خلص
خ - ل - ص
جذر- الورود: ٣١
- الآيات: ٣٠
- الصيغ: ١٤
- المعاجم: ١٣
Hales : Çekirdek içidir. İlik anlamına da gelmektedir. Öz manasınad da kullanılmaktadır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hales : Çekirdek içidir. İlik anlamına da gelmektedir. Öz manasınad da kullanılmaktadır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٩٦٦باب الخاء والصاد واللام معهما
خ ص ل، خ ل ص، ل خ ص، ص ل خ مستعملات
خصل:
الخُصْلَة: لفيفةٌ من شعرٍ، وجمعها: خُصَلٌ: خصلٌ، ومنه قول لبيد:
وتأبيتُ علـيه ثـانـياً يتقيني بتليلٍ ذي خُصِلْ
والخَصْلُ: الرمي في النضال. إذا وقع السهم بلزق القرطاس فهي: خَصْلة، والمُقَرْطِسُ: الذي يصيب القِرطاسَ. فإذا تناضلوا على سبقٍ حسبوا خَصْلَتَيْن بمُقَرْطَسَةٍ، ويقال: رمى فأخصل، ومن قال: الخصل: الإصابة فقد أخطأ.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٩٢خَلَصَ الشيءُ بالفتح يَخْلُصُ خُلوصاً، أي صار خالِصاً. وخَلَصَ إليه الشيءُ: وصَلَ. وخلَّصْتُهُ من كذا تَخْليصاً، أي نجّيته فتَخَلَّصَ. وخُلاصَةُ السمنِ بالضم: ما خَلَص منه. والمصدر منه الإخلاصُ. وقد أَخْلَصْتُ السمنَ. والإخْلاصُ أيضاً في الطاعة: تَرْكُ الرياء. وقد أَخْلَصْتُ لله الدينَ. وخالَصَهُ في العِشرة، أي صافاه. وهذا الشيءُ خالِصَةً لك، أي خاصَّةً. وفلانٌ خِلْصي، كما تقول: خِدْني،
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٬٨٤٩خ ص ل
خلص ، خصل ، لخص ، صلخ : مستعملةٌ .
خلص : قال الليث : خَلَصَ الشيءُ خُلُوصاً _ إذا
كان قد نَشِبَ ، ثم نجا وسَلم ، وخلَصَ
فلان إلى فلان _ أي : وَصَلَ إليه ، وخَلَصَ
الشيء خلاَصاً .
والْخَلاَصُ يكونُ مَصْدَراً للشيء الخالِص .
ويقال : فلانٌ خالِصَتِي وخُلْصَاني _ إذا
خَلَصَتْ مودَّتُهُما .
ويقال : هؤلاء خُلْصَاني وخُلَصائي .
وتقول : هذا الشيءُ خالِصةٌ لك _ أي :
خالِصٌ لكَ خاصَّةً .
وقال الله
خ ص ل خلص ، خصل ، لخص ، صلخ : مستعملةٌ . خلص : قال الليث : خَلَصَ الشيءُ خُلُوصاً _ إذا كان قد نَشِبَ ، ثم نجا وسَلم ، وخلَصَ فلان إلى فلان _ أي : وَصَلَ إليه ، وخَلَصَ الشيء خلاَصاً . والْخَلاَصُ يكونُ مَصْدَراً للشيء الخالِص . ويقال : فلانٌ خالِصَتِي وخُلْصَاني _ إذا خَلَصَتْ مودَّتُهُما . ويقال : هؤلاء خُلْصَاني وخُلَصائي . وتقول : هذا الشيءُ خالِصةٌ لك _ أي : خالِصٌ لكَ خاصَّةً . وقال الله جلّ وعزّ : ( وقالوا ما في بطون هذه الأنعام خالصة لذكورنا ( [ الأنعام : 139 ] . أَنَّثَ الْخَالِصَةَ لأنه جعل معنى ) ( ما ) ( . التأنيثَ ، لأنها في معنى الجماعة ، كأنه قال : جماعةُ ما في بطون هذه الأنعام خالصةٌ لذكورنا . وأما قوله : ( ومحرم على أزواجنا ( [ الأنعام : 139 ] فَإِنه ذكَّره لأنه رَدَّهُ على لفظ ) ( ما ) ( . وقرأه بعضهم : ( خالِصُهُ لِذُكُورِنَا ) يعني ما خَلَصَ حَيّاً . وأمَّا قولُه جلّ وعزّ : ( قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ ءِامَنُوا فيِ الحَيَوَةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ القِيَامَةِ ( [ الأعراف : 32 ] فقد قرىء : ( خالصةٌ ) و ( خالصة ) . المعنى : أنها حَلاَل للمؤمنين : وقد يَشْرَكُهُم فيها الكافرون ، فإذا كان يومُ القيامة خلَصَت للمؤمنين في الآخرة ، ولا يَشرَكُهُمْ فيها كافر . وأمَّا إعرابُ ( خالِصَةٌ ) فهو على أنه خبر بعد خبر ، كما تقول : زَيْدٌ عَاقل لبيب . المعنى : قُلْ هِيَ ثابتةٌ للذين آمنوا في الحياة الدنيا ، خالصةٌ يوم القيامة . ومن قرأ : ( خَالِصَةٌ ) نصبه على الحال على أنَّ العاملَ في قوله : ( فِي الحَيَوةِ الدُّنْيَا ( في تأويل الحال ، كأنك قلتَ : قل هي ثابتةٌ للمؤمنين ، مستقرةً في الحياة الدنيا ، خالصةً يوم القيامة . وأما قول الله جلّ وعزّ : ( إنا أخلصناهم بخالصة ذكرى الدار ( [ ص : 46 ] فقد قرىء : ( بخالصة ذكرى الدار ) . على إضافة ) ( خالِصةِ ) ( إلى ) ( ذِكْرَى ) ( فمَنْ قرأ بالتنوين جعل ) ( ذِكْرَى الدَّارِ ) ( بدَلاً من ) ( خالِصَةٍ ) ( ، ويكون المعنى : إنَّا أَخْلَصْنَاهم بِذِكْرَى الدار ، ، ومعنى الدار ههنا : الدارُ الآخِرة ، ومعنى ) أخلصناهم ( : جعلناهم لنا خالصين ، بأن جعلناهم يُذَكِّرُونَ بدار الآخرة ويُزَهِّدُون في الدنيا ، وذلك شأنُ الأنبياء . ويجوز أن يكونوا يكثرونَ ذِكْرَ الآخرةِ ، والرجوعِ إلى الله . وقوله جلَّ وعزَّ ) خلصوا نجيا ( [ يوسف : 80 ] معناه : تَمَيَّزوا عن الناس _ يَتناجَوْنَ فيما أَهَمّهُم . وقال الليث : الإخْلاَصُ : التَّوْحيد لله خالصاً ، ولذلك قيل لسورة : ( قل هو الله أحد ( [ الإخلاص : 1 ] : ) ( سُورَة الإخلاص ) ( . وقولُه جلّ وعزّ : ( إنه من عبادنا المخلصين ( [ يوسف : 24 ] وقرىء ( المُخْلِصين ) . فالمُخْلَصُونَ : المختارون ، والمخلِصُون : الموحِّدون . قال : والتَّخليص : التنحيةُ مِنْ كلِّ مَنْشَبٍ تقول : خلَّصْتُهُ تخليصاً _ أي : نحَّيْتُه تَنْحِيَة وتَخَلَّصْتُهُ تَخَلُّصا _ كما يُتَخَلَّصُ الغَزْلُ إذا الْتبس . أبو عُبيد _ عن أبي زيد _ قال : الزُّبْدُ حين يُجْعَلُ في البُرْمَة ليُطْبَخَ سَمْناً فهو الإذوابُ والإذوابَة ، فإذا جاء وخَلصَ اللَّبنُ من الثُّفْل فذلك اللبنُ الأُثْرُ والْخِلاَصُ والثُّفْل الذي يكون أسفل _ هو الْخُلُوصُ . قلتُ : وسمعتُ العربَ تقول _ لِمَا يُخَلَّصُ به السَّمْنُ في البُرْمَة مِن اللبن والماء والثُّفْل _ الخِلاَصُ ، وذلك إذا ارتَجَن واختَلَط اللبن بالزُّبْدِ ، فيؤخذُ تَمْرٌ أو دقيقٌ أو سَوِيقٌ ، فيُطرَحُ فيه ليخلِّصَ السمْنَ من بَقِيَّة اللبن المخْتَلِط به ، وذلك الذي به يُخَلَّصُ : هو الخِلاَصُ _ بكسر الخاء . وأما الخُلاَصة فهو ما بقي في أسفل البُرْمَة من الْخِلاَصِ وغيرِه من ثُفْلٍ ولبَنٍ وغيرِه . وقالَ الليثُ : الخِلاَصُ : رُبٌّ يُتَّخذُ مِنَ التَّمْرِ . قال : وقال أبو الدُّقَيْشِ : الزُّبْدُ خِلاَصُ اللَّبَنِ _ أي منه يُسْتَخْلَصُ _ أي : يُسْتَخْرَجُ . وقال غيره : الْخَلْصَاءُ بَلدٌ بالدَّهْنَاءِ معروفٌ ، وذُو الْخَلْصَةِ موضعٌ آخرُ كان فيه بيتٌ لصنمٍ لهم فهُدِم . وقال الليث : بَعِيرٌ مُخْلِصٌ _ إذا كان مُخُّه قصيداً سَميناً ، وأنشد : مُخْلِصَةَ الأَنْقاءِ أَوْ زَعُومَا وقال غيرُه : الخَالِصُ : الأَبْيَضُ من الألوان _ ثَوْبٌ خَالِصٌ : أَبْيَضُ ، ومَاءٌ خَالِصٌ : أَبيَضُ . شَمرٌ : عن الْهَوازِنيِّ ، قال : إذا تَشَظَّى الْعِظَامُ في اللحم فذلك الْخَلَصُ . قال : وذلك في قَصَبِ العِظام في اليد والرِّجل _ يُقالُ : خَلِصَ الْعَظْمُ يَخْلَصُ خلَصاً _ إذا برأ وفي خَلَلِهِ شيءٌ من اللحم . وروى سَلَمَة ، عن الفرَّاء ، أنه قال : خَلَّصَ الرَّجُلُ _ إذا أخذ الْخُلاَصَةَ ، وخَلَّصَ _ إذا أعطى الْخَلاَصَ ، وهو مِثْلُ الشيء ومنه خَبرُ شُرَيحٍ ) ( أَنَّه قَضَى في قَوْسٍ _ كَسَرَهَا رَجُلٌ _ لِرَجُلٍ بالخَلاَصِ ) ( أي : بمثلهَا . خصل : قال الليث : الْخُصْلَةُ لَفِيفَةٌ من شَعَرٍ وجمعها خُصَلٌ . ومنه قول لَبِيدٍ : يَتَّقِينِي بِتَلِيلٍ ذِي خُصَلْ قال : والْخَصْلَةُ : الفضيلةُ والرَّذيلة تكونُ في الإنسانِ ، وقد غلبَ على الفضيلَةِ والجميعُ : الخصالُ ، والْخَصْلَةُ : الْخَلَّةُ وهي حالات الأمور . تقول : في فلان خَصْلَةٌ حَسَنة ، وخَصْلَةٌ قبيحة ، وخِصَالٌ ، وخصلاتٌ كريمةُ . قال : والْخَصِيلَةُ كلُّ لَحْمةٍ على حيِّزها من لَحْمِ الْفَخذَيْنِ والْعَضُدَيْن والسَّاقَيْن والسَاعدين ، وأنشد : عَارِي الْقَرَا مُضْطَرِبُ الْخَصَائِلِ ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخَصِيلَةُ لَحْمَةُ الْفَخِذَين . وقال أبو عمرو : الْخَصِيلَةُ : الطَّفْطَفَةُ . وقال أبو زيد : الْخَصِيلَةُ : القِطْعة من اللحم _ عَظُمَت أو صَغُرت ، وجمْعُها : الْخَصَائِلُ . وفي حديث ابن عُمَرَ : ) ( أَنَّهُ كانَ يَرْمي ، فَإِذَا أَصَابَ خصْلَة قال : أَنَا بِهَا أَنَا بِهَا ) ( . قال أبو عبيد : الْخَصْلَةُ : الإصابةُ في الرَّمي _ يُقال منه : خَصَلْتُ الْقَوْمَ خَصْلاً وخِصَالاً _ إذا نَضَلتَهُم . وقال الكُمَيْتُ _ يمدح رجلاً سَبَقْتَ إلَى الْخَيْرَاتِ كُلَّ مُنَاضِلِ وَأَحْرَزْتَ بِالعَشْرِ الْوِلاَءِ خَصَالَها وقال ابن شُمَيْل : إذا أصاب القِرْطَاسَ فقد خَصَلَهُ . وقال الليث : الْخَصْلُ في النِّضال : إذا وَقَعَ السهمُ بِلِزْقِ القِرطاس . قال : وإذا تَناضَلوا على سَبَقٍ حَسَبوا خَصْلَتَيْنِ مُقَرْطِسَةً . يقال : رمى فأَخْصَلَ . قال : ومن قال : الْخَصْلُ : الإصَابَةُ فَقَدْ أَخطَأَ . وقال الطِّرِمَّاحُ : تِلْكَ أَحْسَابُنَا إذا احْتَتَن الْخَصْلُ وَمُدَ الْمَدَى مَدَى الأَغْرَاضِ وقال أبو عمرو : الْخَصْلُ : الْقَمْرُ في النِّضَال ، وقد خَصَلَهُ _ إذا قَمَرَهُ ، وتَخَاصَلُوا _ إذا استَبَقُوا . وقال شمرٌ : قال بعضُهم : الْخَصْلةُ : الإصَابَةُ في الرَّمْي . وقال بعضهم : الْخَصْلَةُ : الْقَمْرةُ ، يقالُ : لِيَ عندَه خصْلَةٌ _ أي : قَمْرَةٌ ، وَخَصْلتَانِ _ أي : قَمْرَتَانِ ، وهي الْخِصَالُ . قال : وقال بعضُ أعراب بني كِلاَبٍ : الْخَصْلُ ما وقع قريباً من القِرْطَاس ، وكانوا يَعُدُّون خَصْلَتيْنِ مُقْرَطِسَةً . وقال غيرُه : الْخَصِيلُ : الذَّنَب ، واحتَجَّ بقول ذِي الرُّمّة : وَفَرْدٍ يُطِيرُ البَقَّ عَنْهُ خَصِيلُهُ بِذَبِّ كَنَفْضِ الرِّيحِ آلَ السُّرَادِقِ قال : وكُلُّ غُصْنٍ ناعم من أغصان الشَّجَرة : خُصْلَةٌ وخَصَّلْتُ الشَّجَرَ تَخْصيلاً _ إذا قطَّعْتَ أغْصَانَه وشَذَّبتَه . وقال مُزاحِمٌ العُقَيْلِيُّ _ يَصِف صُرَدَيْن : كمَا صَاحَ جَوْناً ضَالَتَيْنِ تَلاَقَيَا كَحِيلاَنِ في أعْلَى ذُراً لمْ تُخَصَّلِ ارادَ بالْجَوْنيْنِ : صُرْدَيْنِ أخْضَرَيْن جَعَلهما كَحِيلَيْنِ لِخَطٍّ في مُؤَخَّرِ الْعَيْنِ إلى نَاحِيَةِ الصُّدْغِ من الإنسَانِ . ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : المِخْصَلُ والمِخْضَلُ _ بالصَّاد والضَّاد _ والمِقْصَلُ : السّيْف . وقال أبو عبيد : المِخْصَلُ : القَطَّاعُ وكذلِكَ المِخْذَمُ . صلخ : قال النَّضْرُ : جملٌ أصْلَخُ ، وناقَةٌ صَلْخَاءُ وإبِلٌ صَلْخَى ، وهي الجُرْبُ . والجَرَبُ الصَّالخُ هو النَّاخِسُ الَّذي يَقَعُ في دُبُرِهِ ، فلا يُشَكُّ أنَّه سَيَصْلُخُهُ ، وصَلْخُهُ إيَّاه . أنَّهُ يَشْمَلُ بَدَنَهُ . والعَرَبُ تقولُ للأَسْود من الْحَيَّات : أسودُ صَالِخٌ . حكاه أبو حاتم - بالصاد والسين . وقال غيرُه : أقْتَلُ ما يكونُ من الحَيَّات - إذا صَلَخَتْ جِلدَها . وقال الكُمَيْتُ _ يصف قَرْن ثَوْرٍ طَعَنَ به كلْباً _ : فَكَرَّ بأَسْحَمَ مِثْلِ السِّنَانِ شَوًى ما أَصَابَ بِهِ مَقْتَلُ كَأَنْ مُخَّ رِيقَتِهِ في الْغُطَاطِ بِه سَالِخُ الجِلْدِ مُسْتَبْدَلُ وقال أبو عمرٍ و : الأصْلَخُ : الأصَمُّ ، وأنشد : لَوْ أَبْصَرَتْ أَبْكَمَ أَعْمَى أَصْلَخَا إذاً لَسَمَّى وَاهْتَدَى أَنَّى وَخَى أي : أين تَوَجَّه . يُقال : وَخَى يَخي وَخْياً . أبو عبيد _ عن الفرَّاء _ قال : الأصْلَخُ : الأصَمُّ . ونحْوَ ذلك قال ابْنُ الأعرابيِّ . قلتُ : هؤلاء _ أهلُ الكوفة _ أَجمعُوا على الخاءِ في الأصْلَخ _ وأمَّا أهل البصرة ومَنْ في ذلك الشِّقِّ من العَرَب ، فإنهم يقولون : الأصْلَجُ _ بالجيم _ للأصَمِّ . وسمعت أعرابيّاً من بني كُلَيْبٍ يقول : فلانٌ يَتصالجُ علينا _ أي : يتصامَمُ ورأيْتُ أَمَةً صَمَّاءَ كانت تُعْرفُ بالصَّلجَاء فهما لغتان صحيحتان _ بالخاء والجيم . لخص : قال الليث : اللَّخَصُ أن يكون الجَفْنُ الأعْلى لَحِيماً ، والنَّعْتُ : اللَّخِصُ وضَرْعٌ لخِصٌ : كثِيرُ اللَّحْم . وتقولُ : لَخَصْتُ البعيرَ وأنا أَلْخَصُهُ _ إذا نظرتَ إلى شَحْم عَيْنِه مَنْحُوراً . وذلك أنْ تَشُقَّ جِلْدَةَ العين فتَنْظُر أتَرَى شَحْماً أم لا . . . وَلا يُقالُ : اللخْصُ إلا في المنْحُور ، وذلك المكانُ يُسمَّى لَخَصَةَ العَيْنِ _ مِثْلُ قَصَبَةٍ _ وقد أُلْخِصَ البِعِيرُ _ إذا فُعِلَ به هذا ، فظَهَر نِقيُهُ . وقال ابْنُ السِّكِّيت : قال رجلُ من العَرب لقَوْمه في سَنَةٍ أصابَتهُم : أنظُروا ما أَلْخَصَ من إبلي فانحَروه ، وما لم يُلخِصْ فارْكَبوه _ أي : ما كان له شَحْمٌ في عينه . ويقال : آخِرُ ما يَبْقى النِّقْيُ : في السُّلاَمى والعَيْن ، وأول ما يبدو : في اللسان والكَرِشِ . وقال أبو عبيدة : اللَّخْصَتَان : الشَحْمتان اللَّتَان في وَقْبَي العَيْنَيْنِ ، وعَيْنٌ لَخصَاءٌ _ إذا كَثُرَ شحمها . وقال ابن شُمَيْلٍ : ضَرْعٌ لَخِصٌ : بَيِّن اللَّخَص ، وهو الكثير اللحم . وقال الليث : يُقَالُ : لخَّصْتُ الشيءَ ولَحَّصْتُه بالحاء والخاء _ إذا استقصَيْتَ في بيانه . _ يقال : لخِّصْ لي خَبَرَكَ ، ولحَّصْ أي : بَيِّنْهُ شَيئاً بعد شيء .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٣٬٧٤٥(باب الخاء واللام وما يثلثهما)
(خلم) الخاء واللام والميم أصلٌ واحد يدل على الإلْفِ والمُلازَمة. فالخِلْم: كِناس الظّبى، ثمَّ اشتقَّ منه الخِلْم، وهو الخِدْن. والأصل واحد.
(خلو) الخاء واللام والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على تعرِّي الشَّيء من الشيء. يقال هو خِلْوٌ من كذا، إذا كان عِرْواً منه. وخَلَتِ الدار وغيرُها تخلُو. والخَلِيّ: الخالي من الغَمّ. وامرأةٌ خَلِيَّة: كنايةٌ عن الطَّلاق،
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٠٣٥- الخالص كالصافي إلا أن الخالص هو ما زال عنه شوبه بعد أن كان فيه، والصافي قد يقال لما لا شوب فيهن ويقال: خلصته فخلص، ولذلك قال الشاعر:
*خلاص الخمر من نسج الفدام*
(هذا عجز بيت، وشطره الأول:
*وضاقت خطة فخلصت منها*
والعجز في عمدة الحفاظ في تفسير أشرف الألفاظ للسمين مادة (خلص) ؛ وعقد الخلاص ص 305 دون نسبة؛ وهو للمتنبي في الوساطة بين المتنبي وخصومه ص 120؛ والتبيان شرح الديوان 4/148.
والفدام: ما يوضع
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٨٩خ ل ص
خلص الشيء خلوصاً فهـو خالـص وخلصتـه: صفّيتـه.
واستخلـص الشـيء لنفسـه.
وياقـوت متخلص: متنقي.
وهذه خلاصة السمن أي ما خلص منه.
ومن المجاز: أخلص له المودة وأخلص لله دينه وخلّـص للـه دينـه وهـو عبـد مخلـص ومخلـص.
وخالصته.
الود وخالص اللـه دينـه.
ويقـال: خالـص المؤمـن وخالـق الكافـر.
وتخالصـوا.
وهـو خالصتي وخلصاني وهؤلاء خلصاني وهذا الشيء خالصة لك.
ونطق
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٨٬٤٨٢خَلَص الشيء، بالفتح، يَخْلُص خُلُوصاً وخَلاصاً إِذا كان قد نَشِبَ ثم نَجا وسَلِم. وأَخْلَصه وخَلَّصه وأَخْلَص للّه دِينَه: أَمْحَضَه. وأَخْلَصَ الشيءَ: اختاره، وقرئ: إِلاَّ عبادَك منهم المُخْلِصين، والمُخْلَصِين؛ قال ثعلب: يعني بالمُخْلِصين الذين أَخْلَصوا العبادة للّه تعالى، وبالمُخْلَصِين الذين أَخْلَصهم اللّهُ عزّ وجلّ. الزجاج: وقوله: واذْكُرْ في الكتاب موسى إِنه كان مُخْلَصاً، وقرئ مُخْلِصاً،
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٠٤* خ ل ص * * خَلَصَ * الشيء صار * خَالِصاً * وبابه دخل و * خَلَصَ * إليه الشيء وصل و * خَلَّصَهُ * من كذا * تَخْلِيصَاً * أي نجاه * فَتَخَلَصَ * و * خُلاصَةُ * السمن بالضم ما خلص منه وكذا * خِلاَصَتُهُ * بالكسر و * أخْلَصَ * السمن طبخه و * الإخْلاَصُ * أيضا في الطاعة ترك الرياء وقد * أخْلَصَ * لله الدين و * خَالَصَهُ * في العشرة صافاه وهذا الشيء * خَالِصَةٌ * لك أي خاصة و * اسْتَخْلَصَهُ * لنفسه
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٩٬١٠١خلص الشيء يخلص، بالضم، خلوصا، كقعود، وخالصة- كعافية وعاقبة، قال شيخنا: وزعم بعضهم أن الهاء فيها للمبالغة، كراوية، والسياق يأباه، انتهى. وفي اللسان: ويقال: هذا الشيء خالصة لك، أي خالص لك خاصة. قلت وكون هذا الباب ككتب هو المشهور في دواوين اللغة، إلا ما في التوشيح للجلال أنه ككرم وكتب، وبقي عليه من المصادر الخلاص، بالفتح، وقيل الخالصة والخلاص: اسمان-: صار خالصا. ومن المجاز: خلص إليه خلوصا: وصل، وكذا
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٥٬٧٤٩خَلَصَ
1 خَلَصَ خالص خلص , (S, A, K, &c.,) aor. خَلُصَ , (S, TA,) inf. n. خُلُوصٌ (S, A, K) and خَلَاصٌ (TA) and خَالِصَةٌ, (K,) or the second and third of these are simple substs. [used as inf. ns., i. e., quasi-inf. ns.]; (TA;) and خَلُصَ also; (Et-Towsheeh, TA;) but the former is that which is commonly known; (TA;) It (a thing, S, TA) was, or became, خَالِص, (S, A, K,) which signifies [here]
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٨٠٢خَلَصَ
خَلَصَ U ( n. ac. خَاْلِصَة 21t , خَلَاْص 22 , خُلُوْص 27 ),
a. Was clear, pure, unmixed, genuine; was white.
b. [ Min ], Was, became safe, secure, clear, free of.
c. Was finished, ended, done with.
d. Retired, withdrew.
e. [ Ila ], Came to.
خَلِصَ
خَلِصَ A ( n. ac. خَلَص 4 ),
a. Was fractured, broken ( bone ).
خَلَّصَ
خَلَّصَ II ,
a. Rendered clear, pure; clarified,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٣١٬٨٣٨خلص
خَلَصَ - يَخْلُصُ - خَالِص - خَالِصَة - أَخْلَصَ - يُخْلِصُ - مُخْلِص - مُخْلِصِيْن - مُخْلَص - مُخْلَصِيْن - اسْتَخْلَصَ - يَسَْخْلِصُ
خَلَصَ - يَخْلُصُ + كائن + من كائن أو شيء: يتحرر ويصفى وينقى من الشوائب والدنس والارتباطات بآخر: يكون مرتبطاً ومشتبكاً مع شيء أو مجموعة أشياء، ثم يتحرر منها وينفك الارتباط والتشابك ويصبح حراً وصافياً
الصيغ(١٤)
- الْمُخْلَصِينَSaflaştırılanlar(الْمُفْعَلِينَ)×٨
- مُخْلِصِينَSaflaştıranlar(مُفْعِلِينَ)×٧
- خَالِصَةًSaf(فَاعِلَةً)×٣
- مُخْلِصًاSaflaştıran(مُفْعِلًا)×٣
- أَخْلَصْنَاهُمْOnları saflaştırdık(أَفْعَلْنَاهُمْ)×١
- أَسْتَخْلِصْهُOnu seçip alırım(أَسْتَفْعِلْهُ)×١
- الْخَالِصُSaf(الْفَاعِلُ)×١
- بِخَالِصَةٍSaf olan ile(بِفَاعِلَةٍ)×١
- خَالِصًاSaf(فَاعِلًا)×١
- خَالِصَةٌSaf(فَاعِلَةٌ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٨ (الإجمالي: ١٦٨)
- دين
الآيات المشتركة: ١٢ · Dane, inek yavrusuna denir
- عبد
الآيات المشتركة: ١٤ · Ana kapının önündeki bekçidir
- أله
الآيات المشتركة: ٢١ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- دعو
الآيات المشتركة: ٦ · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- موج
الآيات المشتركة: ٢ · Dalga
- برر
الآيات المشتركة: ٣ · Berr kara, burr buğday demektir
- نجو
الآيات المشتركة: ٤ · Özel konuşmak
- بطن
الآيات المشتركة: ٢ · Batın karın demektir
- فلك
الآيات المشتركة: ٢ · Fülk (kef), İğ topacı demektir
- طيب
الآيات المشتركة: ٢ · İyi
- مكن
الآيات المشتركة: ٢ · Kevn tepe demektir
- دور
الآيات المشتركة: ٢ · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
الآيات التي ورد فيها(٣٠)
وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ
Saflaştırılanlar
إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ
Saflaştırılanlar
إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ
Saflaştırılanlar
إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ
Saflaştırılanlar
إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ
Saflaştırılanlar
إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ
Saflaştırılanlar
لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ
Saflaştırılanlar
إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ
Saflaştırılanlar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خلص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صفو, محض, نقى |
| Zıt Kök | خلط |
| Çekirdek Özet 1 | Karışmış veya takılmış bir şeyin yabancı unsurlardan bütünüyle sıyrılarak arınması, kurtulması ve öz hâline gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İbadet, yöneliş ve aidiyetin şirk, riya, dünyevi çıkar ve ikincil bağlardan bütünüyle arındırılıp yalnızca Allah'a has kılınması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin veya bilincin entropik gürültü ve yabancı etkilerden arındırılarak kurucu gayesine ve özgün işlevine tam uyumlu kılınması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bireysel bir duygu veya soyut iyi niyet olarak daraltıp karışımlardan arınma ve somut ayrışma eylemini göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خل | Yarıp geçme, araya girme, boşluk bırakma, ayrışma ve bağ kurma (خلد, خلط, خلع, خلف, خلق, خلل, خلو) | ص | Çekirdeğin taşıdığı aralık açma ve ayrışma hareketini katı, kesin ve pürüzsüz bir arınmaya dönüştürerek yabancı maddelerden bütünüyle sıyrılmayı sağlar |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesinin ses yoğunlaşması; geçirgenlik ve sınır çekme (türetme imge) | Yapıya nüfuz eden veya onu kuşatan yabancı katmanları belirleyip sınır oluşturur |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, sevk etme, bağlama | Hareketi belirli bir amaca, özgün hedefe ve doğru istikamete doğru sevk eder |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma, ayrıştırma | İstenmeyen unsurları kıstırıp ayırarak özü katışıklardan çekip çıkarır |
| خلص | Sınır çekme, yöneltme ve sıkıştırarak çekip çıkarma birleşimi | Bir karmaşanın içindeki yabancı ve yapışkan unsurları ayıklayarak asıl cevheri arı ve bağımsız kılma hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağın tortusundan ve köpüğünden kaynatılarak arındırılması (خلاصة السمن), dolanmış ipin çözülüp kurtarılması ve bir yere saplanıp kalan nesnenin selametle sıyrılıp çıkması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair A‘şâ Meymûn, dostluğun ve sevginin yabancı hesaplardan arınmış, katışıksız ve samimi oluşunu anlatırken bu kökten türeyen kelimeleri saf ve lekesiz bağ anlamında kullanmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Kabın ağzına süzgeç koyarak şarabın veya sıvının tortusundan ayrıştırılması anlamında خلاص الخمر denilmiş; kabile ve soy bağlarında katışıksız, öz mensubiyeti ifade etmek için kök işletilmiştir |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde خلص kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Arap yarımadası havzasında «kurtulmak, sıyrılmak, arınmak, tamamlanmak ve borçtan/engelden beri olmak» semantik ekseninde belirginleşir. İbranice ve Süryanicede kökün doğrudan sesçil karşılığı olan formlar (h-l-s/h-l-ṣ ekseninde חלץ / ܚܠܨ) zırhı veya elbiseyi soyup çıkarmak, tehlikeden çekip kurtarmak, serbest bırakmak ve güçlenip arınmak anlamlarını taşır. Arapçada kök, hem bu fiziksel kurtulma ve sıyrılma (نجاة وخلاص) dinamiğini korumuş hem de kimyasal ve niteliksel bir tasfiye (تنقية) anlamı kazanarak karışık olanın içinden katıksız özü elde etme olgusuna odaklanmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خل çekirdeğinden türeyerek tasfiye ve halas olma ekseninde gelişme | Dolanmış veya karışmış bir bağlamdan çözülerek tek başına kalma ve berraklaşma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice h-l-s kökleri | Bir şeyi çekip çıkarma, kurtarma, elbisesini soyma ve tecrit etme anlam paralelliği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve Habeşçe (Ge'ez) bağlamı | Tehlikeden kurtulma, borcu ödeyip serbest kalma ve hürriyete kavuşma türevleri | Muhtemel |
المصدر Payne Smith, Brown-Driver-Briggs ve Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خلص | Anlamlı | Arınmak, kurtulmak, saflaşmak | Karışıklıklardan sıyrılarak katıksız hale gelmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خصل | Anlamlı | Tutam, huy, haslet, yarışta pay | Saç tutamı veya insanın benliğine yerleşen ayırt edici özellik | Kur'an'da geçmez; hedef kökle ayrışma ve parça bağı vardır |
| لخص | Anlamlı | Kısaltmak, özetlemek, yoğurmak | Bir sözün veya durumun fazlalıklarını atıp özünü çıkarmak | Kur'an'da geçmez; özü ayıklama bakımından hedef köke yakındır |
| لصخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| صخل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| صلخ | Anlamlı | Sağır olmak, sıyırmak, soymak | Kulağın tıkalı olması veya derinin soyulup ayrılması | Kur'an'da geçmez; yüzeyi soyup ayırma nüansı taşır |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خلص | Merkez | Saflaşma, arınma | Öncesinde bir karışım veya bağ varken ondan bütünüyle sıyrılarak öz haline gelme | Bir engele takıldıktan sonra kurtulmayı ve tortudan ayrışmayı içerir |
| صفو | Komşu | Berraklık, duruluk | Doğrudan bulanıklık ve kederden uzak, pürüzsüz ve duru olma hali | خلص arınma sürecine ve ayrışmaya vurgu yaparken, bu kök doğrudan duruluk haline odaklanır |
| محض | Komşu | Katıksızlık, saflık | İçine hiçbir yabancı katkı girmemiş süt veya samimi dostluk | Katkısızlık esastır; خلص kökündeki takılmadan kurtulma süreci bu kökte şart değildir |
| نقى | Komşu | Temizlik, lekesizlik | Üzerinde kir, leke ve kusur barındırmayan arılık | خلص varoluşsal ve işlevsel ayrışmayı, bu kök ise dışsal ve içsel temizliği vurgular |
| خلط | Zıt | Karıştırma, bulandırma | İki veya daha fazla farklı unsuru birbirine katarak ayrışmaz kılma | Saflığın ve müstakil kalmanın doğrudan zıddıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خلص | Arınmak, kurtulmak, has kılmak | Yabancı katkılardan sıyrılarak öz haline gelmek ve bağımsızlaşmak | Kesin |
| Latince | purifico, libero | Arındırmak, serbest bırakmak | Maddi ve manevi tortulardan temizlemeyi ve engellerden kurtarmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | purify, dedicate, emancipate | Saflaştırmak, adamak, kurtarmak | Hem kimyasal tasfiyeyi hem de dini tahsis ve kurtuluşu ifade eder | Güçlü |
| Almanca | reinigen, erlösen, widmen | Arıtmak, kurtarmak, hasretmek | Katışıklardan arındırma ve bir amaca bütünüyle tahsis etme yönünü kapsar | Güçlü |
| Fransızca | purifier, délivrer, vouer | Saflaştırmak, azat etmek, adamak | Tortudan ayırma ve bir merciye lekesizce adanma anlamlarını karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَالِصَةً / الْخَالِصُ | Katışıksız, şaibesiz ve müstakil nimet veya din | Ahiret yurdunun yalnızca müminlere ait kılınması ve dinin şirkten arılığı bağlamı; Bakara 2:94, Zümer 39:3 |
| مُخْلِصِينَ / مُخْلِصًا | İbadeti ve yönelişi yalnızca Allah'a has kılan fail | Tevhid bilinci, dua ve kriz anlarında sığınılan tek kapı olma bağlamı; A‘râf 7:29, Ankebût 29:65, Zümer 39:2 |
| الْمُخْلَصِينَ / أَخْلَصْنَاهُمْ | İlahi korumayla arındırılmış, seçilmiş ve tertemiz kılınmış kul | Peygamberlerin ve seçkin kulların günahtan ve şeytanın saptırmasından korunması; Yûsuf 12:24, Sâd 38:46, Sâd 38:83 |
| خَلَصُوا | Başkalarından ayrılarak baş başa kalmak, özel görüşmeye çekilmek | Hz. Yusuf'un kardeşlerinin diğer insanlardan tecrit olarak fısıldaşması; Yûsuf 12:80 |
| أَسْتَخْلِصْهُ | Kendi hizmetine ve özel yakınına tahsis etmek | Mısır hükümdarının Hz. Yusuf'u kendine özel danışman ve emin kılması; Yûsuf 12:54 |
| خَالِصًا | Tortusuz, içimi kolay ve arı süt | Kan ve fışkı arasından süzülüp çıkan lekesiz besin; Nahl 16:66 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İhlas suresi ve tevhid nazariyesi | Tevhidin şirk, teşbih, tecsim ve ta'tilden bütünüyle tenzih edilerek kavranması | Zât ve sıfatlarda her türlü ortaklık vehminden zihnin ve kalbin arındırılması |
| Fıkıh | Niyet ve amellerin sıhhati | Amelin dünyevi bir menfaat, riya veya gösteriş sebebiyle ifsat olmaksızın sırf emredildiği için yapılması | İbadette geçerlilik şartı olarak niyetin dünyevi karışımlardan tasfiyesi |
| Tefsir | İhlas ve muhlislere dair ayetler | Muhlis (etken arındıran) ile muhles (edilgen arındırılmış) kıraat ve bağlam farkları | Kulun çabasıyla başlayan ihlasın, Allah'ın kulunu seçip saflaştırmasıyla zirveye ulaşması |
| Hadis | Niyet ve dinin tanımı | Amellerin niyetlere göre değer bulması ve samimiyet esası (الدين النصيحة) | Kalp amellerinde riyanın gizli şirk sayılarak dışlanması ve amelin öze indirgenmesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | İhlas | Ortak koşmayı bütünüyle iptal etme | Kul ile yaratıcı arasındaki bağı aracı, riya ve menfaat tortularından temizler | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Nesnellik ve tecrit | Bilgiyi vehim ve ön yargıdan arındırma | Hakikati ararken öznel çıkarları ve asılsız zanları metodik olarak elemine eder | Güçlü |
| Siyasi | Liyakat ve devlet yönetimi | Sadakat ve tahsis | Kamu emanetini özel çıkarlardan ayırma | Yöneticinin ve kamu görevlisinin kamusal görevi şahsi ranttan tecrit etmesini sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve üretim standartları | Kalite güvencesi ve hilesizlik | Malı ve hizmeti tağşişten arındırma | Ürünün içine hile ve yabancı madde karıştırılmasını engelleyerek saf piyasa değeri üretir | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kimyasal distilasyon / Sinyal filtrasyonu | Karışım halindeki bileşiklerin kaynama noktası farkıyla ayrıştırılması ya da gürültülü bir dalgadan saf sinyalin filtre edilerek çekilmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal bağımsızlık / Rol ayrışması | Sosyal ve hukuki kurumların çıkar çatışmalarından sıyrılarak yalnızca kendi kurucu misyonlarına odaklanması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İhlası yalnızca duygusal bir içtenlik, vicdani bir hafiflik veya soyut bir iyi niyet hissine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemi, inancı, hukuku ve toplumsal duruşu her türlü yabancı ve saptırıcı etkiden fiilen ayrıştırıp tecrit etmek; saflaşma sürecini somut bir bedel ve duruşla gerçekleştirmek |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Amellerdeki yapısal ve şirk türevi bozulmaları görmezden gelip sadece niyetin temizliğini yeterli saymak; dinin kamusal ve pratik alandaki saflaşma talebini bireysel bir psikolojiye hapsetmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varoluş gayesi olan tevhidi kuran anahtar kavramdır; ibadetin, ahlakın ve bilincin ancak yabancı ortaklıklardan ve sahte otoritelerden arındığında kabul göreceğini bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dinin yalnızca Allah'a has kılınmasını emreden ayetlerde, peygamberlerin masumiyet ve seçilmişlik vasıflarında ve deniz dalgaları arasında çaresiz kalıp arı bir teslimiyet gösteren insan tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şirk koşanların Allah'a yaklaşmak için aracılara sarılma mantığını çürütür; niyet ile ameli birbirinden koparan ve şekilsel ibadeti amaca dönüştüren yaklaşımları tashih eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir sıvının tortusundan kaynatılarak süzülmesi, takılan bir nesnenin sıyrılarak selamete ermesi ve karışık maddelerin birbirinden ayrıştırılıp özün elde edilmesi.
- Soyut anlamZihnin, inancın ve niyetin şirk, riya, dünyevi beklenti ve yabancı unsurlardan bütünüyle temizlenip hakikate tam tahsis edilmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin girdilerindeki gürültü ve parazitleri ayıklayarak sistem çıktısını yalnızca kurucu gayenin emrine veren tasfiye filtresi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde başlangıçta yabancı unsurlarla karışmış olan bilinç, amel veya sistemi; yapıya sonradan bulaşan şirk, riya, tortu veya parazit bileşenleri kümesini; küme farkı işlemiyle bu yabancı unsurların bünyeden fiilen sökülüp atılmasını; arınma sürecinin ardından elde edilen özün kurucu gayeye tahsis edilmesini; ise neticede ortaya çıkan saf ve katıksız hali temsil eder.