حرج

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: ح-ر-جالصيغ: ٣ · الجذور المجاورة: ١٢٩ · الآيات: ١١ · السور: ٩؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».ليسوجدصعدحرجحَرَجًامرضعممفرضسلمحَرَجٌأمن

الجذرالصيغ ٣الآيات ١١السور ٩المجاورة ١٢٩

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

حرج

ح - ر - ج

جذر
  • الورود: ١٥
  • الآيات: ١١
  • الصيغ: ٣
  • المعاجم: ١٣

Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir. Ormanda içinden geçilmesi zor, dar ve sık ağaçlı yer demektir.المزيد ›

ملاحظاتي

المعاجم(١٣)

★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية

Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir. Ormanda içinden geçilmesi zor, dar ve sık ağaçlı yer demektir.

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٬٥٣٨
باب الحاء والجيم والراء معهما ح ج ر، ج ح ر، ح ر ج، ر ج ح مستعملات حجر: الأحجار: جمع الحَجَر. والحِجارة: جمع الحَجَر أيضاً على غير قياس، ولكن يَجْوزُ الاستحسان في العربية كما أنه يجوز في الفقه، وترك القياس له كما قال: لا ناقِصي حَسَبٍ ولا أيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصارَهْ ومثله المِهارة والبِكارة والواحدةُ مُهْرٌ وبَكْرٌ. والحِجْرُ: حطيم مكّة، وهو المَدارُ بالبيت كأنّه حُجْرَةٌ. مما يلي الَمْثَعب.
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٠٠٩
مَكانٌ حَرَجٌ وحَرِجٌ، أي ضيِّقٌ كثير الشجَر لا تصل إليه الراعية. وقد حَرِجَ صدرُه يَحْرَجُ حَرَجاً. والحَرَجُ: الإثمُ: والحَرَجُ أيضاً: الناقة الضامرة. والحَرَجُ: خشَبٌ يُشَدُّ بعضُهُ إلى بعض يُحمل فيه الموتى، عن الأصمعي: قال: وهو قول امرئ القيس: فإّا تَرَيْنـي فـي رِحـالةِ سـابـحٍ على حضرَجش كالقَرِّ تَخْفِقُ أكفاني وربَّما وَضِعَ فوق نَعش النِساء. والحَرَجَةُ: الجماعة من الإبل.
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٥٬٥٨٤
ح ج ر حجر ، حرج ، جرح ، جحر ، رجح : ( مستعملات ) . حجر : قال الليث : الحَجَر وجَمْعُهُ الحِجارة وليس بقياس ، لأن الحجر وما أشبهه يُجْمَع على أحجار ، ولكن يجوز الاستِحْسان في العربيَّة كما أنه يجوز في الفِقْه وتَرْكُ القياس له : كما قال الأعْشَى يمدح قوماً : لا ناقِصِي حسبٍ ولا أَيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصَارَه قال : ومثله المِهارة والبكارة لجمع المهر والبَكر ، وأخبرني الْمُنْذِريّ عن أبي الْهَيْثَم أنه
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٧٬٩٢٨
(باب الحاء والراء وما يثلثهما) (حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له. (حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٤٤
- أصل الحرج والحراج مجتمع الشيئين، وتصور منه ضيق ما بينهما، فقيل للضيق: حرج، وللإثم حرج، قال تعالى: ﴿ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجا﴾ [النساء/65]، وقال عز وجل: ﴿وما جعل عليكم في الدين من حرج﴾ [الحج/78]، وقد حرج صدره، قال تعالى: ﴿يجعل صدره ضيقا حرجا﴾ [الأنعام/125]، وقرئ ﴿حرجا﴾ (وهي قراءة نافع وأبي بكر وأبي جعفر. راجع الإتحاف ص 216)، أي: ضيقا بكفره، لأن الكفر لا يكاد تسكن إليه النفس لكونه اعتقادا عن ظن،
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٢١٣
ح ر ج حرج صدره حرجاً وصدر حرج وحرج‏.‏ وأحرجني إلى كذا‏:‏ ألجأني فحرجت إليه وأحرج السبـع إلى مضيق حتى أخذه‏.‏ وأحرج كلبك فإنه أدعى له إلى الصيد أي أسهم له من الصيد وأطعمه حرجه منه أي نصيبه‏.‏ قال الطرماح‏:‏ يبتدرن الأحراج كالثول والحر - ج لرب الضراء يصطفده يدخره‏:‏ من الصفد أي يطعمها أحراجها ويأخذ حرج نفسه‏.‏ والثول النحل‏.‏ وكلاب محرجة في أناقها الأحراج وهي الودع الواحد حرج‏.‏ وريح حرجف‏:‏
رابط المدخل

ح ر ج حرج صدره حرجاً وصدر حرج وحرج‏.‏ وأحرجني إلى كذا‏:‏ ألجأني فحرجت إليه وأحرج السبـع إلى مضيق حتى أخذه‏.‏ وأحرج كلبك فإنه أدعى له إلى الصيد أي أسهم له من الصيد وأطعمه حرجه منه أي نصيبه‏.‏ قال الطرماح‏:‏ يبتدرن الأحراج كالثول والحر - ج لرب الضراء يصطفده يدخره‏:‏ من الصفد أي يطعمها أحراجها ويأخذ حرج نفسه‏.‏ والثول النحل‏.‏ وكلاب محرجة في أناقها الأحراج وهي الودع الواحد حرج‏.‏ وريح حرجف‏:‏ باردة‏.‏ ومن المجاز‏:‏ وقع في الحرج وهو ضيق المأثم‏.‏ وحدث عن بني إسرائيل ولا حرج‏.‏ وأحرجني فلان‏:‏ أوقعني في الحرج‏.‏ وحرجت الصلاة على الحائض والسحور على الصائم لما أصبح أي حرمـاً وضـاق أمرهمـا‏.‏ وظلمك عليّ حرج أي حرام مضيقز وتحرج من كذا‏:‏ تأثم‏.‏ وحلف فلان بالمحرجـات وهـي الأيمـان التـي تضيـق مجـال الحلاف وكسعها بالمحرجات أي بالطلقات الثلاث وحرجت العين‏:‏ غارت فضاقت عليها منافذ البصر‏.‏ قال ذو الرمة‏:‏ وتحرج العين فيها حيـن تنتقـب وناقـة حـرج وحرجـوج‏:‏ ضامـرة‏.‏ ودخلـوا فـي الحرج وهو مجتمع الشجر ومتضايقه وهم في حرجة ملتفة وحرجات وحراج‏.‏ قال‏:‏ أبا حرجات الحيّ حين تحملـوا بذي سلم لا جادكن ربيع ودونه حراج من الظلام‏.‏ قال ابن ميادة‏:‏ ألا طرقتنا أم أوس ودونها حراج من الظلماء يعشى غرابها واحرنجمت الإبل‏:‏ اجتمعت وتضامت‏.‏ قال بعضهم‏:‏ عايـن حيـاً كالحـراج نعمـه يكـون أقصـى شلـه محـر نجمه

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٩٬٨٧٠
الحِرْجُ والحَرَجُ: الإِثمُ. والحارجُ: الآثم؛ قال ابن سيده: أُراه على النسب، لأَنه لا فعل له. والحَرَجُ والحَرِجُ والمُتَحَرِّجُ: الكافُّ عن الإِثم. وقولهم: رجل مُتَحَرِّجٌ، كقولهم: رجلٌ مُتَأَثِّمٌ ومُتَحَوِّبٌ ومُتَحَنِّثٌ، يُلْقِي الحَرَجَ والحِنْثَ والحُوبَ والإِثم عن نفسه. ورجلٌ مُتَلَوِّمٌ إِذا تربص بالأَمر يريد القاء الملامة عن نفسه؛ قال الأَزهري: وهذه حروف جاءَت معانيها مخالفة لأَلفاظها؛
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣١٧
* ح ر ج * مكان * حَرِجٌ * و * حَرَجٌ * بكسر الراء وفتحها أي ضيق كثير الشجر وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿ضيقا حرجا﴾ و * حَرِجَ * صدره من باب طرِب أي ضاق و * الحَرَجُ * أيضا الإثم و * الحِرْجُ * بوزن العلج لغة فيه و * أحْرجَهُ * آثمه و * التَحْرِيجُ * التضييق و * تَحرَّجَ * أي تأثم و * حَرِجَ * عليه الشيء حرُم من باب طرِب
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٨٬٩١٩
الحرج، محركة: المكان الضيق وقال الزجاج: الحرج: أضيق الضيق ومثله في التهذيب. والحرج: الموضع الكثير الشجر الذي لا تصل إليه الراعية، وبه فسر ابن عباس رضى الله عنهما قوله عز وجل: يجعل صدره ضيقا حرجا قال: وكذلك الكافر لا تصل إليه الحكمة. كالحرج، ككتف . وحرج صدره يحرج حرجا: ضاق وحرج، فمن قال: حرج ثنى وجمع، ومن قال: حرج أفرد؛ لأنه مصدر، وأما الآية المذكورة، فقال الفراء، قرأها ابن عباس وعمر رضى
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١١٬٢٣٣
حَرِجَ 1 حَرِجَ حرج , aor. حَرَجَ , inf. n. حَرَجٌ, It (a number of things) became collected together: and, necessarily, became close, strait, or narrow: (so accord. to an explanation of the inf. n. by Er-Rلghib, in the TA:) said of anything, it was, or became, close, strait, or narrow. (KL.) One says of dust, حَرِجَ اـِلَى حَائِطٍ, or سَنَدٍ, It rose, (Lth, Az, TA,) in a narrow place, (TA,) and
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٧٩
حَرِجَ حَرِجَ A ( n. ac. حَرَج 4 ), a. Was narrow, strait; was straitened; was oppressed; was contracted; was dazzled ( eye ). b. Was guilty. حَرَّجَ حَرَّجَ II , a. Narrowed, straitened, restricted. b. [ Fī or 'Ala ], Importuned, urged, harassed. c. Sold by auction. أَحْرَجَ أَحْرَجَ IV , a. Drove into crime. b. Reduced to poverty. b. [ acc. & 'Ala ], Forbade to ( thing ).
اقرأ المدخل كاملًا

كتاب الله

مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٣٣٬٧٤٧
حرج حَرِجَ - يَحْرَجُ - حَرَج - حَرَجاً حَرِجَ - يَحْرَجُ + المكان أو الأمر + على كائن أو شيء أو أمر: يضيق عليه، فيضمه ويشمله ويحويه باضطراب وعدم استقرار حَرَج: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل بمعنى مفعول من " حَرِجَ - يَحْرَجُ ": حمل واستيعاب الشيء بضيق وشدة أكثر من المحتمل ، ومن غير استقرار وثبات: حالة من عدم الاستقرار أو الثبات أو اليقين أو
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(٣)

الجذور المجاورةالمجاورة: ١٢٩ (الإجمالي: ١٥٦)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. مرض

    الآيات المشتركة: ٤ · “Bürde” gocuk demektir

  2. عمم

    الآيات المشتركة: ٢ · “An” ve “ma”dan oluşmuştur

  3. خول

    الآيات المشتركة: ٢ · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir

  4. سلم

    الآيات المشتركة: ٤ · “Süllem” merdiven demektir

  5. صعد

    الآيات المشتركة: ٢ · Bayır, yokuş yer demektir

  6. عرج

    الآيات المشتركة: ٢ · Çıkar

  7. فرض

    الآيات المشتركة: ٢ · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…

  8. ليس

    الآيات المشتركة: ٣ · Bu kelime “late”den dönüşmüştür

  9. وطر

    الآيات المشتركة: ١ · “Betır” yarık demektir

  10. أله

    الآيات المشتركة: ٩ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  11. وجد

    الآيات المشتركة: ٣ · Su birikintisidir

  12. أمن

    الآيات المشتركة: ٦ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

الآيات التي ورد فيها(١١)

  1. كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ

    Darlık

  2. … الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ …

    Darlık

  3. لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ …

    Darlık

  4. لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ …

    Darlık

  5. … حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ …

    Darlık

  6. … زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ …

    Darlık

  7. … فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

    Darlık

  8. لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ …

    Darlık

  9. لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ …

    Darlık

  10. … حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ …

    Darlık

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökحرج
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerضيق, عسر, اثم
Zıt Kökسعة
Çekirdek Özet 1Ağaçların birbirine dolanıp geçit vermeyecek ölçüde sıkışması, dar boğaz ve tıkanıklık
Çekirdek Özet 2Teklif ve mükellefiyet alanında insanı çaresiz bırakan ameli tıkanıklığın ve vebalin nefyedilmesi
Çekirdek Özet 3Sistemin sürekliliğini tehlikeye atan kilitlenmelerin ruhsat, ferahlık ve adaletle bertaraf edilmesi
Kritik Hata RiskiHaracın yalnızca psikolojik bir iç sıkıntısı sayılarak fıkhi ve yapısal ruhsat boyutunun göz ardı edilmesi

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
حرBir noktada yoğunlaşma, hararet, keskinlik ve hareketi kısıtlayan sınır oluşturma anlamı taşır; حرر, حرم, حرد ve حرف köklerinde bu çekirdek belirgindir.جToplanma ve yoğunlaşma anlamı cismani bir kütleye ve dalların birbirine girerek geçit vermez hale geldiği fiziki bir darlığa ve sıkışmaya dönüşmüştür.

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
حçit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaGirişi ve çıkışı engelleyen, etrafı kuşatan sınır çizgisi.
رinsan başı; baş, ilk, üstKişinin yönelişini, bilincini ve hareket yönünün merkezini gösterir.
جdeğnek, deve; taşıma, yol alma, toplamaYolda ilerleme ve yük taşıma sırasında karşılaşılan toplanma ve yığılma hareketi.
حرجYol alma sırasında etrafı çit gibi saran engellerin ve dalların baş üstüne ve geçiş çizgisine yığılarak hareketi tamamen kilitlemesi.

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAğaçların dallarının birbirine geçerek aralarından yürümeyi ve geçmeyi imkânsız kılacak derecede sıklaşması; vahşi hayvanların kaçamayacak biçimde sıkıştığı dar ve dolambaçlı yer.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şiirinde kabilenin göçü sonrası geride kalan sık ormanlık ve ağaçlık yerleri nitelemek üzere kullanılır: أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا / بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ
Erken Arapça kullanımAv köpeğinin boynuna geçirilen dar tasma veya yırtıcı hayvanın kaçamayacağı dar bir boğaza kıstırılması bağlamında أحْرَجَ السَّبُعَ ifadesiyle kullanılır.

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça حرج kökü, Sami dilleri ailesinde daralma, bir sınırda sıkışıp kalma, tecrit olma ve dolayısıyla vebal/yasak dairesine girme semantik alanı ile örtüşür. İbranice ח-ר-ג kökünde sınırdan dışarı çıkmak, sarsılmak, dehşet ve dar boğaza düşmekten ötürü titremek anlamları tespit edilir. Aramice ve Süryanice katmanında da hareket alanının sınırlanması ve kuşatılma nüansı korunur. Klasik Arapçada kök, somut ağaç sıklığından zihni ve ameli geçit vermezliğe sıçrayarak dinde ve vicdanda insanı hareketsiz bırakan günah, darlık ve teklif tıkanıklığının adı olmuştur.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönSık ağaçlık (حرجة) ve geçit vermez darlıktan manevi darlığa geçişAğaçların birbirine dolaşarak geçit vermemesi durumu, insanın ameli ve ruhi çıkmaza girmesi ve vebal altında kalması anlamında istiareleşmiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ח-ר-ג ve Aramice paralel biçimlerSınırın daralması, dehşetle titreme ve alanın kısıtlanması anlamındaki fonetik ve semantik ortaklık mevcuttur.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan bir karşılık tespit edilmedi.Veri bulunamadı

المصدر Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
حرجAnlamlıBirbirine girip sıkışma, darlık, günahAğaçların sıklaşmasıyla geçidin kapanması ve ameli çıkmaz hali.Merkez hedef kök; Kur'an'da geçer.
حجرAnlamlıTaş, engellemek, koruma altına almak, men etmekAlanı taşla veya yasakla sınırlandırıp geçişi önleme bakımından hedef kökle anlamdaştır.Kur'an'da geçer.
رحجKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıSözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez.
رجحAnlamlıAğır basmak, bir tarafın üstün gelmesiBir kütlenin veya fikrin diğerine nispetle baskın gelmesi ve tartıda ağır çekmesi.Kur'an'da geçmez.
جحرAnlamlıHayvan ini, dar çukur, sığınakDar ve sıkışık bir yarığa çekilip gizlenme yönüyle ortak darlık çekirdeğine yaklaşır.Kur'an'da geçmez.
جرحAnlamlıKesmek, yaralamak, beden dokusunu açmakTene veya nesneye temas eden keskin darbe; kazanç elde etme fiili.Kur'an'da geçer.

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
حرجMerkezİnsanın içini ve hareket sahasını kilitleyen geçit vermez darlık ve vebalBütün çıkışların kapandığı en ileri derecedeki tıkanıklık halini bildirir.Maddi ve manevi boyutuyla hareket serbestisini sıfırlayan darlıktır.
ضيقKomşuHacimce daralma, göğsün sıkışmasıضيق genel hacim darlığı iken, حرج bu darlığın en uç noktası ve içinden çıkılmaz halidir.ضيق genişliğin zıddı olan her türlü daralma için kullanılır.
عسرKomşuİşin zorlaşması, meşakkat ve külfetعسر işin yapılmasındaki zorluğu anlatır; حرج ise işin yapılamayacak derecede kilitlenmesidir.عسر dereceli bir ağırlıktır, harac ise geçit vermeyen bir engeldir.
اثمKomşuKasıtlı suç, vebal ve sorumlulukاثم doğrudan eylemin ahlaki ve hukuki suç boyutu iken, حرج o suçun doğurduğu vebal ve ruhsal kısıttır.اثم eylemin niteliğini, harac ise fail üzerindeki manevi ağırlığı belirtir.
سعةZıtGenişlik, ferahlık, imkân ve hareket serbestisiDarlığın, çıkmazın ve yükün tamamen kalkarak imkân alanının açılmasıdır.Haracın zıddı olarak mükellefe tanınan ameli ve ruhi ferahlığı ifade eder.

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaحرجDarlık, çıkmaz, vebalHem ağaçların geçit vermez sıkışmasını hem hukuki ve vicdani kilitlenmeyi içerir.Kesin
Latinceangustia, scrupulusDarlık, sıkıntı, vicdani pürüzAngustia fiziki boğaz darlığını, scrupulus ise ayağa batan çakıl taşından doğan vicdani kuşkuyu verir; haracın orman metaforunu dışarıda bırakır.Güçlü
İngilizcestrait, constraint, culpabilityDar boğaz, kısıt, vebalStrait ve constraint ameli tıkanıklığı ve kuşatılmışlığı, culpability ise vebal yönünü karşılar; kökün bütüncül anlamını tek kelime veremez.Güçlü
AlmancaEnge, Bedrängnis, SkrupelDarlık, sıkışmışlık, vicdani engelEnge mekanik darlığı, Bedrängnis hareket alanının kuşatılmasını karşılar; fıkhi ruhsat boyutunu içermez.Güçlü
Fransızcadétroit, entrave, scrupuleDar boğaz, pranga/engel, çekinceDétroit coğrafi geçit darlığını, entrave ameli kilitlenmeyi aktarır; kökün ilahi teklifi hafifletme yönünü kapsamaz.Güçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
حَرَجٌFıkhi teklifin ve mükellefiyetin kaldırılması; meşakkat anında ruhsatAbdest, gusül ve teyemmüm hükümleri; dinde zorluğun bulunmaması beyanı; Mâide 5:6, Hac 22:78.
حَرَجٌSavaş ve cihaddan muafiyet sağlayan bedensel mazeretKör, topal ve hastanın savaşa katılma mükellefiyetinden bağışlanması; Nûr 24:61, Fetih 48:17.
حَرَجٌSosyal ilişkilerde ve aile içi yeme içmede kısıtlamanın olmamasıYakın akrabaların evinde çekinmeden yemek yeme serbestisi; Nûr 24:61.
حَرَجٌPeygamberin meşru fiillerinde kınama ve günah yükünün bulunmamasıEvlilik ve toplumsal tabuların ilahi emirle yıkılması sürecinde vebalin nefyedilmesi; Ahzâb 33:37, Ahzâb 33:38.
حَرَجًاİnkâr ve sapkınlık sebebiyle göğsün iman kabul etmeyecek derecede tıkanmasıHidayetten uzaklaşan kişinin göğe yükseliyormuş gibi göğsünün daralması; En‘âm 6:125.
حَرَجًاVerilen hükme ve yargı kararına karşı kalpte duyulan itiraz ve pürüzPeygamberin hükmüne boyun eğerken iç dünyada hiçbir tereddüt ve rahatsızlık kalmaması şartı; Nisâ 4:65.
حَرَجٌRisalet tebliğinde ve vahyin taşınmasında hissedilen endişe ve baskıVahyin muhataplara ulaştırılması sırasında kalpte hiçbir çekince ve ağırlık bulunmaması emri; A‘râf 7:2.

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamTeklif-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyecek sorumluluk)Allah'ın kullarına fıtratlarını aşan yük yükleyip yüklemeyeceği meselesinde dinde haracın olmaması ilahi adalet ve hikmetin gereği olarak temellendirilmiştir.İrade ve kudreti aşan sorumluluğun ontolojik reddi.
FıkıhNefy-i harac kaidesi (meşakkatin izalesi)Meşakkat anlarında ruhsatların devreye girmesi, azimetten ruhsata geçişin meşruiyeti ve sedd-i zerâi'in sınırları bu kök üzerinden yürütülür.Zaruret ve aşırı darlık durumunda yasanın esnetilmesi ve kolaylığın esas kılınması.
Tefsirİnşirah ve darlık karşıtlığıİman eden kalbin genişlemesi ile inkâr eden kalbin haraca dönüşmesi arasındaki mecazi bağ, sık ağaçlık metaforu üzerinden izah edilmiştir.Kalbin hakikate karşı nefes alamayacak derecede kilitlenmesi.
HadisMazeret ve vebalin kaldırılmasıRivayet serbestisi ve ibadetlerdeki sehvin bağışlanması gibi hususlarda sorumluluk korkusunu gidermek için kullanılmıştır.Günah ve mesuliyet şüphesinin zihinden ve amelden izalesi.

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTeklif ve mükellefiyet dengesiRuhsat mekanizmasıTıkanan ameli süreçleri açmakİbadet ve yükümlülükler insanın yaratılış sınırlarını zorladığında sistem kilitlenmez; haracın nefyedilmesi kuralıyla hayatın olağan akışı korunur.Kesin
İlmiEpistemik araştırma ve anlamaDogmatik kapalılığın aşılmasıZihni cendereleri bertaraf etmekHakikatin araştırılmasında araştırmacıyı baskılayan peşin hükümler ve gereksiz vicdani kuruntular ilmi gelişmeyi tıkar; açık ufuk esastır.Güçlü
SiyasiHukuki meşruiyet ve yargı erkiTam rıza ve içsel adaletİtiraz ve hoşnutsuzluğu sıfırlamakMahkeme kararlarının toplumda yalnızca cebirle değil, vicdanlarda hiçbir haksızlık şüphesi (harac) bırakmayacak bir adaletle uygulanmasını sağlar.Güçlü
İktisadiTicari akış ve borç hukukuBorçluyu boğmayan esneklikFinansal tıkanmayı ve iflası önlemekAşırı borçlandırma ve tefecilik gibi piyasayı kilitleyen mekanizmalar harac üretir; sistem borç erteleme ve kolaylaştırma ile nefes alır.Güçlü

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAkışkanlar mekaniğinde tıkanma (choking) ve kesit daralmasıBir boru hattında akış kesitinin kritik sınıra inmesiyle basıncın yükselip kütlesel akışın durma eşiğine gelmesi; sistemik darboğaz.Kesin
Beşeri bilimlerHukuk sosyolojisinde kilitlenme (deadlock) ve anomiYasal prosedürlerin bireyin hareket sahasını tamamen tüketerek meşru hiçbir çıkış yolu bırakmaması neticesinde doğan yapısal felç hali.Güçlü

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiHarac kavramını yalnızca öznel bir can sıkıntısı, anlık iç daralması veya psikolojik moralsizlik olarak okuma yanılgısı.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da harac; hem hakikate direnen nefsin maruz kaldığı ontolojik tıkanmayı hem de hukuki ve ameli hayatta insanı hareketsiz kılan nesnel meşakkati ve vebali kapsar.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataHaracın nefyedilmesi ilkesi suistimal edilerek kuralların keyfi biçimde ilga edildiği bir laçkalığa kapı aralanabilir veya aksine ruhsatlar yok sayılarak din insanı boğan bir cendereye dönüştürülür.

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın vazettiği nizamın insan fıtratını boğmak için değil, hayatın önündeki tıkanıklıkları kaldırmak için inşa edildiğini gösteren ilahi rahmet ve adalet aksıdır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Ruhsat ve kolaylaştırma bildiren ahkâm ayetlerinde, yargı kararlarına teslimiyeti düzenleyen hukuki hitaplarda ve hidayet ile dalaletin kalpteki tezahürlerini tasvir eden itikadi ayetlerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Dindarlığın sürekli bir meşakkat, zorlama ve vicdani azap rejimi olduğu algısını yıkar; meşruiyetin baskı ile değil, içsel tatmin ve ameli uygulanabilirlikle sağlandığını öğretir.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamAğaç dallarının birbirine dolanıp geçit vermeyecek ölçüde sıklaşması, avın kıstırıldığı dar boğaz ve sıkışık kapan.
  • Soyut anlamİnsanın idrakini, vicdanını ve eylem sahasını bütünüyle kilitleyen darlık, vebal ve ameli çaresizlik hali.
  • Sistematik karşılıkSistemin işleyişini durduran aşırı sürtünmenin ve kilitlenmenin ruhsat, inşirah ve adaletle sıfırlanması.
  • LaTeX modeliH(x)=lim⁡δ→01δ⋅Θ(R(x)−C)  ⟹  ΔS=0
  • LaTeX açıklamasıModelde x mükellef fert veya hukuki süreci, R(x) yüklenen meşakkat ve sorumluluk miktarını, C ise insanın fıtri taşıma kapasitesini gösterir. Heaviside basamak fonksiyonu Θ(R(x)−C), yük fıtri kapasiteyi aştığı anda haracın H(x) ortaya çıktığını ve hareket serbestisi payı olan δ'nın sıfıra yaklaşmasıyla sistemik bir tıkanıklığın doğduğunu belirtir. Formülün sonucu olan ΔS=0 ifadesi ise ilahi teklifte haracın nefyedilmesiyle ameli akışın ve dengenin korunarak sistemik çöküşün önlendiğini sembolize eder.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: ح