حرج
ح - ر - ج
جذر- الورود: ١٥
- الآيات: ١١
- الصيغ: ٣
- المعاجم: ١٣
Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir. Ormanda içinden geçilmesi zor, dar ve sık ağaçlı yer demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir. Ormanda içinden geçilmesi zor, dar ve sık ağaçlı yer demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٬٥٣٨باب الحاء والجيم والراء معهما
ح ج ر، ج ح ر، ح ر ج، ر ج ح مستعملات
حجر:
الأحجار: جمع الحَجَر. والحِجارة: جمع الحَجَر أيضاً على غير قياس، ولكن يَجْوزُ الاستحسان في العربية كما أنه يجوز في الفقه، وترك القياس له كما قال:
لا ناقِصي حَسَبٍ ولا أيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصارَهْ
ومثله المِهارة والبِكارة والواحدةُ مُهْرٌ وبَكْرٌ. والحِجْرُ: حطيم مكّة، وهو المَدارُ بالبيت كأنّه حُجْرَةٌ. مما يلي الَمْثَعب.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٠٠٩مَكانٌ حَرَجٌ وحَرِجٌ، أي ضيِّقٌ كثير الشجَر لا تصل إليه الراعية. وقد حَرِجَ صدرُه يَحْرَجُ حَرَجاً. والحَرَجُ: الإثمُ: والحَرَجُ أيضاً: الناقة الضامرة. والحَرَجُ: خشَبٌ يُشَدُّ بعضُهُ إلى بعض يُحمل فيه الموتى، عن الأصمعي: قال: وهو قول امرئ القيس:
فإّا تَرَيْنـي فـي رِحـالةِ سـابـحٍ على حضرَجش كالقَرِّ تَخْفِقُ أكفاني
وربَّما وَضِعَ فوق نَعش النِساء. والحَرَجَةُ: الجماعة من الإبل.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٥٬٥٨٤ح ج ر
حجر ، حرج ، جرح ، جحر ، رجح : ( مستعملات ) .
حجر : قال الليث : الحَجَر وجَمْعُهُ الحِجارة وليس بقياس ، لأن الحجر وما أشبهه يُجْمَع على أحجار ، ولكن يجوز الاستِحْسان في العربيَّة كما أنه يجوز في الفِقْه وتَرْكُ القياس له : كما قال الأعْشَى يمدح قوماً :
لا ناقِصِي حسبٍ ولا
أَيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصَارَه
قال : ومثله المِهارة والبكارة لجمع المهر والبَكر ، وأخبرني الْمُنْذِريّ عن أبي الْهَيْثَم أنه
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٧٬٩٢٨(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
(حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
(حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٤٤- أصل الحرج والحراج مجتمع الشيئين، وتصور منه ضيق ما بينهما، فقيل للضيق: حرج، وللإثم حرج، قال تعالى: ﴿ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجا﴾ [النساء/65]، وقال عز وجل: ﴿وما جعل عليكم في الدين من حرج﴾ [الحج/78]، وقد حرج صدره، قال تعالى: ﴿يجعل صدره ضيقا حرجا﴾ [الأنعام/125]، وقرئ ﴿حرجا﴾ (وهي قراءة نافع وأبي بكر وأبي جعفر. راجع الإتحاف ص 216)، أي: ضيقا بكفره، لأن الكفر لا يكاد تسكن إليه النفس لكونه اعتقادا عن ظن،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٢١٣ح ر ج
حرج صدره حرجاً وصدر حرج وحرج.
وأحرجني إلى كذا: ألجأني فحرجت إليه وأحرج السبـع إلى مضيق حتى أخذه.
وأحرج كلبك فإنه أدعى له إلى الصيد أي أسهم له من الصيد وأطعمه حرجه منه أي نصيبه.
قال الطرماح: يبتدرن الأحراج كالثول والحر - ج لرب الضراء يصطفده يدخره: من الصفد أي يطعمها أحراجها ويأخذ حرج نفسه.
والثول النحل.
وكلاب محرجة في أناقها الأحراج وهي الودع الواحد حرج.
وريح حرجف:
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٩٬٨٧٠الحِرْجُ والحَرَجُ: الإِثمُ. والحارجُ: الآثم؛ قال ابن سيده: أُراه على النسب، لأَنه لا فعل له. والحَرَجُ والحَرِجُ والمُتَحَرِّجُ: الكافُّ عن الإِثم. وقولهم: رجل مُتَحَرِّجٌ، كقولهم: رجلٌ مُتَأَثِّمٌ ومُتَحَوِّبٌ ومُتَحَنِّثٌ، يُلْقِي الحَرَجَ والحِنْثَ والحُوبَ والإِثم عن نفسه. ورجلٌ مُتَلَوِّمٌ إِذا تربص بالأَمر يريد القاء الملامة عن نفسه؛ قال الأَزهري: وهذه حروف جاءَت معانيها مخالفة لأَلفاظها؛
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣١٧* ح ر ج * مكان * حَرِجٌ * و * حَرَجٌ * بكسر الراء وفتحها أي ضيق كثير الشجر وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿ضيقا حرجا﴾ و * حَرِجَ * صدره من باب طرِب أي ضاق و * الحَرَجُ * أيضا الإثم و * الحِرْجُ * بوزن العلج لغة فيه و * أحْرجَهُ * آثمه و * التَحْرِيجُ * التضييق و * تَحرَّجَ * أي تأثم و * حَرِجَ * عليه الشيء حرُم من باب طرِب
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٨٬٩١٩الحرج، محركة: المكان الضيق وقال الزجاج: الحرج: أضيق الضيق ومثله في التهذيب. والحرج: الموضع الكثير الشجر الذي لا تصل إليه الراعية، وبه فسر ابن عباس رضى الله عنهما قوله عز وجل: يجعل صدره ضيقا حرجا قال: وكذلك الكافر لا تصل إليه الحكمة. كالحرج، ككتف . وحرج صدره يحرج حرجا: ضاق وحرج، فمن قال: حرج ثنى وجمع، ومن قال: حرج أفرد؛ لأنه مصدر، وأما الآية المذكورة، فقال الفراء، قرأها ابن عباس وعمر رضى
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١١٬٢٣٣حَرِجَ
1 حَرِجَ حرج , aor. حَرَجَ , inf. n. حَرَجٌ, It (a number of things) became collected together: and, necessarily, became close, strait, or narrow: (so accord. to an explanation of the inf. n. by Er-Rلghib, in the TA:) said of anything, it was, or became, close, strait, or narrow. (KL.) One says of dust, حَرِجَ اـِلَى حَائِطٍ, or سَنَدٍ, It rose, (Lth, Az, TA,) in a narrow place, (TA,) and
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٧٩حَرِجَ
حَرِجَ A ( n. ac. حَرَج 4 ),
a. Was narrow, strait; was straitened; was oppressed; was contracted; was dazzled ( eye ).
b. Was guilty.
حَرَّجَ
حَرَّجَ II ,
a. Narrowed, straitened, restricted.
b. [ Fī or 'Ala ], Importuned, urged, harassed.
c. Sold by auction.
أَحْرَجَ
أَحْرَجَ IV ,
a. Drove into crime.
b. Reduced to poverty.
b. [ acc. & 'Ala ], Forbade to ( thing ).
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٣٣٬٧٤٧حرج
حَرِجَ - يَحْرَجُ - حَرَج - حَرَجاً
حَرِجَ - يَحْرَجُ + المكان أو الأمر + على كائن أو شيء أو أمر: يضيق عليه، فيضمه ويشمله ويحويه باضطراب وعدم استقرار
حَرَج: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل بمعنى مفعول من " حَرِجَ - يَحْرَجُ ": حمل واستيعاب الشيء بضيق وشدة أكثر من المحتمل ، ومن غير استقرار وثبات: حالة من عدم الاستقرار أو الثبات أو اليقين أو
حرج حَرِجَ - يَحْرَجُ - حَرَج - حَرَجاً حَرِجَ - يَحْرَجُ + المكان أو الأمر + على كائن أو شيء أو أمر: يضيق عليه، فيضمه ويشمله ويحويه باضطراب وعدم استقرار حَرَج: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل بمعنى مفعول من " حَرِجَ - يَحْرَجُ ": حمل واستيعاب الشيء بضيق وشدة أكثر من المحتمل ، ومن غير استقرار وثبات: حالة من عدم الاستقرار أو الثبات أو اليقين أو السكون: حالة حدية يكون عليها الكائن من حيث وضعه المادي كتوازن وثبات، أو النفسي: كاستجابة وقرار، أو العاطفي، كرضا وقبول من عدم الرضا والقبول يجعل + كائن + شيئاً + حَرَجاً: يجعله في ضيق شديد حتى القلقلة وعدم الاستقرار وقرب التشقق أو الانفجار ﴿يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء﴾ حَرَجاً: حال من " حَرَج": بشكل فيه استيعاب فوق الطاقة، يؤدي إلى الضيق الشديد والقلقة وعدم الاستقرار يكون + على كائن + حرج + في أمر أو أن يفعل أمراً: يكون في فعل الأمر حمل واستيعاب فوق الطاقة ﴿لكي لا يكون على المؤمنين حرج في أزواج أدعيائهم﴾ ليس + عليه حرج + أن يفعل أمراً: لا ينبغي أن يكون للفعل المذكور أثر على وضع الإنسان المادي أو النفسي بحيث يضعه في حالة الحمل فوق الطاقة وعدم الاستقرار ﴿ليس على الأعمى حرج﴾ يجد في نفسه حرجاً: يجد في نفسه الشعور بالتحمل فوق الطاقة مع الضيق واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " النقص وعدم الكفاية بالحجم والمكان والسعة"، وهي: حَصِرَ - يَحْصَرُ، غَصَّ - يَغَصُّ، ضَاقَ - يَضِيْقُ، قَمَحَ - يَقْمَحُ، ضَنُكَ - يَضْنُكُ، حَرِجَ - يَحْرَجُ عليه حرج ﴿ليس على الأعمى حرج ولا على الأعرج حرج ولا على المريض حرج ولا على أنفسكم أن تأكلوا من بيوتكم أو بيوت آبائكم أو بيوت أمهاتكم أو بيوت إخوانكم أو بيوت أخواتكم أو بيوت أعمامكم أو بيوت عماتكم أو بيوت أخوالكم أو بيوت خالاتكم أو ما ملكتم مفاتحه أو صديقكم ليس عليكم جناح أن تأكلوا جميعا أو أشتاتا فإذا دخلتم بيوتا فسلموا على أنفسكم تحية من عند الله مباركة طيبة كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تعقلون(61)﴾ النور ﴿ليس على الأعمى حرج ولا على الأعرج حرج ولا على المريض حرج ومن يطع الله ورسوله يدخله جنات تجري من تحتها الأنهار ومن يتول يعذبه عذابا أليما(17)﴾ الفتح ﴿ليس على الضعفاء ولا على المرضى ولا على الذين لا يجدون ما ينفقون حرج إذا نصحوا لله ورسوله ما على المحسنين من سبيل والله غفور رحيم(91)﴾ التوبة ﴿ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له سنة الله في الذين خلوا من قبل وكان أمر الله قدرا مقدورا(38)﴾ الأحزاب ﴿ياأيها النبي إنا أحللنا لك أزواجك اللاتي آتيت أجورهن وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك وبنات عمك وبنات عماتك وبنات خالك وبنات خالاتك اللاتي هاجرن معك وامرأة مؤمنة إن وهبت نفسها للنبي إن أراد النبي أن يستنكحها خالصة لك من دون المؤمنين قد علمنا ما فرضنا عليهم في أزواجهم وما ملكت أيمانهم لكيلا يكون عليك حرج وكان الله غفورا رحيما(50)﴾ الأحزاب ﴿فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون(125)﴾ الأنعام ﴿كتاب أنزل إليك فلا يكن في صدرك حرج منه لتنذر به وذكرى للمؤمنين(2)﴾ الأعراف ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين وإن كنتم جنبا فاطهروا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج ولكن يريد ليطهركم وليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون(6)﴾ المائدة ﴿وجاهدوا في الله حق جهاده هو اجتباكم وما جعل عليكم في الدين من حرج ملة أبيكم إبراهيم هو سماكم المسلمين من قبل وفي هذا ليكون الرسول شهيدا عليكم وتكونوا شهداء على الناس فأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة واعتصموا بالله هو مولاكم فنعم المولى ونعم النصير(78)﴾ الحج ﴿وإذ تقول للذي أنعم الله عليه وأنعمت عليه أمسك عليك زوجك واتق الله وتخفي في نفسك ما الله مبديه وتخشى الناس والله أحق أن تخشاه فلما قضى زيد منها وطرا زوجناكها لكي لا يكون على المؤمنين حرج في أزواج أدعيائهم إذا قضوا منهن وطرا وكان أمر الله مفعولا(37)﴾ الأحزاب يجد في نفسه حرجاً ﴿فلا وربك لا يؤمنون حتى يحكموك فيما شجر بينهم ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجا مما قضيت ويسلموا تسليما(65)﴾ النساء يجعل صدره ضيقا حرجا ﴿فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون(125)﴾ الأنعام ﴿كتاب أنزل إليك فلا يكن في صدرك حرج منه لتنذر به وذكرى للمؤمنين(2)﴾ الأعراف مختار الصحاح ● [حرج] ح ر ج: مكان حَرِجٌ و حَرَجٌ بكسر الراء وفتحها أي ضيق كثير الشجر وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿ضيقا حرجا﴾ و حَرِجَ صدره من باب طرِب أي ضاق و الحَرَجُ أيضا الإثم و الحِرْجُ بوزن العلج لغة فيه و أحْرجَهُ آثمه و التَحْرِيجُ التضييق و تَحرَّجَ أي تأثم و حَرِجَ عليه الشيء حرُم من باب طرِب الراغب حرج - أصل الحرج والحراج مجتمع الشيئين، وتصور منه ضيق ما بينهما، فقيل للضيق: حرج، وللإثم حرج، قال تعالى: }ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجا﴿[النساء/65]، وقال عز وجل:﴾وما جعل عليكم في الدين من حرج﴿[الحج/78]، وقد حرج صدره، قال تعالى:﴾يجعل صدره ضيقا حرجا﴿[الأنعام/125]، وقرئ﴾حرجا﴿(وهي قراءة نافع وأبي بكر وأبي جعفر. راجع الإتحاف ص 216)، أي: ضيقا بكفره، لأن الكفر لا يكاد تسكن إليه النفس لكونه اعتقادا عن ظن، وقيل: ضيق بالإسلام كما قال تعالى:﴾ختم الله على قلوبهم﴿[البقرة/7]، وقوله تعالى:﴾فلا يكن في صدرك حرج منه﴿[الأعراف/2]، قيل: هو نهي، وقيل: هو دعاء، وقيل: هو حكم منه، نحو:﴾ألم نشرح لك صدرك{ [الشرح/1]، والمتحرج والمتحوب: المتجنب من الحرج والحوب. ملخص اللسان 1. حَرِجَ صدره يَحْرَجُ حَرَجاً: ضاق فلم ينشرح لخير، 2. تَحَرَّجَ فلانٌ إِذا فعل فعلاً يَتحَرَّجُ به، مِن الحَرَج، الإِثم والضيق؛ 3. الحِرْجُ والحَرَجُ: الإِثمُ. 4. والحَرَجُ والحَرِجُ والمُتَحَرِّجُ: الكافُّ عن الإِثم. 5. والتحريج: التضييق؛ 6. الحَرَجُ أَضْيَقُ الضِّيقِ؛ 7. فَلْيُحَرِّجْ عليها: أَنت في حَرَجٍ أَي في ضيق، إِن عُدْتِ إِلينا فلا تلومينا أَن نُضَيِّقَ عليك بالتَّتَبُّع والطرد والقتل. 8. تَحَرَّجُوا أَن يأْكلوا معهم؛ أَي ضَيَّقُوا على أَنفسهم. 9. اللَّهم إِني أُحَرِّجُ حَقَّ الضعيفَين: اليتيم والمرأَة أَي أُضيقه وأُحرمه على مَن ظلمهما؛ 10. ورجلٌ حَرَجٌ وحَرِجٌ: ضَيِّق الصَّدْرِ؛ 11. وحَرِجَ إِليه: لَجَأَ عن ضِيقٍ. 12. وأَحْرَجَه إِليه: أَلْجَأَهُ وضَيَّق عليه. 13. وحَرَّجَ أَحْرَجَني إِلى كذا وكذا فَحَرِجْتُ إِليه أَي انضممتُ. 14. وأَحْرَجَ الكلبَ والسَّبُعَ: أَلجَأَهُ إِلى مَضِيقٍ فَحَمَلَ
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٢٩ (الإجمالي: ١٥٦)
- مرض
الآيات المشتركة: ٤ · “Bürde” gocuk demektir
- عمم
الآيات المشتركة: ٢ · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
- خول
الآيات المشتركة: ٢ · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
- سلم
الآيات المشتركة: ٤ · “Süllem” merdiven demektir
- صعد
الآيات المشتركة: ٢ · Bayır, yokuş yer demektir
- عرج
الآيات المشتركة: ٢ · Çıkar
- فرض
الآيات المشتركة: ٢ · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
- ليس
الآيات المشتركة: ٣ · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
- وطر
الآيات المشتركة: ١ · “Betır” yarık demektir
- أله
الآيات المشتركة: ٩ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- وجد
الآيات المشتركة: ٣ · Su birikintisidir
- أمن
الآيات المشتركة: ٦ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
الآيات التي ورد فيها(١١)
كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ
Darlık
… الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ …
Darlık
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ …
Darlık
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ …
Darlık
… حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ …
Darlık
… زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ …
Darlık
… فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا
Darlık
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ …
Darlık
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ …
Darlık
… حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ …
Darlık
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ضيق, عسر, اثم |
| Zıt Kök | سعة |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaçların birbirine dolanıp geçit vermeyecek ölçüde sıkışması, dar boğaz ve tıkanıklık |
| Çekirdek Özet 2 | Teklif ve mükellefiyet alanında insanı çaresiz bırakan ameli tıkanıklığın ve vebalin nefyedilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Sistemin sürekliliğini tehlikeye atan kilitlenmelerin ruhsat, ferahlık ve adaletle bertaraf edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Haracın yalnızca psikolojik bir iç sıkıntısı sayılarak fıkhi ve yapısal ruhsat boyutunun göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Bir noktada yoğunlaşma, hararet, keskinlik ve hareketi kısıtlayan sınır oluşturma anlamı taşır; حرر, حرم, حرد ve حرف köklerinde bu çekirdek belirgindir. | ج | Toplanma ve yoğunlaşma anlamı cismani bir kütleye ve dalların birbirine girerek geçit vermez hale geldiği fiziki bir darlığa ve sıkışmaya dönüşmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Girişi ve çıkışı engelleyen, etrafı kuşatan sınır çizgisi. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Kişinin yönelişini, bilincini ve hareket yönünün merkezini gösterir. |
| ج | değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Yolda ilerleme ve yük taşıma sırasında karşılaşılan toplanma ve yığılma hareketi. |
| حرج | Yol alma sırasında etrafı çit gibi saran engellerin ve dalların baş üstüne ve geçiş çizgisine yığılarak hareketi tamamen kilitlemesi. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağaçların dallarının birbirine geçerek aralarından yürümeyi ve geçmeyi imkânsız kılacak derecede sıklaşması; vahşi hayvanların kaçamayacak biçimde sıkıştığı dar ve dolambaçlı yer. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kabilenin göçü sonrası geride kalan sık ormanlık ve ağaçlık yerleri nitelemek üzere kullanılır: أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا / بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ |
| Erken Arapça kullanım | Av köpeğinin boynuna geçirilen dar tasma veya yırtıcı hayvanın kaçamayacağı dar bir boğaza kıstırılması bağlamında أحْرَجَ السَّبُعَ ifadesiyle kullanılır. |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça حرج kökü, Sami dilleri ailesinde daralma, bir sınırda sıkışıp kalma, tecrit olma ve dolayısıyla vebal/yasak dairesine girme semantik alanı ile örtüşür. İbranice ח-ר-ג kökünde sınırdan dışarı çıkmak, sarsılmak, dehşet ve dar boğaza düşmekten ötürü titremek anlamları tespit edilir. Aramice ve Süryanice katmanında da hareket alanının sınırlanması ve kuşatılma nüansı korunur. Klasik Arapçada kök, somut ağaç sıklığından zihni ve ameli geçit vermezliğe sıçrayarak dinde ve vicdanda insanı hareketsiz bırakan günah, darlık ve teklif tıkanıklığının adı olmuştur.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sık ağaçlık (حرجة) ve geçit vermez darlıktan manevi darlığa geçiş | Ağaçların birbirine dolaşarak geçit vermemesi durumu, insanın ameli ve ruhi çıkmaza girmesi ve vebal altında kalması anlamında istiareleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ח-ר-ג ve Aramice paralel biçimler | Sınırın daralması, dehşetle titreme ve alanın kısıtlanması anlamındaki fonetik ve semantik ortaklık mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan bir karşılık tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرج | Anlamlı | Birbirine girip sıkışma, darlık, günah | Ağaçların sıklaşmasıyla geçidin kapanması ve ameli çıkmaz hali. | Merkez hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| حجر | Anlamlı | Taş, engellemek, koruma altına almak, men etmek | Alanı taşla veya yasakla sınırlandırıp geçişi önleme bakımından hedef kökle anlamdaştır. | Kur'an'da geçer. |
| رحج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |
| رجح | Anlamlı | Ağır basmak, bir tarafın üstün gelmesi | Bir kütlenin veya fikrin diğerine nispetle baskın gelmesi ve tartıda ağır çekmesi. | Kur'an'da geçmez. |
| جحر | Anlamlı | Hayvan ini, dar çukur, sığınak | Dar ve sıkışık bir yarığa çekilip gizlenme yönüyle ortak darlık çekirdeğine yaklaşır. | Kur'an'da geçmez. |
| جرح | Anlamlı | Kesmek, yaralamak, beden dokusunu açmak | Tene veya nesneye temas eden keskin darbe; kazanç elde etme fiili. | Kur'an'da geçer. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرج | Merkez | İnsanın içini ve hareket sahasını kilitleyen geçit vermez darlık ve vebal | Bütün çıkışların kapandığı en ileri derecedeki tıkanıklık halini bildirir. | Maddi ve manevi boyutuyla hareket serbestisini sıfırlayan darlıktır. |
| ضيق | Komşu | Hacimce daralma, göğsün sıkışması | ضيق genel hacim darlığı iken, حرج bu darlığın en uç noktası ve içinden çıkılmaz halidir. | ضيق genişliğin zıddı olan her türlü daralma için kullanılır. |
| عسر | Komşu | İşin zorlaşması, meşakkat ve külfet | عسر işin yapılmasındaki zorluğu anlatır; حرج ise işin yapılamayacak derecede kilitlenmesidir. | عسر dereceli bir ağırlıktır, harac ise geçit vermeyen bir engeldir. |
| اثم | Komşu | Kasıtlı suç, vebal ve sorumluluk | اثم doğrudan eylemin ahlaki ve hukuki suç boyutu iken, حرج o suçun doğurduğu vebal ve ruhsal kısıttır. | اثم eylemin niteliğini, harac ise fail üzerindeki manevi ağırlığı belirtir. |
| سعة | Zıt | Genişlik, ferahlık, imkân ve hareket serbestisi | Darlığın, çıkmazın ve yükün tamamen kalkarak imkân alanının açılmasıdır. | Haracın zıddı olarak mükellefe tanınan ameli ve ruhi ferahlığı ifade eder. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرج | Darlık, çıkmaz, vebal | Hem ağaçların geçit vermez sıkışmasını hem hukuki ve vicdani kilitlenmeyi içerir. | Kesin |
| Latince | angustia, scrupulus | Darlık, sıkıntı, vicdani pürüz | Angustia fiziki boğaz darlığını, scrupulus ise ayağa batan çakıl taşından doğan vicdani kuşkuyu verir; haracın orman metaforunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | strait, constraint, culpability | Dar boğaz, kısıt, vebal | Strait ve constraint ameli tıkanıklığı ve kuşatılmışlığı, culpability ise vebal yönünü karşılar; kökün bütüncül anlamını tek kelime veremez. | Güçlü |
| Almanca | Enge, Bedrängnis, Skrupel | Darlık, sıkışmışlık, vicdani engel | Enge mekanik darlığı, Bedrängnis hareket alanının kuşatılmasını karşılar; fıkhi ruhsat boyutunu içermez. | Güçlü |
| Fransızca | détroit, entrave, scrupule | Dar boğaz, pranga/engel, çekince | Détroit coğrafi geçit darlığını, entrave ameli kilitlenmeyi aktarır; kökün ilahi teklifi hafifletme yönünü kapsamaz. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَرَجٌ | Fıkhi teklifin ve mükellefiyetin kaldırılması; meşakkat anında ruhsat | Abdest, gusül ve teyemmüm hükümleri; dinde zorluğun bulunmaması beyanı; Mâide 5:6, Hac 22:78. |
| حَرَجٌ | Savaş ve cihaddan muafiyet sağlayan bedensel mazeret | Kör, topal ve hastanın savaşa katılma mükellefiyetinden bağışlanması; Nûr 24:61, Fetih 48:17. |
| حَرَجٌ | Sosyal ilişkilerde ve aile içi yeme içmede kısıtlamanın olmaması | Yakın akrabaların evinde çekinmeden yemek yeme serbestisi; Nûr 24:61. |
| حَرَجٌ | Peygamberin meşru fiillerinde kınama ve günah yükünün bulunmaması | Evlilik ve toplumsal tabuların ilahi emirle yıkılması sürecinde vebalin nefyedilmesi; Ahzâb 33:37, Ahzâb 33:38. |
| حَرَجًا | İnkâr ve sapkınlık sebebiyle göğsün iman kabul etmeyecek derecede tıkanması | Hidayetten uzaklaşan kişinin göğe yükseliyormuş gibi göğsünün daralması; En‘âm 6:125. |
| حَرَجًا | Verilen hükme ve yargı kararına karşı kalpte duyulan itiraz ve pürüz | Peygamberin hükmüne boyun eğerken iç dünyada hiçbir tereddüt ve rahatsızlık kalmaması şartı; Nisâ 4:65. |
| حَرَجٌ | Risalet tebliğinde ve vahyin taşınmasında hissedilen endişe ve baskı | Vahyin muhataplara ulaştırılması sırasında kalpte hiçbir çekince ve ağırlık bulunmaması emri; A‘râf 7:2. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Teklif-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyecek sorumluluk) | Allah'ın kullarına fıtratlarını aşan yük yükleyip yüklemeyeceği meselesinde dinde haracın olmaması ilahi adalet ve hikmetin gereği olarak temellendirilmiştir. | İrade ve kudreti aşan sorumluluğun ontolojik reddi. |
| Fıkıh | Nefy-i harac kaidesi (meşakkatin izalesi) | Meşakkat anlarında ruhsatların devreye girmesi, azimetten ruhsata geçişin meşruiyeti ve sedd-i zerâi'in sınırları bu kök üzerinden yürütülür. | Zaruret ve aşırı darlık durumunda yasanın esnetilmesi ve kolaylığın esas kılınması. |
| Tefsir | İnşirah ve darlık karşıtlığı | İman eden kalbin genişlemesi ile inkâr eden kalbin haraca dönüşmesi arasındaki mecazi bağ, sık ağaçlık metaforu üzerinden izah edilmiştir. | Kalbin hakikate karşı nefes alamayacak derecede kilitlenmesi. |
| Hadis | Mazeret ve vebalin kaldırılması | Rivayet serbestisi ve ibadetlerdeki sehvin bağışlanması gibi hususlarda sorumluluk korkusunu gidermek için kullanılmıştır. | Günah ve mesuliyet şüphesinin zihinden ve amelden izalesi. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teklif ve mükellefiyet dengesi | Ruhsat mekanizması | Tıkanan ameli süreçleri açmak | İbadet ve yükümlülükler insanın yaratılış sınırlarını zorladığında sistem kilitlenmez; haracın nefyedilmesi kuralıyla hayatın olağan akışı korunur. | Kesin |
| İlmi | Epistemik araştırma ve anlama | Dogmatik kapalılığın aşılması | Zihni cendereleri bertaraf etmek | Hakikatin araştırılmasında araştırmacıyı baskılayan peşin hükümler ve gereksiz vicdani kuruntular ilmi gelişmeyi tıkar; açık ufuk esastır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve yargı erki | Tam rıza ve içsel adalet | İtiraz ve hoşnutsuzluğu sıfırlamak | Mahkeme kararlarının toplumda yalnızca cebirle değil, vicdanlarda hiçbir haksızlık şüphesi (harac) bırakmayacak bir adaletle uygulanmasını sağlar. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari akış ve borç hukuku | Borçluyu boğmayan esneklik | Finansal tıkanmayı ve iflası önlemek | Aşırı borçlandırma ve tefecilik gibi piyasayı kilitleyen mekanizmalar harac üretir; sistem borç erteleme ve kolaylaştırma ile nefes alır. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar mekaniğinde tıkanma (choking) ve kesit daralması | Bir boru hattında akış kesitinin kritik sınıra inmesiyle basıncın yükselip kütlesel akışın durma eşiğine gelmesi; sistemik darboğaz. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Hukuk sosyolojisinde kilitlenme (deadlock) ve anomi | Yasal prosedürlerin bireyin hareket sahasını tamamen tüketerek meşru hiçbir çıkış yolu bırakmaması neticesinde doğan yapısal felç hali. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Harac kavramını yalnızca öznel bir can sıkıntısı, anlık iç daralması veya psikolojik moralsizlik olarak okuma yanılgısı. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da harac; hem hakikate direnen nefsin maruz kaldığı ontolojik tıkanmayı hem de hukuki ve ameli hayatta insanı hareketsiz kılan nesnel meşakkati ve vebali kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Haracın nefyedilmesi ilkesi suistimal edilerek kuralların keyfi biçimde ilga edildiği bir laçkalığa kapı aralanabilir veya aksine ruhsatlar yok sayılarak din insanı boğan bir cendereye dönüştürülür. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın vazettiği nizamın insan fıtratını boğmak için değil, hayatın önündeki tıkanıklıkları kaldırmak için inşa edildiğini gösteren ilahi rahmet ve adalet aksıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ruhsat ve kolaylaştırma bildiren ahkâm ayetlerinde, yargı kararlarına teslimiyeti düzenleyen hukuki hitaplarda ve hidayet ile dalaletin kalpteki tezahürlerini tasvir eden itikadi ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın sürekli bir meşakkat, zorlama ve vicdani azap rejimi olduğu algısını yıkar; meşruiyetin baskı ile değil, içsel tatmin ve ameli uygulanabilirlikle sağlandığını öğretir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAğaç dallarının birbirine dolanıp geçit vermeyecek ölçüde sıklaşması, avın kıstırıldığı dar boğaz ve sıkışık kapan.
- Soyut anlamİnsanın idrakini, vicdanını ve eylem sahasını bütünüyle kilitleyen darlık, vebal ve ameli çaresizlik hali.
- Sistematik karşılıkSistemin işleyişini durduran aşırı sürtünmenin ve kilitlenmenin ruhsat, inşirah ve adaletle sıfırlanması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde mükellef fert veya hukuki süreci, yüklenen meşakkat ve sorumluluk miktarını, ise insanın fıtri taşıma kapasitesini gösterir. Heaviside basamak fonksiyonu , yük fıtri kapasiteyi aştığı anda haracın ortaya çıktığını ve hareket serbestisi payı olan 'nın sıfıra yaklaşmasıyla sistemik bir tıkanıklığın doğduğunu belirtir. Formülün sonucu olan ifadesi ise ilahi teklifte haracın nefyedilmesiyle ameli akışın ve dengenin korunarak sistemik çöküşün önlendiğini sembolize eder.