyku hali |
| رقود | Komşu | Uzun süreli yatış ve derin uyku | Zaman algısının tamamen kaybolduğu, uyanmanın geciktiği ve dışarıdan bakanın fark edemediği uzamış yatma hali | Kehf Ashabı ve kabirdeki durum için kullanılır |
| سبات | Komşu | Kesilme ve faaliyetin tamamen durması | Canlının hayati fonksiyonlarını koruyarak güç toplaması için çalışmanın zorunlu olarak kesilmesi | Biyolojik yenilenme odaklı hareketsizlik hali |
| وسن | Komşu | Ağırlık çökmesi ve uyuklama | Uykunun hemen öncesindeki rehavet, göz kapaklarının ağırlaşması ve hafif dalgınlık | Henüz bilincin tam kapanmadığı ilk evre |
| هجع | Komşu | Gecenin bir kısmında hafif uyuma | Özellikle gece ibadeti bağlamında kısa süreli kestirme ve dinlenme | Gecenin belirli vaktine has hafif uyku |
| يقظ | Zıt | Uyanıklık, dikkat ve tetikte olma | Bilincin açık, duyuların aktif ve canlının dış dünyaya tamamen yönelmiş olma hali | Uykunun doğrudan zıddı olan uyanıklık ve bilinç açıklığı |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نوم | Uyumak, sükûnete ermek | Canlının bilinçli hareketinin durması, duyuların kapanması ve nefsin kabzedilme hali | Kesin |
| Latince | Somnus, sopor | Uyku, derin dinlenme | Somnus genel biyolojik uyku halini, sopor ise daha derin ve hareketsiz uyuşukluğu karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Sleep, slumber | Uyku, hafif uyuma hali | Sleep genel durumu karşılarken slumber dinlenme ve sükûnet boyutunu öne çıkarır; Kur'an'daki nefsin kabzı boyutunu içermez | Güçlü |
| Almanca | Schlaf, Schlummer | Uyku, kestirme | Schlaf biyolojik ve zihinsel sükûneti tam karşılar; metafizik boyut dışarıda kalır | Güçlü |
| Fransızca | Sommeil | Uyku hali | Zihinsel ve bedensel periyodik dinlenme evresini ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَوْمٌ | Canlıya has acziyet ve zaaf hali | Yüce Allah’ın mutlak diri ve her an yönetici vasfından uykunun ve uyuklamanın nefyedilmesi bağlamı (Bakara 2:255) |
| نَوْمَكُمْ / مَنَامُكُمْ | Dinlenme, rahmet ve ilahi yaratılış delili | Gece ve gündüz uykusunun insanın güç toplaması için bir sükûnet vesilesi kılındığı ayetler (Furkan 25:47, Rûm 30:23, Nebe 78:9) |
| مَنَامِكَ / الْمَنَامِ | Rüya, vahiy ve manevi idrak kanalı | Peygamberlerin uykuda gördükleri vahiy ve gaybî işaretlerin gerçekleştiği durumlar (Enfâl 8:43, Sâffât 37:102) |
| مَنَامِهَا | Geçici vefat ve nefislerin geri alınması | Allah’ın ölmeyen canları uykularında kabzedip eceli gelenleri tutması, diğerlerini salması bağlamı (Zümer 39:42) |
| نَائِمُونَ | Gaflet, hazırlıksız yakalanma ve azabın iniş vakti | İnkarcıların dünyalıklarıyla meşgulken veya gece uykudayken ansızın gelen helak ve felaket tasviri (A'râf 7:97, Kalem 68:19) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfâtullah ve tenzih bahsi | Allah Teâlâ’nın uyku ve uyuklamadan münezzeh oluşu, O'nun kayyûmiyet ve hayat sıfatlarının mutlaklığı | Uyku bir eksiklik ve acziyet alameti olarak kabul edilip yaratıcıdan mutlak surette nefyedilmiştir |
| Fıkıh | Hükmi temizlik ve ehliyet | Uykunun abdesti bozma sebebi olup olmadığı ve uyuyan kişinin cezai/hukuki sorumluluğu (hadis: رفع القلم عن ثلاثة) | Bilincin ve bedensel kontrolün kayboluş derecesine göre mükellefiyetin askıya alınması |
| Tefsir | İnsan yaratılışının gayesi ve ölüm gerçeği | Zümer 42 ve En'âm 60 ayetleri ışığında uykunun küçük ölüm (الوفاة الصغرى) olarak tanımlanması ve nefsin bedenden ayrılışı | Uykunun haşir ve dirilişin her gün tekrarlanan somut delili olarak yorumlanması |
| Hadis | Gece ibadeti, rüya ve sünnet-i seniyye | Peygamber’in gözlerinin uyuyup kalbinin uyumaması, uykudan önceki dualar ve fitne anında tarafsız kalıp kenara çekilen kimsenin hali | Uykunun bir ibadet disiplini ve manevi müşahede zemini olarak tanzimi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul ile Yaratıcı arasındaki ontolojik fark | Acziyet ve tevhid şahidi | Kula sınırlarını ve fani oluşunu her gün hatırlatarak kibri kırma | Canlının her gün uykuda teslim bayrağı çekmesi mutlak hâkimin yalnız Allah olduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Biyolojik ve nörolojik ritim | Homeostaz ve yenilenme | Zihinsel atıkların temizlenmesi, hafızanın konsolidasyonu ve bedenin tamiri | Biyolojik sistemin çökmemesi için zorunlu kılınan periyodik bakım evresi | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal denetim ve asayiş döngüsü | Kolektif sükûnet ve güvenlik | Kamusal alanın gece sessizliğine bürünmesi ve savunmasızlık hali | Uyku hali toplumun en korumasız anıdır; adaletin ve asayişin bu saatlerdeki emniyeti devletin sıhhatine delildir | Muhtemel |
| İktisadi | Emek-dinlenme dengesi ve pazar döngüsü | Üretim kapasitesinin yenilenmesi | Emeğin tükenmesini engelleme ve piyasanın doğal çalışma aralığını belirleme | İktisadi faaliyetin sürekli olamayacağını, dinlenmeyen iş gücünün verim kaybedeceğini gösteren fıtri sınır | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Periyodik sönümleme ve enerji tasarrufu modu | Karmaşık dinamik sistemlerde aşırı ısınmayı ve bilgi entropisini engellemek için yürütülen döngüsel rölanti ve hafıza sıfırlama işlemi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal ve bireysel hafıza duraklaması | Sürekli gerilim altındaki birey veya grupların travmaları yatıştırmak ve kolektif bilinci onarmak üzere içine girdiği sessizlik ve geri çekilme evresi | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Uykuyu yalnızca seküler bir beden mekaniği, zaman kaybı veya biyolojik bir mecburiyetten ibaret görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Uykunun ölüm ve diriliş döngüsünün gündelik provası, nefsin her gece kabzedilip geri salındığı metafizik bir kavşak ve peygamberî vizyonların tecelli mahalli olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın kendi aczini unutup mutlak özerklik vehmine kapılması; haşir inancını somut dünyadan kopuk soyut bir iddia sanması ve ayetlerdeki sükûnet (سبات) nimetini küçümsemesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ontolojik tabakalaşmasını açıklar; Yaratıcı’nın mutlak uyanık ve diri oluşu ile yaratılmışın kaçınılmaz zaafı ve dinlenme ihtiyacı arasındaki kesin sınırı çizer. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Âyetü'l-Kürsî başta olmak üzere tevhid ve sıfât ayetlerinde, insanın yaratılış hikmetini anlatan kevnî delil ayetlerinde ve rüya yoluyla vahyin bildirildiği kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi bilincinin mutlak sahibi olduğu yanılgısını, ölümün bir yok oluş olduğu zannını ve gece ile uykunun anlamsız birer boşluktan ibaret sayılmasını düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının dış dünyaya dönük duyusal ve motorik faaliyetlerinin askıya alınması, uzuvların gevşeyerek bedenin sükûnete ve hareketsizliğe çekilmesi.
- Soyut anlamCanlının iradi tasarrufundan sıyrılarak acziyetine dönmesi, bilincin perdelenmesi ve nefsin biyolojik ile metafizik ara menzilde tutulması.
- Sistematik karşılıkHayatın sürdürülebilirliği için zorunlu olan döngüsel enerji yenilenmesi, küçük vefat provasıyla mutlak Hayy ve Kayyûm olana yöneliş.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde canlının zamana bağlı toplam varoluş halini temsil eder. uyanıklık durumundaki iradi ve motorik faaliyet fonksiyonu, ise uykuda devreye giren içsel yenilenme ve nefsin kabzedilme potansiyelidir. uyku durumunda 1, uyanıklık durumunda 0 değerini alan geçiş operatörüdür; canlının dışsal faaliyeti sıfırlanırken varlığın derinliksel korunumunun devreye girdiğini modeller.