جحد
ج - ح - د
جذر- الورود: ١٢
- الآيات: ١٢
- الصيغ: ٤
- المعاجم: ١٢
Cehd sert topraktır. Cehd sert toprağı işlemeye denir. Cihad iyilik için söz ve bedenle gayret göstermek demektir. He Ha’ya dönüşerek cehd ise düşünceleri ve fikirleri karıştırmak için sarfedilen gayrettir. “Ce’d” buruşuk deri demektir. Zorlanan kimsenin yüzünde meydana gelen buruşma sebebiyle “cehd” yapan, zorlayan anlamı kazanmıştır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Cehd sert topraktır. Cehd sert toprağı işlemeye denir. Cihad iyilik için söz ve bedenle gayret göstermek demektir. He Ha’ya dönüşerek cehd ise düşünceleri ve fikirleri karıştırmak için sarfedilen gayrettir. “Ce’d” buruşuk deri demektir. Zorlanan kimsenin yüzünde meydana gelen buruşma sebebiyle “cehd” yapan, zorlayan anlamı kazanmıştır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٧٣باب الحاء والجيم والدال معهما
ج ح د، ح د ج، ج د ح مستعملات
جحد:
الجُحُود: ضدُّ الاقرار كالانكار والمعرفة. والجَحدُ: من الضيِّق والشُحِّ. ورجُلٌ جَحْدٌ: قليلُ الخَير، قال:
لا حَجْداً ابتغَنْيَه ولا جَـدا يَعدنَ من هازَلْنَه غداً غدا
حدج:
الحَدَج: حَمْلُ البِطِّيخ والحنَظْلَ ما دام صِغاراً خُضْراً. ويقال ذلك لحَسَك القُطْب ما دامَ رَطْباً، الواحدة بالهاء. والحُدْجُ لغةٌ فيه.
والتَحديج شِدَّة
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٣٤الجُحودُ: الإنكار مع العلم. يقال: جَحَدَهُ حقّه وبحقّه، جَحْداً وجُحُوداً. والجَحْدُ أيضاً: قلّة الخير، وكذلك الجُحْدُ بالضم. وقال الشاعر:
لَئِنْ بَعَثَتْ أُمُّ الـحُـمَـيدَيْنِ مـائِراً لَقدْ غَنِيَتْ في غيرِ بُؤْسٍ ولا جَُحْدِ
والجَحَدْ بالتحريك مثله. يقال: نَكَداً له وجَحَداً. وجَحَدَ الرجل بالكسر جَحَداً، فهو جَحِدٌ، إذا كان ضيّقاً قليل الخير. وأَجْحَدَ مثلُه. وعامٌ جَحِدٌ: قليلُ المطر.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٬٣٩٣ح ج د
حدج ، جدح ، جحد ، دحج : مستعملة .
دحج : أهمله الليث : وقال أبو عمرو : دَحَج إذا جامع .
جحد : قال الليث : الجُحود : ضِدُّ الإقرارِ كالإنكار والمعرفة .
قال : والجَحَد من الضِّيق والشُّحِّ . يقال : رجل جَحِد : قَليلُ الخَيْر .
وقال الفراء : الجَحْد والجُحْد : الضِّيقُ في المعيشة . يقال : جَحِد عَيْشُهم جَحَداً إذا ضاقَ واشتدَّ . وأنشدني بعضُ العرَب في الجُحْد :
لئِنْ بَعَثَتْ أُمُّ
ح ج د حدج ، جدح ، جحد ، دحج : مستعملة . دحج : أهمله الليث : وقال أبو عمرو : دَحَج إذا جامع . جحد : قال الليث : الجُحود : ضِدُّ الإقرارِ كالإنكار والمعرفة . قال : والجَحَد من الضِّيق والشُّحِّ . يقال : رجل جَحِد : قَليلُ الخَيْر . وقال الفراء : الجَحْد والجُحْد : الضِّيقُ في المعيشة . يقال : جَحِد عَيْشُهم جَحَداً إذا ضاقَ واشتدَّ . وأنشدني بعضُ العرَب في الجُحْد : لئِنْ بَعَثَتْ أُمُّ الحُمَيْدَيْنِ مائِراً لقد غَنِيَتْ في غير بُؤسٍ ولا جُحْد أبو عُبيد عن أبي عمرو : أَجْحد الرجل وجَحَد إذا أنْفَضَ وذَهَب مَالُه . وأنشد : وبيضاءَ من أهل المدينة لم تَذُقْ يبيساً ولم تَتْبَع حَمُولَةَ مُجْحِدقِ أبو عُبَيد : فرس جَحْد ، والأُنثى جَحْدَة والجميع جِحاد وهو الغليظُ القصيرُ . وقال شمر : الجُحادِيَّة : قِرْبَةٌ مُلِئت لَبَناً أو غرارة مُلِئَت تمراً أو حِنْطَةً . وأنشد : وحتى تَرَى أنّ العَلاَةَ تُمِدّها جُحَاديَّة والرائحاتُ الرَّواسم وقد مَرّ تفسير البيت في مُعْتَلِّ العَيْنِ . حدج : الليث : الحَدَج : حَمْلُ البِطِّيخ والحَنْظل ما دام رَطْباً ، والواحدة حَدَجَة . قال : ويقال : ذلك لحَسَك القُطْب ما دام رَطْباً ، والحُدْج لغة فيه . أبو عُبيد عن الأصمعي : إذا اشْتَدَّ الْحَنْظَلُ وصَلُب فهو الحَدَجُ ، واحدها حَدَجَة ، وقد أحْدَجَت الشَّجَرَة قال : ونحْوَ ذلك قال أبُو الوَلِيد الأعرابي . الليث : التَّحْديج : شِدَّة النَّظَر بَعْدَ رَوْعَة وفَزْعَة . ورُوي عن ابن مسعود أَنَّه قال : ( حَدِّثِ القَوْمَ مَا حَدَجُوك بأَبْصَارهم ) . قال أبو عُبيد : يعني ما أحدُّوا النظر إليك . يقال : حدَجَني بِبَصره إذا أحد النظَر إليه . قال ومنه حديثٌ يُروَى في المِعْراج ( ألم تَرَوْا إلى مَيِّتِكم حين يَحْدِج ببصره فإنما يَنظُر إلى المِعْراج من حُسْنه ) . وقال أبو النجم : تُقَتِّلُنا منها عُيونٌ كأَنها عُيون المهَا ما طَرْفُهن بحادِجِ يريد أنها ساجِيَةُ الطَّرْف . قال : والذي يُرادُ من الحديث أنَّه يقول : حدِّثهم ما داموا يَشتهُون حديثك ويَرمُونك بأَبصَارِهم . فإذا رَأيتَهُم مَلُّوا فَدَعهُم . قلت : وهذا يَدلُّ على أنَّ الحديث يكونُ في النَّظَر بلا رَوْعٍ ولا فَزَع . ابن السكيت : حَدَجَه بسَهْم إذا رماه به . يقال : حَدَجَه بذَنْب غَيْره حَمَلَه عَلَيْه وَرَمَاه بِه ، قال : وَحَدج البعيرَ حَدْجاً إذا شَدَّ عليه أَداته . وحَدَجَه ببصره إذا رماه به حَدْجاً وقال ابن الفَرَج : حَدَجَه بالْعَصا حَدْجاً وحَبَجَه بها حَبْجاً إذا ضَرَبُه بها . وقال الليث : الْحِدْجُ : مركب ليس بِرَحْلٍ ولا هَوْدَج يركبه نساءُ الأعراب ، قال : وحَدَجْتُ النَّاقَةَ أَحْدِجُها حَدْجاً ، والجمع حُدُوجٌ وأَحْدَاجٌ . وقال شمر : سمعت أعرابياً يقول : أُنظر إلى هذا البعير الغُرْنُوقِ الذي عليهِ الحِدَاجَةُ ، قال : ولا يُحْدَجُ البعير حتى يكمُل فيه الأداةُ وهي البِدادان والبِطانُ والحَقَبُ . قلت : وسمعتُ العربَ تقولُ : حَدَجْتُ البعيرَ . إذا شددتَ عليه حِدَاجَتَه ، وجمع الحِدَاجَةِ حَدائجُ ، والعربُ تسمِّي مخالي القَتَب أَبِدَّةٌ واحِدُها بِدَادٌ ، فإذا ضُمَّتْ وأُسِرَتْ وشُدَّتْ إلى أَقْتَابها مَحْشُوَّةً فهي حينئذٍ حِدَاجَة ويُسَمَّى الهَوْدَجُ المشدود فوق القَتَب حتى يُشَدُّ عَلَى البعير شَدّاً واحداً بجميع أَداته حِدْجاً وجمعه حُدوج . ويقال : أَحْدِج بعيرَك ، أي شُدَّ عليه قَتَبَهُ بأَداته . وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم لابن السكيت قال : الحُدوجُ والأَحْداجُ والحَدَائجُ : مراكب النساء ، واحدها حِدْجٌ وحِداجةٌ . قلت والصواب : ما فسَّرْتُه لك ولم يُفَرِّق ابنُ السكيت : بين الحِدْج والحِداجَة وبينهما فرق عند العرب كما بينته لك . وقال ابن السكيت : سمعت أبا صاعد الكلابي يقول : قال رجل من العرب لصاحبِه في أَتانٍ شَرُودٍ : إلْزَمْها رماها الله براكب قليل الْحِداجَة بعيد الحاجة ، أراد بالحِداجة أداة القَتَب . ورُوي عن عمر أنهُ قال : ( حَجَّةً هاهنا ثم احْدِجْ هاهنا حتى تفْنَى ) . قال أبو عُبَيد : أحْدج ههنا يعني إلى الغزو . قال والحَدْجُ شَدُّ الأحْمَالِ وتوسيقها يقال : حَدَجْتُ الأحمال أَحْدِجُها حَدْجاً والواحد منها حِدْج وجمعها حُدُوجٌ وأَحْدَاجٌ وأنشد قول الأعشى : أَلاَ قُلْ لِمَيْثَاء ما بالها أَلِلْبَيْنِ تُحْدَجُ أَحمَالُهَا قال : ويُرْوى تُحْدَجُ أجمالُها أي يُشَدُّ عليها قلت : معنى قول عمر : ثم أحْدِج ههنا أي شُدَّ الحِدَاجَةَ وهو القَتَب بأداته على البعير للغزو . والرواية الصحيحة تُحدَجُ أَحمالُها وأما حَدْجُ الأحمالِ بمعنى توسيقها فغير معروف عند العرب وهو غلط . وأما الحِدْجُ بكسر الحاء ، فهو مركَب من مراكب النساء نحو الهودج والمحفَّةُ ومنهُ البيت السائر : شَرَّ يَوْمَيْها وأَغْوَاهُ لها ركِبَتْ عَنْزٌ بِحِدْجٍ جَمَلاَ وقال الآخر : فَخْرَ البَغِيّ بِحِدْج رَبَّ تها إذا ما الناس شَلُّوا شمر عن أبي عمرو الشيباني : يقال : حَدَجْتُهُ ببيع سوء إذا فعلتَ ذلك به . قال : وأنشدني ابن الأعرابي : حَدَجْتُ ابن محدوج بستين بَكْرَةً فلمَّا استَوَتْ رِجْلاهُ ضجَّ من الوِقر قال : وهذا شعر امرأة تزوجها رجل عَلَى ستِّين بكْرة . وقال غيره . حَدَجْتُه ببيع سَوْء ومتاع سَوْء إذا ألزمته بيعاً غبنتَه فيه . ومنهُ قول الشاعر : يَعِجُّ ابنُ خِرْباقٍ من البيع بعد ما حَدَجْتُ ابن خرباقٍ بجَرْباء نازعِ قلت : جعله كبعير شُدَّ عليهِ حِداجته حين ألزمه بَيْعاً لا يقَالُ منهُ . وقال ابن شُمَيل : أهل اليمامةِ يُسمُّون بطيخاً عندهم أخضرَ مثل ما يكون عندنا أيام التِّيرمَاه بالبصرة الحَدَج . قال . والحَدَجَةُ أيضاً . طائر شبيه بالقطَا وأهل العراق يسمون هذا الطائر الذي نُسَمِّيهِ اللَّقْلقَ أَبَا حُدَيجٍ . جدح : الليث : جَدَحَ السويقَ في اللبن ونحوه إِذَا خاضه بالْمِجْدَح حتى يختَلِط . قال : والْمِجْدَح : خَشَبَة في رَأْسها خشبتان مُعتَرِضتان . قال : وَالْمِجْدَح في أَمْر السَّماء يقال : تردُّدُ رَيِّق الماء في السحاب . يقال : أرسلت السماء مَجَاديحَها . وروي عن عُمَرَ أنه خرج إلى الاسْتِسْقَاء فصعد الْمِنبر فلم يزد على الاستغفار حتى نزل ، فقيل له : إنك لم تسْتَسْقِ ، فقال : لقد استسقَيْتُ بمجاديح السَّماء . قال أَبُو عُبَيْد : قال أَبُو عمْرو : الْمَجَاديحُ واحدها مِجْدح وهو نَجْم من النُّجُوم كانت العرب تزعم أنه يُمْطَر به كقولهم في الأَنْوَاء ، وقال الأُمَوِيّ : هو الْمُجْدَحُ أيضاً بالضَّم ، وأنشدنا : وأَطْعُنُ بالقوم شطر الْمُلوك حتى إذا خَفَقَ الْمِجْدَحُ قال : والذي يُراد من الحديث أنه جعل الاستغفار استسْقَاء ، يتَأَوَّلُ قول الله جلّ وعزّ : ( لله فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ ) ( نوح : 10 ، 11 ) وأراد عُمَرُ إبطال الأنواء والتكذيبَ بها ، لأنه جعل الاستغفار هو الذي يُسْتَسْقَى به لا الْمَجَاديحَ والأنواء التي كانوا يسْتَسْقُون بِها . وأَخبرني المُنْذريّ عن ثعلب عن ابن الأعْرابي قال : المِجْدَحُ : نَجْم صغير بين الدَّبَران والثُّريَّا . وقال شَمِر : الدَّبَران يقال له المِجْدَحُ والتَّالي والتَّابع ، قال : وقال بعضهم : ندعو جَناحَي الجَوْزاء المِجْدَحَين . ويقال : هي ثلاثة كَواكِب كأنها مِجْدح يُعْتبر بطلوعِها الْحَرُّ ، ومنه قول الرَّاجز : يَلْفَحُها المِجْدَحُ أَيَّ لفح تلوذ منه بجَنَاء الطَّلْح قلت : وأما ما قاله الليث في تفسير المجاديح أَنَّها تَرَدُّدُ رَيِّقِ الماء في السحاب فباطل ، والعرب لا تعرفه . وقال ابن دريد : المَجْدوح : من أطعمة أهل الجاهلية : كان أحدهم يَعْمِد إلى الناقة فتُقْصَد له ، ويأْخذ دَمَها في إناء فيشربه .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٠٠٩(باب الجيم والحاء وما يثلثهما)
(جحد) الجيم والحاء والدال أصلٌ يدلُّ على قِلّة الخير. يُقال عامٌ جَحِدٌ قليل المطر. ورجل جَحِْدٌ فقير، وقد جَحِدَ وأَجْحَدَ. قال ابن دُريد: والجَحْد من كلِّ شيءٍ القِلّة. قال الشاعر:
* ولَنْ يَرَى ما عاش إلاّ جَحْدا *
وقال الشيباني:[أجحَدَ الرّجلُ وجحدا إذا أنفَضَ وذهبَ مالُه. وأنشد للفرزدق([1])]:
وبيضاء من أهل المدينة لم تذق *** بَئِيساً ولم تتبعْ حُمُولَةَ
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٧٢ج ح د
جحده حقه وبحقه جحداً وجحوداً.
وما أنت إلا جاحد جحد أي قليل الخير وفيك جحد وجحد كعدم وعدم وقد جحد فلان وأجحد.
قال الفرزدق: لبيضاء من أهل المدينة لم تذق يبيسـاً ولـم تتبـع حمولـة مجحـد وقلة الخير على معنيين: الشح والفقر.
ويقال: قد جحد عامنا وعام جحد.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٣٥٤الجَحْدُ والجُحُود: نقيض الإِقرار كالإِنكار والمعرفة، جَحَدَهُ يَجْحَدُه جَحْداً وجُحوداً.
الجوهري: الجُحودُ الإِنكار مع العلم. جَحَدَه حقَّه وبحقه. والجَحْدُ والجُحْدُ، بالضم، والجحود: قلة الخير.
وجَحِدَ جَحَداً، فهو جَحِدٌ وجَحْدٌ وأَجْحَدُ إِذا كان ضيقاً قليل الخير. الفراء: الجَحْدُ والجُحْدُ الضيق في المعيشة. يقال: جَحِدَ عَيْشُهم جَحَداً إِذا ضاق واشتدَّ؛ قال: وأَنشدني بعض الأَعراب في
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١١٣* ج ح د * * الجُحُودُ * الإنكار مع العلم يقال * جَحَدَهُ * حقه وجحده بحقه وبابه قطع وخضع و * الجَحْدُ * قلة الخير
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٣٢٥جحده حقه. وجحده بحقه، كمنعه - يتعدى إلى المفعول الثاني تارة بنفسه وتلرة بحرف الجر، وقال بعضهم: لا يتعدى بالباء إلا بتضمين معنى كفر، أو بحمله عليه، قاله شيخنا - يجحده جحدا، بفتح فسكون، وجحودا كقعود: أنكره مع علمه، قاله الجوهري، أي فهو أخص. ويقال له المكابرة. وقد يطلق على مطلق الإنكار، قاله شيخنا. وجحد فلانا: صادفضه بخيلا قليل الخير. وفي الأساس: وقلة الخير، على معنيين: الشح والفقر. وجحد، كفرح: قل
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٧٩٩جَحَدَ
1 جَحَدَ جحد , aor. حَدَ٣َ , inf. n. جَحْدٌ and جُحُودٌ, He denied a thing; disacknowledged it; (L, MF;) in an absolute sense, whether knowing it to be otherwise than as he represented it to be or not. (MF.) [It is used by grammarians, and often by others, as relating to something past, or supposed or asserted to be past; and thus, in a more restricted sense than نَفَى.] You say, جَحَدَهُ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٨٢جَحَدَ
جَحَدَ A , U ( n. ac. جَحْد 1 , جُحُوْد 27 )
a. [ acc. or Bi ], Disavowed; disowned; denied.
جَحِدَ
جَحِدَ A ( n. ac. جَحَد 4 ),
a. Was poor, scanty; was niggardly.
جَحْد
جَحْد 1 ,
a. Scantiness, straitness; niggardliness.
جَحِد
جَحِد 5 ,
a. Scanty; niggardly.
جَاْحِد
جَاْحِد 21 ,
a. Denying.
b. Apostate, renegade.
جُحُوْد
جُحُوْد 27 ,
a. Denial.
b. Renunciation.
جَحَّاْد
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٩٬٣١٦جحد
جَحَدَ - يَجْحَدُ
جَحَدَ - يَجْحَدُ + كائن + بـ شيء أو بـِ أمر: يُظْهِرُ إنكارَه حقيقة وصواب شيءٍ أو أمرٍ، وهو يبطن خلاف ذلك: تتبين له الحقيقة بشكل يقيني ثم يرفضها وينكرها ولا يقبل بها على أنها حقيقة، وذلك بسبب متعة نفسية أو منفعة أو مرض نفسي خلقي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم التعرف على معلومة وعدم قبول صوابها، وذلك لجهل أو
الجذور المجاورةالمجاورة: ٧٦ (الإجمالي: ١٠٦)
- أيي
الآيات المشتركة: ١٠ · Evye kuş yuvası demektir
- ختر
الآيات المشتركة: ١ · Htr(tı) devenin arkasına bulaşan pislik demektir
- عاد
الآيات المشتركة: ٢ · Âd
- قصد
الآيات المشتركة: ١ · Kemik iliğidir
- موج
الآيات المشتركة: ١ · Dalga
- حيق
الآيات المشتركة: ١ · Havk Çalı süpürgesi demektir
- كون
الآيات المشتركة: ٦ · Kevn, tepe demektir
- دين
الآيات المشتركة: ٢ · Dane, inek yavrusuna denir
- ظلم
الآيات المشتركة: ٣ · Zalimler
- جبر
الآيات المشتركة: ١ · Kırıkların tutturulması için konan tahta parçasına denir
- فأد
الآيات المشتركة: ١ · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
- لهو
الآيات المشتركة: ١ · Boğazdaki küçük dil demektir
الآيات التي ورد فيها(١٢)
قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ
Bozmak için çabalarlar
الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ
Bozmak için çabalarlar
وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ
Bozmak için çabalarlar
كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ
Bozmak için çabalarlar
… الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ
Bozmak için çabalarlar
ذَلِكَ جَزَاءُ أَعْدَاءِ اللَّهِ النَّارُ لَهُمْ فِيهَا دَارُ الْخُلْدِ جَزَاءً بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ
Bozmak için çabalarlar
… وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ
Bozmak için çabalarlar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جحد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نكر, كفر, كذب |
| Zıt Kök | قرر |
| Çekirdek Özet 1 | İyilik, bereket ve yağmurun kıt olması, darlık, hak olanı esirgeme ve cimrilik |
| Çekirdek Özet 2 | İç dünyada doğruluğu kesin olarak bilinen ve kavranan gerçeğin bile bile dille inkâr edilmesi ve reddi |
| Çekirdek Özet 3 | Bilgi ile ikrar arasındaki ahlaki ve ontolojik rabıtanın kasten koparılması, hakkın üzerinin örtülerek teslimiyetin engellenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalın bilgisizlik veya tereddüde dayalı bir inkâr gibi anlamak; böylece kökün özündeki bilerek, tasdik ettiği halde inatla reddetme suçunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جح | Sıkışma, darlık, sertleşme ve bir alanda yoğunlaşıp dışarıya çıkamama kök hareketini içerir; bu çekirdek جحم kökünde alevin ve ısının dar bir alanda sıkışıp şiddetlenerek alevlenmesi anlamını taşır. | د | Eklenen ses, sıkışma ve kısıtlılık hareketini bir sınır ve kesinti çizgisine bağlar; böylece kök, hayrın ve yağmurun kesilmesi, eldeki hakkın kısılarak dışa aktarılmaması ve içteki bilginin dış ikrara dönüşmesinin kesilip reddedilmesi anlamına özelleşir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yüklenme, toplama ve içeri doğru çekme | Bilgiyi veya yükümlülüğü kendi bünyesinde toplama, bir içeriği iç dünyada taşıma ve barındırma hareketini kurar. |
| ح | Çit, duvar; çevirme, kuşatma, koruma ve dışarıya kapatma | Toplanan içeriğin çevresine engel koyma, dışa açılımını kısıtlama ve akışı durdurma payını ekler. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket ve kesin sınır | Bilinen gerçeğin dışarıya, ikrar ve eylem kapısına doğru geçişini durdurup sınır çekme işlevini üstlenir. |
| جحد | Bilginin içte toplanması, çitle kuşatılıp dışa aktarılmasının kapıda engellenmesi | İçsel olarak taşınan ve bilinen kesin bir hakkın, dış dünyaya onay olarak çıkmasına engel olma, hakikati kısıntıya uğratarak ikrar kapısını kapatma eylemini oluşturur. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağmurun azlığı, kuraklık ve kıtlık; toprağın ot bitirmemesi, darlık ve kişinin malının tükenip elindekini cimrilikle kısmasıdır. Yağmuru az yıla «عام جحد», kıt ve boy vermeyen bitkiye «جحد النبات» denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Düreyd ve Lisânü’l-ʿArab’da zikredilen erken şahitte kök, kıtlık ve mahrumiyet anlamında geçer: ولن يرى ما عاش إلا جحدا |
| Erken Arapça kullanım | Emevî şairi el-Ferazdak, muhtaç ve darlık çeken kimsenin yükü bağlamında kökü if‘âl kalıbında kullanmıştır: وبيضاء من أهل المدينة لم تذق / بئيسا ولم تتبع حمولة مجحد |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dillerinde جحد kökü, özellikle Güney-Batı Sami sahasında ve klasik Arapçada semantik bir özelleşme göstererek hayrın, refahın ve kabulün daraltılması manasında merkezileşmiştir. Kökün ilksel çekirdeği fiziksel olarak «kısıtlılık, kıtlık, yoksunluk ve cimrilik» ekseninde gelişmiştir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde kökün doğrudan tam fonetik ve morfolojik bir eşleği olan üçlü bir kök yaygın olarak tespit edilmemekte, darlık ve inkâr anlamları farklı köklerle (örneğin Aramice khedad veya İbranice kikhēsh) karşılanmaktadır; ancak Arapçada kök, hem maddî kıtlığı hem de bu kıtlığın ahlaki-bilişsel karşılığı olan «hakkı itiraf etmekten kaçınma, bildiğini esirgeme» tutumunu tek bir anlamsal gövdede birleştirmiştir. Dolayısıyla kökün semantik gelişimi darlık ve kuraklıktan (fiziksel cüziyet/kıtlık), ahlaki cimriliğe, oradan da gerçeği itiraf etmeyip gizleme eylemine (bilişsel ve dilsel cüziyet) doğru muntazam bir soyutlama çizgisi izler.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuraklık ve kıtlıktan hakkı esirgemeye geçiş | Kelimenin aslı «قلة الخير» (hayrın ve bereketin azlığı, darlık) olup, insanın vicdanında kabul ettiği gerçeği dışarıya vurmaktan cimrilik etmesi manasına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney-Batı Sami içi özelleşme | Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan üçlü kök denkliği sınırlıdır; Arapçada daralma ve kısıntı semantiği üzerinden özgün bir kavramlaşma gelişmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik veya diğer dil ailelerinde spekülasyondan uzak, doğrulanabilir bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha ve Brown-Driver-Briggs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جحد | Anlamlı | Kıtlık, esirgeme ve bilerek inkâr | Yağmurun azlığı, darlık; içten bilinen gerçeği teslim etmeyip dille reddetme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جدح | Anlamlı | Karıştırmak, çalkalamak | Sevîk (kavrulmuş un çorbası) ve içecekleri özel tahta kaşıkla karıştırmak; bulandırmak | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'mel |
| حجد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| حدج | Anlamlı | Yüklemek, dik dik bakmak | Devenin üzerine kadın mahfesi bağlamak; bakışlarını şaşkınlık veya öfkeyle dikmek | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'mel |
| دجح | Anlamlı | Eğilmek, boyun eğmek | Bir şeye doğru meyil göstermek veya gizlenmek | Kur'an'da geçmez; Tahzîb'de müsta'mel kaydı vardır |
| دحج | Anlamlı | Çekmek, sürüklemek | Bir şeyi yerde çekip sürüklemek | Kur'an'da geçmez; Tahzîb'de müsta'mel kaydı vardır |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جحد | Merkez | İnkâr ve esirgeme | İçsel kesin bilgiye rağmen hakkı bilerek dille reddetmek | Hakikatin vicdani tasdiki mevcuttur; inkâr inat, kibir veya hasetten kaynaklanır. |
| نكر | Komşu | Bilinmezlik ve yabancılama | Tanımama, yadırgama ve zihnen kavrayamama sonucu reddetme | نكر kökünde cehalet ve yabancılık baskındır; جحد ise bilinenin reddidir. |
| كفر | Komşu | Örtme ve nankörlük | Nimeti ve delili örtbas etme, üzerini kapatıp yok sayma | كفر daha geniş bir eylemsel ve inançsal örtmeyi anlatır; جحد doğrudan zihinsel ikrarın zıddı olan sözel inkârdır. |
| كذب | Komşu | Gerçeğe aykırılık | Haber ile gerçeklik arasındaki uyumsuzluk, yalanlama | كذب haberin hilafını iddia etmektir; جحد ise muhatabın hakkını ve ayetlerin bağlayıcılığını bile bile gasbetmektir. |
| قرر | Zıt | İkrar ve yerleşik kılma | Gerçeği açıkça itiraf etme, kabullenme ve üzerinde sabit kalma | جحد kökünün zıddı olup, bilginin dille tastamam ve hakkıyla tasdik edilmesidir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جحد | Bile bile inkâr etmek, esirgemek | Bilgisi sabit olan hakkı kibre veya cimriliğe binaen teslim etmeme tutumu | Kesin |
| Latince | diffiteri, negare contra conscientiam | Bildiğini reddetmek, vicdana zıt inkâr | Düz inkârı aşan, vicdani bilginin aksini iddia etme nüansını karşılar; kökün kıtlık/darlık kökünü içermez. | Güçlü |
| İngilizce | to disown knowingly, conscious denial, repudiation | Bilerek inkâr etmek, yadsımak | Kişinin bildiği bir bağı veya hakikati kasten ve açıktan reddetmesini karşılar; fiziksel darlık boyutu eksik kalır. | Güçlü |
| Almanca | wider besseres Wissen leugnen, abstreiten | Daha iyi bildiği halde inkâr etmek | İçsel bilginin varlığına rağmen dışsal olarak yapılan yalanlamayı tam karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | nier sciemment, contester de mauvaise foi | Kötü niyetle, bilerek inkâr etmek | Fransızcadaki «de mauvaise foi» (kötü niyetle/haksızca) tabiri, Kur'an'daki haksız yere inkâr tutumunu kuşatır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَحَدُوا بِـ / يَجْحَدُونَ بِـ | Kesin kanıtlara ve mucizelere rağmen bile bile inkâr etme | Firavun kavminin apaçık mucizeleri kalpleri ikna olduğu halde zulüm ve kibirle reddetmesi (Neml 27:14) ve Âd kavminin Rablerinin ayetlerini kasten tanımazlıktan gelmesi (Hûd 11:59). |
| يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا | İlahi vahyin ve açık işaretlerin hakkını teslim etmeme | Kitap ehlinin veya müşriklerin, peygamberin doğruluğunu bildikleri halde yalnızca zalim ve nankör oldukları için ayetleri reddetmesi (En‘âm 6:33, Ankebût 29:47, Lokmân 31:32). |
| بِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ | Nimetin kaynağını bildiği halde hakkını esirgeme | Rızkın ve nimetlerin bizzat Allah'tan geldiğini bilip ortak koştukları varlıklara nispet ederek nimeti inkâr etmeleri (Nahl 16:71). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman-küfür sınırı ve imanın mahiyeti | İmanın sadece «marifet» (bilgi) olup olmadığı tartışmasında; جحد gösterir ki bir kimse gerçeği kesin olarak bildiği halde cühûd sebebiyle kâfir olabilir (İblis ve Firavun örneği). | Marifetin varlığına rağmen ikrarın yokluğu; inadi küfür. |
| Fıkıh | Hukuki hakların inkârı (inkâr davası) | Borçlunun zimmetinde hak olduğunu bildiği halde borcunu inkâr etmesi; «münkir» ile «câhid» arasındaki fark ve ikrara karşı cühûd hali. | Mal veya hak üzerinde tasarrufu engellemek amacıyla gerçeği gizleme. |
| Tefsir | Ayetlerin psikolojik alımlanışı | Müşriklerin ve inkârcıların peygamberi aslında yalancı saymadıkları, fakat dünya çıkarları ve kibir sebebiyle ayetleri cühûd ettiklerinin açıklanması. | Kalbin ikna olması ile dilin ve eylemin düşmanlığı arasındaki yarılma. |
| Hadis | Nimet ve emanet ahlakı | İyiliği inkâr eden, nankörlük yapan veya emaneti bildiği halde inkâr eden kimselerin kınandığı rivayetler. | Nankörlük, hakkı ketmetme ve fazileti esirgeme tutumu. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin ve ayetlerin tasdiki | İnadi inkâr | Hakikatin meşruiyetini bile bile kırma | Bireyin iç dünyasında oluşan kesin delile rağmen kibrine yenilerek ilahi buyruğu reddetmesi. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik ahlak | Bilimsel veriyi kasten saptırma | Doğruluğu ispatlanmış olguyu gizleme | Bilim insanının veya araştırmacının, çıkarına uymadığı için kesin delilleri yok sayması. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve hak teslimi | Meşru hakkı gasbetme | Toplumsal sözleşmeyi ve hak sahibini inkâr | Gücü elinde tutanın, muhatabın haklılığını bildiği halde iktidarını korumak için hakkı tanımazlıktan gelmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Borç, emanet ve mülkiyet | Hakkı esirgeme ve borç inkârı | İktisadi akışı ve güveni baltalama | Kişinin zimmetindeki borcu veya işçinin emeğini, bildiği halde vermeyerek sermayeyi haksızca bloke etmesi. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ters gerilim / Yalıtım (Direnç) | Fizikte bir devrede gerilim ve potansiyel farkı tam olmasına rağmen, akımı kasten geçirmeyen aşırı yüksek direnç veya kapalı iletken anahtar durumudur. Sisteme giren potansiyel (bilgi) çıktıda sıfırlanır (inkâr). | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Bilişsel çelişkiyi inkârla bastırma (Cognitive dissonance denial) | Psikolojide bireyin içsel inanç ve kanıtlarıyla çelişen dışsal durumunu, hakikati kasten bastırıp düşmanca bir inatla reddederek çözmeye çalışması mekanizmasıdır. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca «inanmamak, inkâr etmek» şeklinde genel ve pasif bir inançsızlık durumuna indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da جحد, hakikatin delili zihne ve kalbe apaçık ulaştıktan sonra, kibrin, menfaatin ve zulmün baskısıyla bu delilin dille ve eylemle bilerek boğulmasıdır. Neml 27:14 bu kökün tanımını bizzat yapar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkârcıların sadece bir «bilgi eksikliği» veya «ikna olamama sorunu» yaşadığı zannedilir; böylece Kur'an'ın inkârcılara yönelttiği ahlaki ve hukuki sorumluluk ithamı temelsiz görünür. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatap aldığı inkârın çoğunlukla bir «bilgisizlik» değil, ahlaki bir «direnç ve haksızlık» olduğunu gösterir; insanın kendi aklı ve vicdanıyla nasıl savaştığını ifşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin getirdiği apaçık mucizelerin kavimlerince reddedilişini anlatan kıssalarda (Neml 27:14, Hûd 11:59) ve inkârcıların peygamberin dürüstlüğünü bildiklerini belirten ayetlerde (En‘âm 6:33). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İmanın salt bir akıl yürütme veya bilgi edinme meselesi olduğu yanılgısını düzeltir; hakikat bilgisine sahip olmanın tek başına kurtuluş sağlamadığını, teslimiyet ve ikrar ahlakının zorunlu olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKuraklık, suyun ve bitkinin kıt olması; kişinin elindeki imkânı cimrilikle kısması ve dışarı akışını engellemesi.
- Soyut anlamİç dünyada kavranan, doğruluğuna kesin kanaat getirilen bir gerçeğin, kibir ve zulüm saikiyle dille reddedilmesi ve itiraf edilmemesi.
- Sistematik karşılıkİçsel doğrulama ile dışsal eylem arasındaki ahlaki geçirgenliğin kasten sıfırlanması; bilginin ikrara dönüşmesinin engellenmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde içsel kesin bilgiyi ve kalbi kanaati (marifet/yakîn), ise dışsal ikrarı ve hakikati teslim etmeyi (tasdik/ikrar) temsil eder. Bilginin tam () fakat dış ikrarın sıfır () olduğu durumda, aradaki ahlaki yarılmayı ve inadi reddi ifade eden cühûd fonksiyonu () azami değere () ulaşır; hakikat bilinmesine rağmen bilerek yok sayılmıştır.