أذن
أ - ذ - ن
جذر- الورود: ١٠٢
- الآيات: ٩٠
- الصيغ: ٤٥
- المعاجم: ١٣
Kulak demektir. “Üzün” kulak demektir. Ezan kulağa duyurmak demektir. Yani çağırmak demektir. Sonra “izin” bir haberi bekleyen kimsenin kulağına gelen ses anlamından kinaye ruhsat anlamı kazanmıştır.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ءذن · اذن
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Kulak demektir. “Üzün” kulak demektir. Ezan kulağa duyurmak demektir. Yani çağırmak demektir. Sonra “izin” bir haberi bekleyen kimsenin kulağına gelen ses anlamından kinaye ruhsat anlamı kazanmıştır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٨٦٢باب الذّال والنّون و و ا ي ء معهما
أ ذ ن يستعمل فقط
أذن:
يقال للرجل: هو أُذُنٌ، وللمرأة: هي أُذُنٌ، وللقوم كذلك، أي يسمَعُ من كلِّ أحد.
والأُذُنُ العُروة أي عُروة الكوزِ ونحوِه، والأكوابُ: كِيزان لا أُذُنَ لها.
والأَذَنُ: الاستِماع للشيء، قال:
في سَماعٍ يَأذَنُ الشَّيْخُ لـه وحَديثٍ مِثلَ ما ذيٍّ مُشارِ
ورجلٌ أُذَنَةٌ: يستَمعُ لكلِّ شيءٍ، وأُمَنَةٌ يأمَنُ بكل إنسان.
وأذِنْتُ بهذا الشيء أي
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬١٢٨المدخل: أذنأَذِنَ له في الشيء إذْناً. يقال: ائْذَنْ لي على الأمير. وأَذِنَ، بمعنى عَلِمَ. ومنه قوله تعالى: "فأْذَنوا بحَرْبٍ من الله ورسوله". وأَذِنَ له أَذَناً: استمع. قال قَعْنَبُ بن أمُِّ صاحبٍ:
إنْ يسمعوا ريبَةً طاروا بها فرحاًعَنِّي وما سمعوا من صالحٍ دَفَنوا
صُمُّ إذا سمعوا خيراً ذُكِرْتُ بـه وإنْ ذُكِرْتُ بِشَرٍ عندهـم أَذِنـوا
والأَذانُ: الإعلامُ. وأَذانُ الصلاة معروف. والأَذينُ مثله. وقد
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٧١المدخل: اذنإذَنْ: حرف مكافأةٍ وجوابٍ، إنْ قدَّمتَها على الفعل المستقبل نصبَته بها لا غير. إذا قال لك قائلٌ: الليلةَ أزورك، قلت: إذنْ أكرمَك. وإن أخَّرتَها ألغيتها فقلت: أكرمُك إذَنْ.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٩٦٨ذ ن ( وايء )
أذن ، ذان ، ذأن : ( مستعملة ) .
أَذن : قال الفَرَّاء وغَيْرُه : الأُذُن ، مُثقّلة مُؤَنَّثة ، وجَمْعُها : آذَان .
وقال ابن السِّكِّيت : رَجُلٌ أُذَانِيّ : عَظِيم الأُذُنَين .
ويُقال : نَعْجة أَذْناء ، مَمْدُود ، وكَبْشٌ آذَنُ .
وأَذَنْتُ فلاناً أَذْناً ، فهو مَأذُون ، إذا ضَرَبْت أُذُنَه .
وأُذَيْنَة : اسم مَلِك من مُلُوك اليَمن .
وقال الزَّجّاج في قوله تعالى : ( وَيَقُولُونَ هُوَ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٨١٣(باب الهمزة والذال وما معهما في الثلاثي)
(أذن) الهمزة والذال والنون أصلان متقارِبان في المعنى، متباعدان في اللفظ، أحدهما أُذُنُ كلِّ ذي أُذُن، والآخَر العِلْم؛ وعنهما يتفرّع البابُ كلُّه. فأمّا التقارب فبالأُذُن يقع علم كلِّ مسموعٍ. وأمّا تفرُّع الباب فالأذُن معروفة مؤنثة. ويقال لذي الأُذُنِ([1]) آذَنُ، ولذات الأُذُن أَذْنَاء. أنشد سلمة عن الفرّاء:
مثل النّعامة كانت وهي سالمةٌ *** أذْنَاءَ حتّى
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٤١١- الأذن: الجارحة، وشبه به من حيث الحلقة أذن القدر وغيرها، ويستعار لمن كثر استماعه وقوله لما يسمع، قال تعالى: ﴿ويقولون: هو أذن قل: أذن خير لكم﴾ [التوبة/61] أي: استماعه لما يعود بخير لكم، وقوله تعالى: ﴿وفي آذانهم وقرا﴾ [الأنعام/25] إشارة إلى جهلهم لا إلى عدم سمعهم.
وأذن: استمع، نحو قوله: ﴿وأذنت لربها وحقت﴾ [الانشقاق/2]، ويستعمل ذلك في العلم الذي يتوصل إليه بالسماع، نحو قوله: {فأذنوا بحرب من الله
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٨١أ ذ ن
اطلـب لـي شـاة أذنـاء قرنـاء.
وحدثتـه فـأذن لـي أحسـن الأذن وآذنته بالأمر فأذن به " فأذنوا بحرب من الله ورسوله ".
وتأذن بالشر إذا تقدم فيه وحذره وأنذر به.
وإذا نادى منادي السلطان بشيء فقد تـأذن بـه.
وتأذنـت لأفعلـن كـذا أي سأفعلـه لا محالـة " وإذ تـأذن ربـك ".
واستأذنـت عليـه فحجبني الآذن.
ومن المجاز: فلان أذن من الآذان إذا كان سمعة وهي أذن وهما أذن وخذ بأذن
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٢٬٢١٣أَذِنَ بالشيء إذْناً وأَذَناً وأَذانةً: عَلِم. وفي التنزيل العزيز: فأْذَنوا بحَرْبٍ من الله ورسوله؛ أَي كونوا على عِلْمٍ. وآذَنَه الأَمرَ وآذَنه به: أَعْلَمَه، وقد قُرئ: فآذِنوا بحربٍ من الله؛ معناه أَي أَعْلِمُوا كلَّ مَن لم يترك الرِّبا بأَنه حربٌ من الله ورسوله. ويقال: قد آذَنْتُه بكذا وكذا، أُوذِنُه إيذاناً وإذْناً إذا أَعْلَمْته، ومن قرأَ فأْذَنُوا أَي فانْصِتُوا. ويقال: أَذِنْتُ لفلانٍ في
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٩٦٢* أ ذ ن * * أذِن * له في الشيء بالكسر * إذْنا * و * أذِنَ * بمعنى علم وبابه طرب ومنه قوله تعالى ﴿فأذنوا بحرب من الله ورسوله﴾ وأذن له استمع وبابه طرب قال قعنب بن أم صاحب % إن يأذنوا ريبة طاروا بها فرحا % مني وما أذنوا من صالح دفنوا % % صم إذا سمعوا خيرا ذكرت به % وإن ذكرت بشر عندهم أذنوا % قلت ومنه قوله تعالى ﴿وأذنت لربها وحقت﴾ وفي الحديث ﴿ما أذن الله لشيء كأذنه لنبي يتغنى بالقرآن﴾ و *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٥٬٤٦٧: ( *!أَذِنَ بالشَّيءِ ، كسَمِعَ ، *!إذْناً ، بالكسْرِ ويُحَرَّكُ ، *!وأَذاناً *!وأَذانَةً ) ، كسَحابٍ وسَحابَةً : ( عَلِمَ به ) ؛ ) ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿( *!فَأْذَنوا بحَرْبٍ ) مِن اللَّهِ﴾ ( أَي كونوا على عِلْمٍ ) ؛ ) ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿وما هُمْ بضارِّينَ به مِن أَحدٍ إِلاَّ *!بإِذْنِ اللَّهِ﴾ ) معْناهُ بعِلْمِ اللَّهِ .
ويقالُ : فَعلْتُ كذا وكذا *!بإِذْنِه .
( *!وآذَنَهُ الأَمْر و )
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٢١٬٢٣٤المدخل: اذنأَذِنَ لَهْ
1 أَذِنَ لَهْ ذ (T, S, M, Msb, K) and اِلَيْهِ, (M, K,) aor. اَذَنَ , (T, Msb, K,) inf. n. أَذَنٌ, (T, S, Msb, K,) He [gave ear or] listened to it, (T, S, M, Msb, K,) or him: (T, S, M, K: *) or it signifies, (K,) or signifies also, (M,) he listened to it, or him, pleased, or being pleased. (M, K.) It is said in a trad., (T,) مَا أَذِنَ اللّٰهِ لِشَىْءٍ لِنَبِىٍّ يَتَغَنَّى بالقُرآنِ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٢٩٠المدخل: ءذنأَذَنَ
أَذَنَ U ( n. ac. أَذْن 1 ),
a. Hit or hurt the ear of.
أَذِنَ
أَذِنَ A ( n. ac. اِذْن 2 , أَذَن 4 , أَذَاْن 22 , أَذَاْنَة 22t )
a. [ La or Ila ], Listened, harkened to; longed for, desired.
b. [ La & Fi ], Permitted, granted to.
c. [ Bi ], Knew, was apprised of.
أَذَّنَ
أَذَّنَ II ,
a. Pulled or twisted the ear of.
b. Made known, announced, proclaimed; called to prayer.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٨٨٬٥٨٧المدخل: ءذنءذن
MـTEADDف
أَذِنَ - يَأْذَنُ (المتعدي)
أَذِنَ - يَأْذَنُ (المتعدي) - أذان - أُذُن - أذُنَيْن - آذان
آذَنَ - يُؤاذِن
أَذَّنَ - يُؤَذِّنُ - مُؤَذِّن
تَأَذَّنَ - يَتَأذَّنُ
أَذِنَ - يَأْذَنُ (المتعدي) + كائن + شيئاً أو بـِ شيء أو أمر، أو أن يكون أمر: علمه عن طريق السماع والأذن
﴿فإن لم تفعلوا فأذنوا بحرب من الله ورسوله﴾: فإن لم تفعلوا فليصل إليكم
الصيغ(٤٥)
- بِإِذْنِİzniyle(بِفِعْلِ)×٢٣
- بِإِذْنِهِOnun izniyle(بِفِعْلِهِ)×٩
- آذَانِهِمْOnların kulakları(أَفْعَالِهِمْ)×٧
- أَذِنَİzin verdi(فَعِلَ)×٥
- بِإِذْنِيBenim iznimle(بِفِعْلِي)×٤
- آذَانٌKulaklar(أَفْعَالٌ)×٣
- آذَنَİzin veririm(أَفْعَلَ)×٣
- أُذُنٌKulak(فُعُلٌ)×٢
- تَأَذَّنَYayınladı(تَفَعَّلَ)×٢
- فَبِإِذْنِÖyleyse izinleمعانٍ أخرى: ١(فَبِفِعْلِ)×٢
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٧٢ (الإجمالي: ٤٣٦)
- وقر
الآيات المشتركة: ٦ · Kayadaki çukur demektir
- أله
الآيات المشتركة: ٥٤ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- قلب
الآيات المشتركة: ١٢ · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- كنن
الآيات المشتركة: ٤ · Okların konduğu kap demektir
- شفع
الآيات المشتركة: ٥ · “Şefeve” dudak demektir
- أمن
الآيات المشتركة: ٢٥ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- برص
الآيات المشتركة: ٢ · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
- صبع
الآيات المشتركة: ٢ · Onların parmakları
- كمه
الآيات المشتركة: ٢ · Kataraktlı
- حجب
الآيات المشتركة: ٣ · Kaş demektir
- فقه
الآيات المشتركة: ٤ · Kavrarlar
- يدي
الآيات المشتركة: ٨ · El ve kol demektir
الآيات التي ورد فيها(٩٠)
قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ
İzniyle
… وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا …
İzniyle
… اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ
İzniyle
فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ …
İzniyle
… مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ …
İzniyle
… طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ …
İzniyle
وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ …
İzniyle
… الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا …
İzniyle
وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا …
İzniyle
وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ
İzniyle
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أذن |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سمع, نصت, علم |
| Zıt Kök | وقر |
| Çekirdek Özet 1 | İşitme organı kulak; sesi, haberi ve bildirimi algılama kanalı. |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi ve beşeri düzeyde bilme, bildirme, açık ilan ve ontolojik/hukuki onay verme. |
| Çekirdek Özet 3 | Bir eylemin meşruiyet ve imkân dairesine girmesini sağlayan bildirilmiş irade ve ruhsat düzeni. |
| Kritik Hata Riski | İzin kavramını yalnızca pasif bir müsaade veya keyfi bir tolerans sayıp, ontolojik belirlenim, kesin bildirim ve hukuki yetkilendirme boyutunu yok saymak. |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أذ | Duyusal temas, dış tesire açık olma, etkilenme ve alıcılık (karşılaştır: أذي dışarıdan gelen ve bünyede algılanan incinme/rahatsızlık). | ن | Temas ve alıcılık hareketini sürekli bir organa (kulak), ses dalgalarını almaya, kesin bilgiye ve bu bilgiden doğan izin, ilan ve yetkiye dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | İradenin, birincil eylemin veya ilk ses dalgasının harekete geçiş kaynağı. |
| ذ | Kapı imgesinin ikizi (türetme yoğunlaşması); aralık, geçiş, eşik | Sesin, bilginin veya iradenin içeri süzüldüğü açıklık, algı eşiği. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Alınan etkinin zihinde ve eylem sahasında süreklilik kazanması, dalga halinde yayılması. |
| أذن | İradenin açılan algı eşiğinden geçerek süreklilik kazanması | Dışarıdan gelen ses ve irade beyanının kulak kapısından içeri alınması; duyulan şeyin zihinde bilgi, toplumsal alanda ise ilan ve geçerli bir izin haline gelmesi. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Başın iki yanında bulunan işitme organı (kulak); kulak memesi veya kulak büyüklüğü; küp veya testi gibi kapların tutmaya yarayan kulpu (عروة الكوز). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Haris b. Hillize el-Yeşkürî muallakasında ayrılık ilanını bu kökün if'âl kalıbıyla anar: آذَنَتْنا ببَيْنِها أَسْماءُ / رُبَّ ثاوٍ يُمَلُّ مِنْهُ الثَّواءُ (Esmâ ayrılacağını bize açıkça bildirdi / Oysa öyle konuklar vardır ki kalışlarından usanılır). |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin her denilene inanıp kulağını herkese açması durumunu anlatmak üzere mecazen şahsa kulak denilmesi: فلان أذن (falan kimse sırf kulaktan ibarettir, her söze kulak verir). |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, el-Mu‘allakāt (el-Hâris b. Hillize).
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinin ortak leksikal katmanında أذن kökü, doğrudan bedensel organ olan kulak ve bu organ vasıtasıyla icra edilen dinleme eylemiyle temsil edilir. Akatça uznu (kulak, akıl, dikkat), Ugaritçe ủdn (kulak), İbranice ozen / אֹזֶן (kulak) ve he’ezin / הֶאֱזִין (kulak vermek, dinlemek), Süryanice ādno / ܐܕܢܐ (kulak) ve Ge’ez (Etiyopya) ezn / እዝን (kulak) biçimleriyle ortak Proto-Sami *ʔudn- köküne uzanır. Bu semantik matriste organ adı ile dinleme, dikkat kesilme ve kavrama kabiliyeti iç içedir. Arapça bu somut fiziksel tabanı korumakla kalmamış; organ adından işiterek bilme (ilim), açıkça duyurma (ezan/ilan), eylemin önünü açan buyruk (izin) ve kesin irade beyanı (teezzün) türeterek kökün kurumsal, hukuki ve ontolojik boyutunu diğer Sami dillerine kıyasla çok daha kapsamlı bir dizgeye dönüştürmüştür.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Somut organdan (أُذُن) dinleme eylemine (أَذَن), oradan bilgiye (عِلْم) ve rızaya (إِذْن) geçiş | Kulak organının işlevi olan duyma eylemi, haberin kulağa ulaşmasıyla kesin bilgiye; otoritenin duyulabilir sözü ise eyleme geçiş yetkisine ve ruhsatına dönüşmüştür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *ʔudn- (Akatça uznu, İbranice ozen, Süryanice ādno) | Bütün ana Sami kollarında kulak organı ve dikkatle dinleme anlamı ortaktır; Arapçada yönetimsel ve ontolojik onay semantiği özgün bir genişleme göstermiştir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman (Berberice ve Çadik dillerinde işitme/kulak kökleri) | Kimi Doğu Çadik ve Kuşitik dillerinde işitme organı ve algıyla ilgili benzer labial/nazal biçimler önerilse de ses denklikleri kesin değildir. | Muhtemel |
المصدر David Cohen, Kogan (Genealogical Classification of Semitic), HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أذن | Anlamlı | Kulak, dinleme, bildirme, izin verme | Hedef köktür; bilme, onaylama ve ilan etme anlamlarını taşır. | Kur'an'da geçer. |
| أنذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ذأن | Anlamlı | Hızlı yürüme, hafiflik veya kuruntulu olma | Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel sayılmış, süratli hareket veya zayıf karakter için kullanılmıştır. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zayıf fonetik akrabalık. |
| ذنأ | Anlamlı | Kambur olma, kusurlu ve biçimsiz olma | Fiziksel bir eğrilik ve bedensel kusur anlatır. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle anlam bağı yoktur. |
| نأذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik dizilim Arap dilinde terkip edilmemiştir (mühmel). | Kur'an'da geçmez. |
| نذأ | Anlamlı | Ayıplama, azarlama, kötüleme | Bir kimseyi sözle kınamak ve yüzüne karşı kötü davranmak demektir. | Kur'an'da geçmez; sözlü aktarım yönüyle uzak çağrışım. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أذن | Merkez | Kulak verme, bildirme, izin ve irade beyanı | Sesin kulağa ulaşmasıyla doğan bilgi, otoritenin eyleme verdiği geçerlilik ve açık çağrı. | Bilişsel kabul ve eylemsel ruhsatı bir arada içerir. |
| سمع | Komşu | İşitme, algılama, icabet etme | سمع ses dalgasının doğrudan duyulmasını ve itaat edilmesini anlatır; أذن ise duyulanın onaylanması ve eylem iznine bağlanmasıyla ayrılır. | Salt duyu algısından itaate uzanan genişlik. |
| نصت | Komşu | Susup dikkatle dinleme | نصت kulağı verip konuşmayı keserek pürdikkat kesilmektir; أذن ise dinlemenin ötesinde izin verme ve bildirim kurma yetkisini barındırır. | Alıcı tarafın pasif ve odaklanmış dinleme hali. |
| علم | Komşu | Bilme, idrak etme, haberdar olma | علم her türlü bilişsel kavrayışı kapsar; أذن ise özellikle kulağa gelen bir bildirimle haberdar olmayı ve bilinçli rızayı ifade eder. | Bilginin duyu kaynağı ve bildirim boyutu. |
| وقر | Zıt | Sağırlık, kulakta ağırlık, tıkanıklık | Kulağın ses ve mesaja kapanması, algı kanalının iptal olması ve eylemsel iletişimin kesilmesi. | أذن kökünün işitme ve ruhsat verici akışını tümüyle engeller. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أذن | Kulak, dinleme, bildirme, izin verme | Hem duyu organını hem de eylemsel/ontolojik meşruiyet bildirimini kapsar. | Kesin |
| Latince | auris / audire / permittere | Kulak / işitmek / geçişe izin vermek | Audire dinleme yönünü, permittere ise engeli kaldırıp yetki verme yönünü karşılar; iki anlamı tek kökte birleştirmez. | Güçlü |
| İngilizce | ear / listen / permit / proclaim | Kulak / kulak vermek / izin vermek / ilan etmek | Ear organı, permit ruhsatı, proclaim ezan ve duyuruyu verir; anlam parçalı karşılanır. | Güçlü |
| Almanca | Ohr / hören / erlauben / verkünden | Kulak / işitmek / izin vermek / bildirmek | Erlauben hukuki izni, verkünden ilanı karşılar; Arapçadaki organik bağ Almancada ayrı köklerle kurulur. | Güçlü |
| Fransızca | oreille / ouïr / permettre / proclamer | Kulak / işitmek / müsaade etmek / duyurmak | Permettre iradi onayı, ouïr işitmeyi anlatır; ses-bilgi-ruhsat zinciri bölünür. | Güçlü |
المصدر Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Duden, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أُذُن (İsim) | Bedensel işitme organı (kulak) | Kısas hükümleri ve fiziksel işitme vasıtası bağlamı (Mâide 5:45; Hacc 22:46). |
| أُذُن (Mecaz) | Her söyleneni dinleyen, safderun kimse | Münafıkların Hz. Peygamber'i zaaf sahibi göstermek için kurduğu itham bağlamı (Tevbe 9:61). |
| أَذِنَ لِـ (Fiil) | Kulak vermek, boyun eğmek, itaat etmek | Göklerin ve yerin Rabbinin emrine tam bir teslimiyetle kulak kabartması bağlamı (İnşikâk 84:2, 5). |
| إِذْن (Mastâr/İsim) | İlahi meşruiyet, ontolojik onay ve irade | Allah'ın yaratma, şefaat, mucize ve varlık üzerindeki mutlak yasallık alanı bağlamı (Bakara 2:255; Âl-i İmrân 3:49). |
| إِذْن / اِسْتِئْذَان (Hukuk) | İzin isteme, ruhsat, toplumsal mahremiyet | Evlere giriş ve şahsi alanlara riayet hükümleri bağlamı (Nûr 24:27, 58). |
| أَذَّنَ / مُؤَذِّن (Tef'îl) | Yüksek sesle ilan etme, umumi çağrı | Hac çağrısı, kıyametteki nida veya kervana sesleniş bağlamı (A'râf 7:44; Yûsuf 12:70; Hacc 22:27). |
| آذَنَ (İf'âl) | Kesin olarak bildirme, uyarma, ültimatom verme | Tevhid mücadelesinde taraflara açıkça duyurulan savaş veya ilkesel bildirim bağlamı (Bakara 2:279; Enbiyâ 21:109). |
| تَأَذَّنَ (Tefa''ul) | Kesin olarak hükmetme, ant içerek bildirme | İlahi kanunun ve sünnetullahın değişmez kararlılığını bildirme bağlamı (A'râf 7:167; İbrâhîm 14:7). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'ın izni (bi-iznillâh) ve halk-kesb meselesi | Kulun fiillerinin yaratılmasında ve şefaatte ilahi iznin ontolojik bir cebir mi yoksa iradi bir meşruiyet alanı mı olduğu tartışması. | İrade, kader, tekvinî ve teşriî izin arasındaki ayrım. |
| Fıkıh | İsti'zân (izin isteme), ruhsat ve velayet izinleri | Başkasının mülküne girme, nikâhta kadının/velinin rızası ve ibadetlerde şer'î ruhsat şartları. | Hukuki geçerlilik, tasarruf yetkisi ve mahremiyet sınırı. |
| Tefsir | "Hüve üzünün" (O sırf kulaktır) ve kâinatın dinlemesi | Peygamber'in herkese kulak veren rahmet oluşu ile kâinatın Rabbine kulak verişinin (İnşikâk) anlamlandırılması. | Duyu organından ahlaki kemale ve kozmolojik itaate geçiş. |
| Hadis | Ezanın meşruiyeti ve Allah'ın Kur'an okuyan kulunu dinlemesi | Namaza çağrının lafızları ile Allah'ın peygamberini dinlemesini anlatan "mâ ezina'llâhu li-şey'in" hadisinin tevili. | Yüksek sesli bildirim ve rıza ile yönelinen ilahi iltifat. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik meşruiyet ve tekvin | İlahi onay (bi-iznillâh) | Varlık sahasında hiçbir sebep veya varlığın bağımsız eylem üretemeyeceğinin ilanı | Şefaat, mucize ve varoluş ancak mutlak otoritenin izniyle imkân bulur. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve duyu algısı | İşitme yoluyla aktarılan kesin bilgi | Algılanan sesin doğrulanabilir veriye ve ortak habere dönüşmesi | Kulak, bilginin dış dünyadan zihne aktarılmasında birincil alıcı kanaldır. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu duyurusu ve otorite kullanımı | Açık tebligat, ilan ve ültimatom (ezan/i'zân) | Toplum ile yönetim arasındaki hukuki ve siyasi bağın şeffafça duyurulması | Keyfi gizlilik yerine, savaş veya barışın açıkça bildirilmesi (alâ sevâ'). | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet tasarrufu ve akit yetkisi | Mülk sahibinin rızası ve tasarruf izni | Piyasa muamelelerinde zorbalığı engelleyen iradi yetkilendirme | Rıza ve izin olmadan başkasının malında tasarruf haram kılınmıştır. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mantık kapısı (Logic Gate) ve yetkilendirme protokolü (Handshake) | Bir sinyalin veya veri paketinin sistemden geçebilmesi için gerekli doğrulama bayrağının (flag) aktif hale gelmesi; kanalın geçişe açılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki meşruiyet ve ehliyet yetkilendirmesi (Licensing/Authorization) | Bir aktörün toplumsal veya hukuki alanda geçerli bir eylemde bulunabilmesi için norm koyucu otoriteden aldığı onay ve temsil hakkı. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İzin kelimesini sadece bireysel serbestlik, bürokratik bir formalite ya da Allah'ın kötülüklere pasif biçimde göz yumması olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; fiziksel işitme organından (kulak) başlayarak algılamayı, açık kamu ilanını (ezan), kesin ilahi vaat ve tehdidi (teezzün) ve evrendeki her türlü ontolojik imkânı kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | "Bi-iznillâh" ifadesini zorunlu bir kadere indirgeyip insanın ahlaki sorumluluğunu yok saymak veya ilahi izin olmadan bağımsız güç vehmederek şirke düşmek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, bilgi ve otorite hiyerarşisini birbirine bağlar; hiçbir eylemin, bilginin ve hukukun ilahi onay ve açık bildirim ağından bağımsız olamayacağını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şefaat ayetlerinde (Âyetü'l-Kürsî), peygamberlerin mucizelerini anlatan pasajlarda, ezan ve hac duyurularında, evlere giriş edebinde ve göklerin teslimiyetinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat kanunlarının Allah'tan bağımsız işlediği vehmini yıkar; şefaatin hatır veya baskıyla değil, yalnızca ilahi izin dairesinde gerçekleşebileceğini ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSesi ve titreşimi toplayan işitme organı (kulak) ve bu kanaldan geçen algı akışı.
- Soyut anlamDuyulan sesin zihinde bilgiye, toplumda açık ilana, eylem alanında ise hukuki ve ontolojik meşruiyet zeminine dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki eyleyicinin (ajan), sınırlandırılmış bir alanda hareket edebilmesini sağlayan iradi onay ve şeffaf duyuru mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde hedeflenen eylemi, eylemin gerçekleşme potansiyelini temsil eder. mutlak irade ve otoriteyi, algılayan ve onay bekleyen özneyi, ise kulak ve işitme vasıtasıyla aktarılan bildirimi (ezan/ilim) gösterir. fonksiyonu, bu bildirim ve onay bağı kurulduğunda , kurulmadığında değerini alan izin koşuludur. Nihai eylem , ancak bu ilahi veya hukuki izin fonksiyonunun aktif olmasıyla varlık sahasına çıkabilir.