أخو
أ - خ - و
جذر- الورود: ٩٦
- الآيات: ٨٠
- الصيغ: ٥١
- المعاجم: ٩
Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan her birine ehv denir. Sonra aynı anneden veya aynı babadan doğmuş kimseler eh olarak adlandırılmışdır. Kur’an’ da dinde kardeşli tabiri de geçmektedir.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ءخو · اخو
ملاحظاتي
المعاجم(٩)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan her birine ehv denir. Sonra aynı anneden veya aynı babadan doğmuş kimseler eh olarak adlandırılmışdır. Kur’an’ da dinde kardeşli tabiri de geçmektedir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٣٣٧باب اللفيف من الخاء
خ و خ، و خ وخ، خ و ي، أ خ و، و خ ي، خ ي و، أ خ خ مستعملات
خوخ:
الخَوْخَةُ: مفترق بين بيتين أو دارين لم ينصب عليهما باب، بلغة أهل الحجاز. وناس يسمون هذه الأبواب التي يسميها الفرس بنجرقات: خَوْخات.
والخَوْخَة ثمرةٌ، والجميع الخَوْخُ، وأهل مكْةَ يُسَمُّون ضَرباً من الثّياب أخضَرَ: الخَوْخَةَ.
وخوخ: الوَخْوَخَةُ: حكاية أصوات الطير.
والوَخواخ: الكسل الثقيل، وقال:
ليس بَوخْواخٍ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٤٧١(باب الهمزة والخاء وما معهما في الثلاثي)
(أخذ) الهمزة والخاء والذال أصل واحد تتفرّع منه فروعٌ متقاربة في المعنى. [أمّا] أخذ فالأصل حَوْز الشيء وجبْيُه([1]) وجمعه. تقول أخذت الشيء آخُذه أخذاً. قال الخليل: هو خلاف العطاء، وهو التناول. قال: والأُخْذَةُ رُقْيَةٌ تَأْخُذُ العينَ ونحوَها. والمؤَخَّذ: الرجل الذي تؤخِّذه المرأة عن رأْيه وتُؤَخّذُه عن النّساء، كأنه حُبِس عنهن. والإخَاذة - وأبو عبيد يقول
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٥٩أ خ و
إخوان الوداد أقرب من إخوة الولاد.
ومـن المجـاز: بيـن السماحة والحماسة تآخٍ ولقيته بأخي الشر أي بخير وبأخي الخير أي بشر.
وله عنـد الأميـر آخيـة ثابتـة.
وشـددت لـه آخيـة لا يحلها المهر الأرن.
وشد الله بينكما أواخي الإخاء وحل أواري الرياء.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٨٠٧* أ خ و * * الأخُ * أصله أخو بفتح الخاء لأنه يجمع على * آخاء ٍ * مثل آباءٍ والذاهب منه واو لأنك تقول في التثنية أخوان وبعض العرب يقول أخان على النقص ويجمع أيضا على * إخْوان * مثل خرب وخربان قلت الخرب ذكر الحبارى وعلى * إِخْوَة * بكسر الهمزة وضمها أيضا على الفراء وقد تسع فيه فيراد به الاثنان كقوله تعالى ﴿فإن كان له إخوة﴾ وهذا قولك أنا فعلنا ونحن فعلنا وأنتما اثنان وأكثر ما يستعمل * الإخْوانُ *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١١٬٤٢١: ( و *!الأَخِيَّةُ ، كأَبِيَّةٍ ، مَقْصورٌ ( ويُشَدُّ ، صَوابُه ويُمَدُّ .
ثم راجَعْتُ التّكمِلَةَ فوَجَدْتُ فيه :
قالَ اللَّيْثُ : *!الآخِيَةُ كآنِيَةٍ لُغَةٌ في *!الآخيَّةِ مُشَدَّدَةً ؛ فظَهَرَ أنَّ الذي في النسخِ كأبيَّةٍ غَلَطٌ ، وصَوابُه كآنِيَةٍ . وقَوْلُه : ويُشَدُّ صَحِيحٌ ، فتأَمَّلْ .
( ويُخَفَّفُ ، أَي مع المدِّ ؛ واقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ على المدِّ والتَّشْديدِ : ( عُودٌ
: ( و *!الأَخِيَّةُ ، كأَبِيَّةٍ ، مَقْصورٌ ( ويُشَدُّ ، صَوابُه ويُمَدُّ . ثم راجَعْتُ التّكمِلَةَ فوَجَدْتُ فيه :
قالَ اللَّيْثُ : *!الآخِيَةُ كآنِيَةٍ لُغَةٌ في *!الآخيَّةِ مُشَدَّدَةً ؛ فظَهَرَ أنَّ الذي في النسخِ كأبيَّةٍ غَلَطٌ ، وصَوابُه كآنِيَةٍ . وقَوْلُه : ويُشَدُّ صَحِيحٌ ، فتأَمَّلْ . ( ويُخَفَّفُ ، أَي مع المدِّ ؛ واقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ على المدِّ والتَّشْديدِ : ( عُودٌ يُعَرَّضُ ( في حائِطٍ أَو في حَبْلٍ يُدْفَنُ طَرَفاهُ في الأرضِ ويُبْرَزُ طَرَفُهُ كالحَلْقَةِ تُشَدُّ فيها الدَّابَّةُ . وقالَ ابنُ السِّكّيتُ : هو أن يُدْفَنَ طَرَفا قِطْعَةٍ مِن الحَبْلِ في الأرضِ وفيه عُصَيَّةٌ أَو حُجَيْر ويظهرُ منه مثْلُ عُرْوَةٍ تُشَدُّ إليه الدابَّةُ . وقالَ الأَزْهَرِيُّ : سَمِعْت ( بَعْضَ ) العَرَبِ يقولُ للحَبْل الذي يُدْفَن في الأرضِ مَثْنِيّاً ويَبْرُزُ طَرَفاه الآخَرَان شِبْه حَلْقةٍ وتُشَدُّ به الدابَّةُ *!آخِيَةٌ . وقالَ أَعْرابيٌّ لآخَر : *!أَخِّ لي *!آخِيَّة أَرْبُط إليها مُهْرِي ؛ وإنَّما *!تُؤَخَّى الآخِيَّةُ في سُهولَةِ الأرضِ لأنَّها أَرْفَقَ بالخَيْل مِن الأَوْتَادِ الناشِزَةِ عن الأَرضِ ، وهي أَثْبَتُ في الأرضِ السَّهْلةِ مِن الوَتِدِ . ويقالُ *!للآخِيَّة : الإِدْرَوْنُ ، والجَمْعُ الأَدارِينُ . وفي حدِيثِ أبي سعيدٍ الخُدْرِيّ : ( مَثَلُ المُؤْمِنِ والإِيمانِ كمَثَل الفَرَسِ في *!آخِيَّتِه يَجولُ ثم يَرْجِعُ إلى آخِيَّتِه ، وإنَّ المُؤْمنَ يَسْهو ثم يَرْجِعُ إلى الإِيمانِ ) . ( ج *!أَخايَا ، على غيرِ قِياسِ ، مثْلُ خَطِيَّةٍ وخَطَايا وعِلَّتُها كعِلَّتِها ؛ ومنه الحدِيثُ : ( لا تَجْعَلُوا ظُهورَكُم *!كأَخَايا الدوابِّ ) . أَي في الصَّلاةِ ، أَي لا تُقَوِّسُوها فيها حتى تَصيرَ كهذه العُرى . ( *!وأواخِيُّ ، مُشَدَّدَة الياءِ . ( *!والأخِيَّةُ ، بالتَّشديدِ : ( الطُّنُبُ . ( وأَيْضاً : ( الحُرْمَةُ والذِّمَّةُ ؛
ومنه حدِيثُ عُمَر : أنَّه قالَ للعبَّاسِ : ( أَنْتَ *!أخِيَّةُ آباءِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ؛ أَرَادَ *!بالأخِيَّةِ البَقِيَّةِ . يقالُ : له عنْدِي آخِيَّة ، أَي متانةٌ قَوِيَّةٌ ووَسِيلةٌ قَرِيبةٌ ، كأنَّه أَرادَ : أَنْتَ الذي يُسْتَنَدُ إليه مِن أَصْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ويُتَمَسَّكُ به . ويقالُ : لفلانٍ عنْدَ الأميرِ آخِيَّةٌ ثابِتَةٌ . وله أَواخٍ وأسْبابٌ تُرْعى . ( *!وأَخَّيْتُ للدَّابَّةِ *!تأْخِيَةً : عَمِلْتُ لها آخِيَّةٌ . قالَ أعْرابيٌّ لآخر : أَخِّ لي *!أخِيَّةً أَرْبُط إليها مُهْرِي . ( *!والأَخُ : أَحَدُ الأَسْماءِ السِّتَّةِ المُعْرَبةِ بالواوِ والألفِ والياءِ . قالَ الجَوْهَرِيُّ : ولا تكونُ مُوحَّدَةً إلا مُضافَةً . قالَ ابنُ بَرِّي : ويجَوزُ أَنْ لا تُضافَ وتُعْربَ بالحَرَكاتِ نَحْو : هذا *!أَخٌ وأَبٌ وحَمٌ وفَمٌ ، ما خَلا قَوْلهم : ذُو مالٍ فإنَّه لا يكونُ إلاَّ مُضافاً . ( *!والأَخُّ ، مُشَدَّدَةً ، وإنَّما شُدِّدَ لأنَّ أَصْلُه *!أَخو ، فزَادُوا بدَلَ الواوِ خاءً ، كما مَرَّ في الأَبِ ؛ ( *!والأَخُوُّ : لُغَةٌ فيه حَكَاها ابنُ الأَعْرابيِّ ؛ ( *!والأَخَا ، مَقْصوراً ، حَكَاها ابنُ الأَعْرابيِّ أَيْضاً ؛ ومنه : مُكْرَهٌ *!أَخَاك لا بَطَل . ( *!والأَخوُ ، كدَلْوٍ ؛ عن كُراعٍ ؛ ومنه قَوْلُ الشاعِرِ : ما المرء *!أخُوك إن لم تلفه وزراً عند الكريهةِ معواناً على النُّوبِقالَ الخَلِيلُ : أَصْلُ تَأْسِيسِ بناءِ *!الأَخِ على فَعَل بثلاثِ مُتِحرِّكاتٍ ، فاسْتَثْقلُوا ذلك ، وأَلقوا الواوَ ، وفيها ثلاثَةُ أَشْياءٍ : حرْف وصَرْف وصَوْت ، فرُبَّما أَلْقَوا الواوَ والياءَ
بصَرْفها فأَبْقوا منها الصَّوْت فاعتَمدَ الصَّوْتُ على حَرَكَةِ ما قَبْله ، فإن كانتِ الحَركَةُ فَتْحةً صارَ الصَّوْتُ معها أَلِفاً لَيِّنةً ، وإن كانتْ ضمَّةً صارَ مَعَها واواً لَيِّنةً ، وإن كانتْ كَسْرَةً صارَ مَعها ياءً لَيِّنَةً ، واعْتَمدَ صَوْتُ واوِ الأَخِ على فتْحَةِ الخاءِ فصارَ مَعها أَلِفاً لَيِّنةً *!أَخَا ؛ ثمَّ أَلقَوا الأَلِفَ اسْتِخْفافاً لكَثْرةِ اسْتعْمالِهم وبَقِيت الخاءُ على حَرَكَتِها فَجَرَتْ على وُجُوهِ النحْو لقِصَر الاسْمِ ، فإذا لم يُضِيفُوه قَوَّوْهُ بالتَّنْوين ، وإذا أَضافُوا لم يَحْسُنِ التَّنْوين في الإِضافَةِ فقَوَّوْهُ بالمدِّ . ( مِن النَّسَبِ م مَعْروفٌ ، وهو مَن وَلدَه أَبُوك وأُمُّكَ أَو أَحدهما ، ويُطْلَقُ أَيْضاً على الأَخِ مِنَ الرِّضاع ، والتَّثْنيةِ أَخْوان ، بسكونِ الخاءِ ، وبعضُ العَرَبِ يقولُ : *!أَخانِ ، على النَّقْصِ . وحكَى كُراعٌ : *!أخُوانِ ، بِضمِّ الخاءِ . قالَ ابنُ سِيدَه : ولا أَدْرِي كيْفَ ذَلِكَ . وقالَ ابنُ بَرِّي : هو في الشِّعْرِ ، وأَنْشَدَ لخُليجٍ الأَعْيَويّ : *!لأَخْوَيْنِ كانا خيرَ *!أَخَوَيْنِ شِيمةًوأَسْرَعَهُ في حاجةٍ لي أُرِيدُهاوَجَعَلَهُ ابنُ سِيدَه : مُثنَّى *!أَخُو ، بضمِّ الخاءِ ، وأَنْشَدَ بيتَ خُلَيْجَ . ( وقد يكونُ الأَخُ : ( الصَّدِيقُ والصَّاحِبُ ؛ ومنه قَوْلُهم : ورُبَّ أَخٍ لم تَلِدْهُ أُمُّك ؛ ( ج *!أخونَ ؛ أَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لعَقِيلِ بنِ عُلَّفَة المُرِّيّ :
وكان بَنُو فَزَارَةَ شَرَّ قوْمٍ وكُنْتُ لهم كَشَرِّ بَني *!الأَخِينا قالَ ابنُ بَرِّي : صَوابُه : شَرَّ عَمَ ؛ قالَ : ومِثْلهُ قَوْلُ العباسِ بنِ مِرْداسٍ : فَقُلْنا أَسْلموا إِنَّا *!أَخُوكُم ْفقد سَلِمَتْ من الإحَنِ الصُّدورُ ( *!وآخاءٌ ، بالمدِّ ، كآباءٍ ، حكَاهُ سِيْبَوَيْه عن يونُسَ ؛ وأَنْشَدَ أَبو عليَ : وَجَدْتُم بَنيكُم دُونَنا إذ نُسِبْتُمُوأَيُّ بَني *!الآخاءِ تَنْبُو مَناسِبُهُ ( ويُجْمَعُ أَيْضاً على ( *!إخْوانٍ ، بالكسْرِ ، مِثْل خَرَبٍ وخِرْبان ؛ ( *!وأُخْوانٌ ، بالضَّمِّ ؛ عن كُراعٍ والفرَّاء ؛ ( *!وإِخْوَةٌ بالكسْرِ . قالَ الأَزْهَرِيُّ : هُم *!الإِخْوةُ إذا كانوا لأبٍ ، وهُم *!الإخْوان إذا لم يكونوا لأبٍ . قالَ أَبو حاتِم : قالَ أَهْلُ البَصْرَةِ أَجْمَعونَ : الإخْوةُ في النَّسَبِ ، *!والإِخْوان في الصَّداقَةِ . قالَ الأزْهرِيُّ : وهذا غَلَطٌ ، يقالُ للأَصْدِقاءِ ، وغَيْر الأَصْدِقاءِ *!إخْوةٌ *!وإخْوان ؛ قالَ اللَّهُ ، عزَّ وجلَّ : ﴿إِنَّما المُؤْمِنُونَ *!إخْوةٌ﴾ ، ولم يَعْنِ النَّسَبَ ؛ وقالَ ﴿أَو بُيُوتِ *!إخْوانِكم﴾ ، وهذا في النَّسَبِ . ( *!وأُخْوَةٌ ، بالضَّمِّ . عن الفَّراء . وأَمَّا سِيْبِوَيْه فقالَ : هو اسمٌ للجَمْعِ وليسَ بجَمْعٍ ، لأنَّ فَعْلاً ليسَ ممَّا يُجْمَع على فُعْلة . ( *!وأُخُوَّةٌ *!وأُخُوٌّ ، مُشَدَّدَيْنِ مَضْمومينِ ، الأُولى حَكَاها اللَّحْيانيُّ . قالَ ابنُ سِيدَه : وعنْدِي أنَّه *!أُخُوٌّ على مثَالِ فُعُول ، ثم لَحِقَت الهاءُ
لتَأْنيثِ الجَمْعِ كالبُعُولةِ والفُحُولَةِ . ( *!والأُخْتُ : للأُنْثى ، صيغَةٌ على غيرِ بناءِ المُذَكَّر ، ( والتَّاءُ بَدَلٌ مِن الواوِ ، وزنها فَعَلَة فَنقلُوها إلى فُعْل وأَلحَقَتْها التَّاءُ المُبْدَلةُ من لامِها بوزْنِ فُعْل ، فقالوا *!أُخْت . و ( ليسَ للتَّأْنيثِ كما ظَنَّ مَنْ لا خبْرَةَ له بهذا الشأْنِ ، وذلِكَ لسكونِ ما قَبْلها ؛ هذا مَذْهَبُ سِيْبَوَيْهِ ، وهو الصَّحيح ، وقد نَصَّ عليه في بابِ ما لا يَنْصرِفُ فقالَ : لو سمَّيت بها رَجُلاً لصَرَفْتها مَعْرِفة ، ولو كانتْ للتَّأْنيثِ لمَا انْصَرَفَ الاسمُ ، على أنَّ سِيْبَوَيْه قد تسمَّح في بعضِ أَلْفاظِه في الكِتابِ فقالَ : هي علامَةُ تأْنِيثٍ ، وإِنَّما ذلكَ تَجوُّزٌ منه في اللَّفْط لأنَّه أَرْسَلَه غُفْلاً ، وقد قيَّده في بابِ ما لا يَنْصَرِف ، والأخْذُ بقَوْلِه المُعلَّل أَقْوى مِنَ الأَخْذ بقَولِه الغُفْل المُرْسَلِ ، ووَجْه تجوُّزه أنَّه لمَّا كانتِ التاءُ لا تُبْدَلُ مِن الواوِ فيها إلاَّ مع المُؤَنَّث صارَتْ كأنَّها علامَةُ تأْنيثٍ ، وأعْنِي بالصِّيغَةِ فيها بتائِها على فُعْل وأَصْلُها فَعَل ، وإِبْدالُ الواوِ فيها لازِمٌ لأنَّ هذا عَمَلٌ اخْتصَّ به المُؤَنَّث ، ( ج *!أَخوَاتٌ . وقالَ الخَليلُ : تأْنِيثُ الأَخِ أُخْتٌ ، وتَاؤُها هاء ، *!وأُخْتان *!وأَخَوات . وقالَ اللَّيْثُ : *!الأُخْتُ كانَ حَدُّها *!أَخَةٌ ، فصارَ الإعْرابُ على الخاءِ والهاءِ في مَوْضِع رَفْعٍ ، ولكنها انْفَتَحَتْ بحالِ هاءِ التأْنِيثِ فاعْتَمدَتْ عليه لأنَّها لا تَعْتمدُ على حَرْفٍ تحرَّكَ بالفتْحَةِ وأُسْكِنَتْ الخاءُ فحوِّل صَرْفُها على الأَلِفِ ، وصارَتِ الهاءُ تاءً كأَنَّها مِن أَصْلِ الكَلِمَةِ ، وَوَقَعَ
الإعْرابُ على التاءِ وأُلْزِمَت الضمةُ التي كانتْ في الخاءِ الأَلفَ . وقالَ بعضُهم : أَصْلُ الأُخْت *!أَخْوة فحُذِفَتِ الواوُ كما حُذِفَتْ مِن الأَخِ ، وجُعِلَتِ الهاءُ تاءً فننُقِلَتْ ضمَّةُ الواوِ المَحْذوفَةِ إلى الأَلفِ فقيلَ أُخْت ، والواوُ أُخْتُ الضمَّةِ . ( وما كنْتَ *!أَخاً ، ولقد *!أَخَوْتَ *!أُخُوَّةً ، بالضمِّ وتَشْديدِ الواوِ ، ( *!وآخَيْتُ ، بالمدِّ ، ( *!وتأَخَّيْتُ : صِرْتُ أَخاً . ويقالُ : *!أَخَوْتُ عشرةً : أَي كنتُ لهم أَخاً . ( *!وآخاهُ *!مُؤاخاةً *!وإخاءً *!وإخاوَةً ، وهذه عن الفرَّاء ، ( *!ووِخاءً ، بكسْرِهنَّ ، ( *!ووَاخاهُ ، بالواوِ لُغَةٌ ( ضَعيفَةٌ قيلَ : هي لُغَةُ طيِّيءٍ . قالَ ابنُ بَرِّيِ : وحَكَى أَبو عبيدٍ في غرِيبِ المصنَّفِ ، ورَوَاهُ عن اليَزِيدي : *!آخَيْتَ *!ووَاخَيْتَ وآسَيْتَ ووَاسَيْتَ وآكَلْتَ ووَاكَلْتَ ، ووَجْهُ ذَلِكَ مِن جهَةِ القِياسِ هو حَمْلُ الماضِي على المُسْتَقْبلِ إذ كانوا يَقولُونَ : *!تُواخِي ، بقَلْبِ الهَمْزةِ واواً على التَّخْفيفِ ، وقيل : هي بَدَلٌ . قالَ ابنُ سِيدَه : وأَرَى *!الوِخاءَ عليها والاسمُ *!الأُخُوَّةُ ، تقولُ : بَيْني وبَيْنه أُخُوَّةٌ وإِخاءٌ . وفي الحدِيثِ : *!آخَى بينَ المُهاجِرِين والأَنْصَار ، أَي أَلَّفَ بينهم *!بأُخُوَّةِ الإسْلامِ والإِيمانِ . وقالَ اللَّيْثُ : *!الإِخاءُ *!والمُؤاخاةُ *!والتأَخِّي *!والأُخُوَّةُ قَرابَةُ الأَخِ . ( *!وتأَخَّيْتُ الشَّيءَ : تَحَرَّيْتُهُ ) تَحَرِّي
الأَخِ *!لأَخِيهِ ؛ ومنه حدِيثُ ابنِ عُمَر : ( *!يتَأَخَّى *!مُتأَخ رَسُولِ اللَّهِ ) ، أَي يَتَحرَّى ويَقْصِدُ ، ويقالُ فيه بالواوِ أَيْضاً وهو الأكْثَرُ . ( (و)*!تأَخَّيْتُ ( أَخاً : اتَّخَذْتُهُ أَخاً ، ( أَو دَعَوْتُهُ أَخاً . ( وقَوْلُهم : ( لا أَخَا لَكَ بفلانٍ ، أَي ( ليسَ لَكَ *!بأَخٍ ؛ قالَ النابِغَةُ : أَبْلغْ بَني ذُبيانَ أنْ لا أخا لَهُمْبعبْسٍ إذا حَلّو الدِّماخَ فأَظْلَمَا ( ويقالُ : ( تَرَكْتُه بأَخِ الخَيْرِ ) ، أَي ( بشَرَ ) ؛ *!وبأَخِ الشَرِّ : أَي بَخيرٍ ؛ وهو مجازٌ . وحَكَى اللَّحْيانّي عن أَبي الدِّينارِ وأَبي زِيادٍ : القوْمُ بأَخِي الشَّرِّ ، أي بشَرَ . ( *!وأُخَيَّانِ ، كعُلَيَّانِ : جَبَلانِ في حقِ ذي العرْجاءِ ، على الشبيكةِ ، وهو ماءٌ في بَطْنِ وادٍ فيه رَكايَا كَثيرَةٌ ؛ قالَهُ ياقوتُ . وممَّا يُسْتَدركُ عليه : قالَ : بعضُ النّحويِّين : سمِّي الأَخُ أَخاً لأنَّ قَصْده قصد *!أَخِيهِ ، وأَصْلُه مِن وَخَى أَي قَصَدَ فقُلِبَتِ الواوُ هَمْزةً . والنِّسْبةُ إلى الأَخِ *!أَخَوِيٌّ ، وكَذَلِكَ إلى *!الأُخْت لأنَّك تقولُ *!أَخَوات ؛ وكانَ يونُسُ يقولُ *!أُخْتِيٌّ ، وليسَ بِقياسٍ . وقالوا : الرُّمْحُ *!أَخُوكَ ورُبَّما خانَكَ . وقالَ ابنُ عرفَةَ : الإخْوَةُ إذا كانتْ في غيرِ الوِلادَةِ كانت المُشاكَلَةُ ، والاجتماعُ في الفعْلِ ، نَحْو هذا الثّوْبُ *!أَخُو هذا ؛ ومنه قَوْلُه تعالى : ﴿كانوا *!إخْوان الشَّياطِيْنِ﴾ ، أَي هُمْ مُشاكِلُوهُم . وقَوْلُه تعالى : { إلاّ
هي أَكْبَر مِن *!أُخْتها } . قالَ السَّمين : جَعَلَها أُخْتها لمُشارَكَتِها لها في الصحَّةِ والصدْقِ والإنابَةِ ، والمعْنَى أنَّهنَّ أَي الآيات مَوْصُوفات بكبْر لا يكدن يَتفَاوَتْن فيه . وقَوْلُه تعالى : ﴿لعنت أختها﴾ إشارَةٌ إلى مُشارَكتِهم في الوِلايَةِ . وقوُلُه تعالى : ﴿إِنَّما المُؤْمنُونَ إخْوَةٌ﴾ ، إشارَةً إلى اجْتِماعِهم على الحقِّ وتَشارِكهم في الصفَّةِ المُقْتضيةِ لذلِكَ . وقالوا : رَمَاهُ اللَّهُ بلَيْلةٍ لا أُخْتَ لها ، وهي لَيْلَة يَمُوت . *!وتآخَيَا على تَفاعَلا : صارَ *!أَخَوَيْن . *!والخُوَّةُ ، بالضمِّ : لُغَةٌ في الأُخُوَّةِ ؛ وبه رُوِي الحدِيثُ : ( لو كنتُ مُتَّخِذاً خليلاً لاتَّخَذْتُ أَبا بكْرٍ خَليلاً ) ، ولكن خُوَّة الإسلامِ . قالَ ابنُ الأثيرِ : هكذا رُوِي الحدِيثُ . وقالَ الأَصْمَعيُّ في قوْلِهم : لا أُكَلِّمهُ إلاَّ أَخا السِّرارِ ، أَي مثْل السِّرار . ويقالُ : لَقِيَ فلانٌ *!أَخا المَوْتِ ، أَي مثل المَوْتِ . ويقالُ : سَيْرُنا *!أَخُو الجَهْدِ ، أَي سَيْرُنا جاهِدٌ . ويقالُ : *!آخَى فلانٌ في فلانٍ *!آخِيَة فكَفَرَها ، إذا اصْطَنَعه وأَسْدَى إليه ؛ قالَ الكُمَيْت : سَتَلْقَوْن ما *!آخِيّكُمْ في عَدُوِّكُمْعليكم إذا ما الحَرْبُ ثارَ عَكُوبُها *!والأَخِيَّةُ : البَقِيَّةُ . وبينَ السَّماحَةِ والحَماسَةِ *!تآخٍ ؛ وهو مجازٌ . *!والإِخْوانُ : لُغَةٌ في الخِوَانِ ؛ ومنه
الحدِيثُ : ( حتى أن أَهْلَ *!الإخْوَان ليَجْتَمِعُونَ ) ، وأَنْشَدَ السَّمين للعريان : ومنحر مئناثٍ يخر خَوارُهاوموضع *!إخْوان إلى جنب إخْوان *!ِوأُخَّى ، كرُبى : ناحِيَةٌ مِن نواحِي البَصْرةِ في شرْقي دجْلَةَ ذات أنْهارٍ وقُرىً ؛ عن ياقوت . ويوم *!أُخِيَّ ، مُصَغَّراً : من أَيَّامِ العَرَبِ ، أَغارَ فيه أَبو بِشْرٍ العُذْرِيُّ على بَني مُرَّةَ ؛ عن ياقوت . *!والإِخِيّةُ كعليّةٍ : لُغَةٌ في *!الأَخِيَّةِ *!والآخِيَةِ .
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٥٬٢٤٣المدخل: اخوأَخَوْتَ
1 أَخَوْتَ ذ , [third pers. أَخَا,] (S, K,) aor. تَأْخُو, (S,) inf. n. أُخُوَّةٌ; (S, K, &c.;) and ↓ آخَيْتَ, (K, TA,) [in the CK اَخَيْتُ, which is wrong in respect of the pers., and otherwise, for it is correctly] with medd, (TA,) inf. n. اِخَآءٌ and مُؤَاخَاةٌ; (Lth;) and ↓ تَأَخَّيْتَ; (K;) Thou becamest a brother [in the proper sense of this word, and also as meaning a friend, or
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٤٧المدخل: ءخوأَخَا
أَخَا U ( n. ac. أُخُوَّة 27t ),
a. Was the brother of; became a brother to.
آخَوَ
آخَوَ III , آخَوَ IV ,
a. Fraternised with, became a brother to.
تَأَخَّوَ
تَأَخَّوَ V ,
a. Adopted as a brother.
b. Endeavoured to obtain.
أَخَوِيّ
أَخَوِيّ 4yi ,
a. Fraternal, brotherly.
أَخَوِيَّة
أَخَوِيَّة 4yit ,
a. Confraternity, brotherhood.
اِخَاْو
اِخَاْو 23A , اِخَاْوَة 23t ,
a. see
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٣٩٬٦٤١المدخل: ءخوءخو
أَخَا - يَأْخُو - أخ - أخَوَيْن - إخْوان - أخْت - أخَوات - إخْوة
أخا - يَأخو + كائن + كائناً : يكون له أخاً: ينتمي معه لذات الأصل والمرجع والمأوى: يعتبر أخ كل من يشترك مع آخر بالانتماء إلى مجموعة بشرية تكون لهم أماً: أي تكون لهم الأصل من جهة، والمأوى والمرجع الذي يرجعون إليه من جهة أخرى (راجع معنى لفظ " أم ")
معنى الأم : الوالدة التي ولدت
الصيغ(٥١)
- أَخِيهِOnun erkek kardeşi(فَعْلِهِ)×١٠
- أَخَاهُمْOnların erkek kardeşi(فَعْلَهُمْ)×٨
- أَخَاهُErkek kardeşi(فَعْلَهُ)×٤
- أَخُوهُمْOnların erkek kardeşi(فَعْلُهُمْ)×٤
- أَخِيErkek kardeşim(فَعْلُنِي)×٤
- إِخْوَانِهِنَّOnların erkek kardeşleri(فِعْلَانِهِنَّ)×٤
- وَأَخِيهِVe onun erkek kardeşi(وَفَعْلِيهِ)×٤
- فَإِخْوَانُكُمْÖyleyse erkek kardeşleriniz(فَفِعْلَانُكُمْ)×٣
- لِإِخْوَانِهِمْOnların erkek kardeşlerine(لِفِعْلَانِهِمْ)×٣
- وَأَخَاهُVe onun erkek kardeşi(وَفَعْلَهُ)×٣
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٣٥ (الإجمالي: ٣٩٩)
- أبو
الآيات المشتركة: ١٥ · Bab kapı demektir
- يوسف
الآيات المشتركة: ٩ · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
- قول
الآيات المشتركة: ٤٣ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- هارون
الآيات المشتركة: ٧ · Harun
- كيل
الآيات المشتركة: ٥ · Kile ölçü birimidir
- مدين
الآيات المشتركة: ٤ · Medyen
- جهز
الآيات المشتركة: ٢ · Cihaz yola çıkan kimsenin yol için aldığı gereklerdir
- نصف
الآيات المشتركة: ٣ · Yarısı
- بنو
الآيات المشتركة: ٩ · Oğullar
- عاد
الآيات المشتركة: ٤ · Âd
- عمم
الآيات المشتركة: ٢ · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
- شعب
الآيات المشتركة: ٣ · Ağacın dalı demektir
الآيات التي ورد فيها(٨٠)
… وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ …
Onun erkek kardeşi
فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ
Onun erkek kardeşi
… غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ …
Onun erkek kardeşi
… بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي …
Onun erkek kardeşi
قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
Onun erkek kardeşi
فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ
Onun erkek kardeşi
فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ …
Onun erkek kardeşi
… بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي …
Onun erkek kardeşi
… يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ
Onun erkek kardeşi
يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ
Onun erkek kardeşi
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أخو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli ve hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صحب, ولي, عشر |
| Zıt Kök | عدو |
| Çekirdek Özet 1 | Hayvanı bağlamak üzere yere çakılan kazık, sabit bağ, ortak kökene veya ipe tutunarak bağlanma |
| Çekirdek Özet 2 | Aynı kökten neşet eden nesep bağı ile ortak inanç, hedef ve ahlakta kenetlenen iradi dayanışma bağı |
| Çekirdek Özet 3 | Karşılıklı hak ve hukuku doğuran, tarafları birbirine karşı koruma ve gözetimle yükümlü kılan sarsılmaz irtibat |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını yalnızca biyolojik soy bağına indirgeyerek Kur'an'ın kurduğu akidevi, kavmi ve ahlaki sorumluluk kardeşliğini göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أخ | Tutma, raptetme, yakalama ve bir merkezde birleşme; bu çekirdek أخذ kökünde nesneyi el ile kavramayı, أخر kökünde ise peşi sıra gelip merkeze eklemlenmeyi ifade eder. | و | Çekirdeğin tutma ve bağlanma hareketine esneklik, süreklilik, iki taraf arasında karşılıklı uzanan bir bağ ve ahit niteliği katarak kavramı organik veya iradi bir ortaklık bağına dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Birincil kaynak ve gücü, ortak bir kökten veya atadan çıkışı simgeler. |
| خ | Çit, duvar (türetme imge); koruma, çevreleme, bölme ve perdeleme | İki unsuru dış tehlikelere karşı aynı çatı ve koruma dairesi içine almayı ifade eder. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki ayrı varlığı birbirine kenetleyen, sabitleyen ve bağı kopmaz kılan rabıtayı temsil eder. |
| أخو | Başlangıçtaki kökten çıkanların koruyucu bir çit içinde çengelle birbirine bağlanması | Ortak bir kaynaktan veya ilkeden beslenen fertlerin, koruyucu bir sınır içinde birbirlerine çadır kazığı gibi kenetlenerek sarsılmaz bir bağ oluşturması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Binek hayvanını sabitlemek amacıyla yere çakılan ya da duvara monte edilen sağlam kazık veya ip halkası (el-āḫiyyeh). İki hayvanın aynı ipe veya kazığa bağlanması durumu. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Amr b. Kulsûm ve çağdaşları tarafından soydaş, kabiledaş ve sadık yoldaş anlamında kullanılmış; şahsın arkasını dayadığı, zor günde desteğini aldığı müttefik için metaforlaşmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimseyle dostluk kurmak, ahitleşmek ve hedef birliği yapmak anlamında fiil olarak kullanılmıştır. Bir kimsenin yanında sarsılmaz yeri olan kişi hakkında da bu kökten mecazlar üretilmiştir: لفلان عند الأمير آخية ثابتة |
المصدر Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Luğa, Esâsü'l-Belâga, Lisânü'l-Arab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinin en arkaik ve müşterek akrabalık terimlerinden biridir. Kök biçimi Proto-Semitik evrede *ʾaḫ- (erkek kardeş) olarak yeniden kurulur ve neredeyse bütün Doğu, Kuzeybatı ve Güney Sami kollarında düzenli ses denkliğiyle korunmuştur. Akadcada ahu(m) biçiminde erkek kardeş, eş veya ortak anlamındadır; Ugarit dilinde ảḫ, İbranicede āḥ (אָח), Aramice ve Süryanicede ʾaḥā (ܐܚܐ), Ge'ez dilinde ʾəḫw biçiminde yaşamaktadır. Bu leksikal süreklilik, kavramın ilksel aile ve kabile teşekkülünün merkezinde yer aldığını gösterir. Arapçada kökün üçüncü radikali olarak beliren illetli harf (و), Proto-Semitik ikili çekirdeğin çekim esnasında aldığı eklemlenmenin (üçlü kök sistemine intibakının) ve bağlama, raptetme, çadır kazığına iliştirme eylemleriyle kurulan anlamsal genişlemenin bir tezahürüdür. İbranice ve Aramicede kelime hem biyolojik kardeşi hem de aynı kabileye, birliğe mensup yoldaşı karşılayarak Arapçadaki semantik çeşitliliğin köklerini doğrular.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the Chicago (CAD).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أخو / وخي / أخي | Kazık çakıp hayvanı bağlama (el-āḫiyyeh) ve bir amaca yönelip kastetme (tevaḫḫî) ile aynı kökten gelenlerin ortak bağı. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Semitik *ʾaḫ- | Akadca ahu(m), İbranice āḥ, Süryanice ʾaḥā ile ortak ata kökten türeyen düzenli akrabalık terimi. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hipotezi | Antik Mısır dilindeki snw (kardeş/çift) ile doğrudan kökdeş olmasa da kavramsal alan Afro-Asyatik ailede benzer ikili bağ mantığıyla gelişmiştir. | Muhtemel |
المصدر David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), HALOT, Lisânü'l-Arab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أخو | Anlamlı | Bağlanma, kardeşlik, kazık | Soy veya inanç bağıyla birbirine raptolunma hali | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| أوخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| خأو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| خوأ | Anlamlı | Boşluk, açlık, çöküntü | Karnın boşalması, yerin ıssız kalması, yıldızın yağmursuz batması | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt çağrışım taşır |
| وأخ | Anlamlı | Bir hedefe kastetme, uyum sağlama | Yolunda gitme, birinin adımlarına uyarak peşinden yürüme | Kur'an'da geçmez; وخي ile dönüşümlü kullanım |
| وخأ | Anlamlı | Ayak basma, ezme | Yere basıp iz bırakma veya çiğneme | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أخو | Merkez | Kardeşlik ve sarsılmaz bağ | Ortak bir kökten (biyolojik, manevi veya kavmi) neşet eden zorunlu veya iradi eşitlik bağı | Taraflar arasında hiyerarşisiz bir kader, hak ve himaye ortaklığı kurar. |
| صحب | Komşu | Birliktelik, arkadaşlık | Mekânsal veya zamansal refakat; yol ve süreç ortaklığı | Süreç bittiğinde sona erebilir, kardeşlik gibi ontolojik bir bağ şart koşmaz. |
| ولي | Komşu | Yakınlık, dostluk, hamiyet | Yardım, yetki, himaye ve hiyerarşik veya hukuki arka çıkma | İçinde sahiplenme, tasarruf ve öncelik hakkı barındırır. |
| عشر | Komşu | Sosyal kaynaşma, muaşeret | Bir arada yaşama, karışıp görüşme ve toplumsal temas | Duygusal veya akidevi derinlik olmaksızın sadece bir arada bulunmayı da kapsar. |
| عدو | Zıt | Düşmanlık, haddi aşma | Sınırı çiğneyerek karşı tarafa zarar verme kastı ve kopukluk | Birlikte tutan bağı kopararak çatışma ve ayrışma üretir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أخو | Kardeşlik bağı | Biyolojik nesep, akide ortaklığı ve kavmi müttefikliği kapsayan organik rabıta | Kesin |
| Latince | Frater, germanus | Kardeş, öz kardeş, tarikat yoldaşı | Frater hem kan kardeşliğini hem de dini/kurumsal cemaat üyeliğini karşılar; germanus ise biyolojik özlüğü vurgular. | Güçlü |
| İngilizce | Brother, brethren, kin | Erkek kardeş, dindaş, hısım | Brother biyolojik bağı; çoğul formu brethren ise inanç ve cemiyet kardeşliğini iyi karşılar. | Kesin |
| Almanca | Bruder, Glaubensbruder | Kardeş, dindaş | Bruder biyolojik ve manevi bağı kapsar; mecazi toplumsal dayanışma için kullanılır. | Kesin |
| Fransızca | Frère, confrère | Kardeş, meslektaş, tarikat mensubu | Frère biyolojik ve genel kardeşliktir; confrère ortak amaçtaki kurumsal birlikteliği karşılar. | Kesin |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Dictionnaire Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَخ / إِخْوَة | Öz veya üvey nesep kardeşi | Miras hükümleri, aile hukuku, nikâh engelleri ve kıssa bağlamları (Nisâ 4:11, 4:23; Yûsuf 12:7) |
| أَخ / إِخْوَان | İman ve akide kardeşliği | Müminlerin birbirine karşı hukuku, iç barış, kalplerin kaynaşması ve cennet ehlinin tasviri (Âl-i İmrân 3:103; el-Hucurât 49:10; el-Hicr 15:47) |
| أَخُو... | Kavmiyet, soydaşlık ve hemşehrilik | Peygamberlerin tebliğ yaptıkları kavimle olan beşeri ve nesep bağı (el-A'râf 7:65, 7:73, 7:85; Hûd 11:50) |
| إِخْوَان | Fikir, yol ve kötülük yoldaşlığı | İnkârda, israfta veya şeytani amellerde birbirine destek olma durumu (el-İsrâ 17:27; el-Haşr 59:11; el-A'râf 7:202) |
| أُخْت | Kız kardeş (biyolojik veya nispet) | Meryem'in Harun'a nispeti veya kan bağıyla mirasçı kız kardeş (Meryem 19:28; Nisâ 4:12, 4:176) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman bağı ve tekfir meselesi | Büyük günah işleyenin dinden çıkıp çıkmadığı tartışmasında katil ile maktulün velisi arasındaki uhuvvetin sürdüğünü belirten ayetin yorumu (el-Bakara 2:178). | Kardeşliğin küfürle bozulup günahla büsbütün yok olmadığı, akidenin asgari müşterekinde varlığını koruduğu vurgusu. |
| Fıkıh | Miras, evlenme yasakları ve kısas | Asabe ve ashâb-ı ferâiz olarak kardeşlerin terekeye intikali; süt kardeşliği ve mahremiyet sınırları. | Şahsi iradeden bağımsız olarak doğan, devredilemez hukuki ve mali yükümlülükler manzumesi. |
| Tefsir | Peygamberlerin kavimlerine kardeş kılınması | Kavimlerine hitap eden peygamberler için kullanılan "kardeşleri" ifadesinin nesep mi yoksa tebliğ şefkati mi olduğu. | Ortak beşeri zemini, soydaşlığı ve peygamberin tebliğ ettiği kitleye yabancı olmadığını gösteren bağ. |
| Hadis | Müslümanların toplumsal dayanışması | Müslümanın Müslümana zulmetmeyeceğini, onu terk etmeyeceğini bildiren kardeşlik nebevi ilkesi. | Birbirine kenetlenmiş kurşun perçinli bina metaforuyla somutlaşan ahlaki ve hukuki koruma kalkanı. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid eksenli cemaatleşme | İman Kardeşliği | Birleştirici Eksen | Biyolojik bağların ötesinde vahye dayalı üst kimlik inşa eder (el-Hucurât 49:10). | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve epistemik cemaat | Fikir ve Yöntem Yoldaşlığı | Doğrulama ve Müzakere | Aynı aksiyomatik ilkeleri benimseyen ilim ehlinin ortak mesaisi ve müzakeresi. | Muhtemel |
| Siyasi | Hukuk önünde eşit vatandaşlık ve ittifak | Eşit Hak Sahipliği | Sosyal Barış ve Tahkim | Hiyerarşik tahakküm yerine eşitler arası adil uzlaşma ve dayanışma modeli getirir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin paylaşımı ve teavün | İnfak ve Miras Hukuku | Kaynak Dağılımı | Terekenin adil paylaşımı ve yardımlaşma ile servetin tek elde tekelleşmesini önler. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düğümler arası paralel bağ / Simetrik graf (Undirected Graph) | İki düğüm (node) arasında yön bağımlılığı olmaksızın çift taraflı bilgi, enerji veya kuvvet aktarımı sağlayan eşdeğer ilişki yapısı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yatay dayanışma / Sosyal sermaye (Social Capital) | Dikey hiyerarşi ve tahakküme dayanmayan, güven ve ortak normlar üzerinden üyelerine karşılıklı güvence sunan kurumsal yapı. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca romantik bir hissiyata, duygusal bir muhabbete ya da katı kan bağına (etnik/biyolojik) indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Biyolojik soyu tanıdığı gibi; peygamberin kavmiyle olan insani-kavmi bağını, müminlerin akidevi bağını ve hatta sapanların bâtıldaki suç ortaklığını da aynı kökle açıklar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kardeşliği sadece kan bağı sanmak Kur'an'ın miras dışındaki tüm ahlaki ve siyasi adalet teorisini işlevsiz kılar; salt duygusal algılamak ise kardeşliği getirdiği hukuki yükümlülük ve sorumluluklardan arındırarak içi boş bir slogana dönüştürür. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın inşa ettiği toplum nizamının omurgasını oluşturur. Dikey otorite ve tahakküm ilişkisi yerine yatay, eşitlikçi, birbirini gözeten ve koruyan bir toplumsal dokunun anahtar kavramıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kısas ve miras hükümlerinin belirlendiği ahkâm ayetlerinde, peygamber kıssalarındaki tebliğ süreçlerinde ve Medine toplumunda inşa edilen müminler arası hukukun açıklandığı pasajlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Üstünlüğü soylulukta, kabile gücünde veya kan bağı tahakkümünde gören cahiliye asabiyetini yıkar; biyolojik bağı inanç ve ahlak bağıyla tahkim veya tasfiye eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamHayvanların ve nesnelerin güvenliğini temin etmek üzere yere çakılan sağlam kazık, ip halkası ve bu merkeze bağlanan varlıkların ortak tutunma noktası.
- Soyut anlamOrtak bir kaynaktan, kökten veya inanç ekseninden neşet eden fertler arasında kurulan, hiyerarşisiz, eşitlikçi, koruma ve sorumluluk doğuran organik rabıta.
- Sistematik karşılıkToplumsal, hukuki ve dini düzlemde taraflara karşılıklı hak, gözetim, savunma ve adalet yükümlülüğü yükleyen yatay dayanışma matrisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde ve iki ayrı ferdi simgeler. gösterge fonksiyonu olup, iki ferdin ortak bir kök, ilke veya inanç kümesini () paylaşması durumunda değerini alır. Bu ortak zemin üzerinde iki taraf arasında karşılıklı ve simetrik haklar matrisi () ile koruma-yardımlaşma sorumluluğu () çarpımsal olarak devreye girerek kardeşlik rabıtasını () eksiksiz inşa eder.