عقب
ع - ق - ب
جذر- الورود: ٨٠
- الآيات: ٧٤
- الصيغ: ٢٨
- المعاجم: ١٢
Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir. Ayağın topuğudur. Takip etmek, arkasından gitmek, kovalamak veya kovalanmak anlamlarına gelir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir. Ayağın topuğudur. Takip etmek, arkasından gitmek, kovalamak veya kovalanmak anlamlarına gelir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٧٬٤٨٢باب العين و القاف والباء
)ع ق ب، ع ب ق، ب ع ق، ب ق ع، ق ب ع، ق ع ب كلهن مستعملات( عقب: العَقَبُ: العَصَب الذي تُعْمَل منه الأوتار، الواحدةُ عَقَبةٌ، وخِلاف ما بَيْنَه وبين العَصَبِ أن العَصَبَ يَضربُ إلى صُفْرةٍ والعَقَبُ يضرب إلى بياض وهو أصْلَبُها وأمتَنُها.
والعَقِبُ: مُؤخَّرُ القَدَمِ، تُؤَنَثّهُ العَربُ، وتميمٌ تُخَفِّفُه. وتجمعُ على أعقابِ، وثلاثُ أَعْقِبة. وعَقِبُ الرجل: وَلَدُه وولد
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٬٨٤٠عاقبة كلّ شيءٍ: آخره. وقولهم: ليست لفلانٍ عاقبةٌ، أي ولد. وفي الحديث: "السيِّد والعاقب" فالعاقب: مَن يخلف السيدَ بعده. وقول النبي صلى الله عليه وسلم: "أنا العاقب" يعني آخر الأنبياء، وكلُّ من خَلَفَ بعد شيء فهو عاقِبُه. والعَقِب، بكسر القاف: مؤخَّر القدم، وهي مؤنّثة. وعقب الرجلِ أيضا: وَلَده وولد ولده. وفيها لغتان عَقِبٌ وعَقْب بالتسكين. وهي أيضاً مؤنَّثة عن الأخفش: وعَقَبَ فلانٌ مكانَ أبيه
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٦٬٣٨١(باب العين والقاف وما يثلثهما في الثلاثي)
(عقل) العين والقاف واللام أصلٌ واحد منقاس مطرد، يدلُّ عُظْمُه على حُبْسة في الشَّيء أو ما يقارب الحُبْسة. من ذلك العَقْل، وهو الحابس عن ذَميم القَول والفِعل.
قال الخليل: العَقل: نقيض الجهل. يقال عَقَل يعقِل عَقْلا، إذا عرَفَ ما كان يجهله قبل، أو انزجَر عمّا كان يفعلُه. وجمعه عقول. ورجل عاقلٌ وقوم عُقَلاء. وعاقلون. ورجل عَقُول، إذا كان حسَنَ الفَهم وافر
(باب العين والقاف وما يثلثهما في الثلاثي) (عقل) العين والقاف واللام أصلٌ واحد منقاس مطرد، يدلُّ عُظْمُه على حُبْسة في الشَّيء أو ما يقارب الحُبْسة. من ذلك العَقْل، وهو الحابس عن ذَميم القَول والفِعل. قال الخليل: العَقل: نقيض الجهل. يقال عَقَل يعقِل عَقْلا، إذا عرَفَ ما كان يجهله قبل، أو انزجَر عمّا كان يفعلُه. وجمعه عقول. ورجل عاقلٌ وقوم عُقَلاء. وعاقلون. ورجل عَقُول، إذا كان حسَنَ الفَهم وافر العَقْل. وما له مَعقولٌ، أي عقل؛ خَرج مَخرجَ المجلود للجَلادة، والمَيْسور لليُسْر. قال: فقد أفادت لهم عقلاً وموعِظةً *** لمن يكون لـه إرْبٌ ومعقولُ([1]) ويقال في المثل: "رُبَّ أبْلَهَ عَقول". ويقولون: "عَلِمَ قتيلاً وعَدِم معقولاً". ويقولون: فلانٌ عَقُولٌ([2]) للحديث، لا يفلت الحديث سَمْعُه، ومن الباب المَعقِل والعَقْل، وهو الحِصن، وجمعه عُقول. قال أحيحَة: وقد أعددت للحِدْثان صَعْباً *** لو أنّ المرءَ تنفعُه العقُول يريد الحصون. ومن الباب العَقْل، وهي الدِّيَة. يقال: عَقَلْتُ القتيلَ أعْقِله عقلاً، إذا أدّيتَ ديَته. قال: إنِّي وقتلي سُلَيكاً ثمَّ أَعْقِلَه *** كالثّور يُضرَب لمّا عافت البقرُ([3]) الأصمعيّ: عقلت القتيلَ: أعطيتُ دِيتَه. وعقَلت عن فلانٍ، إذا غَرِمْتَ جنايتَه. قال: وكلَّمت أبا يوسف القاضيَ في ذلك بحضرة الرشيد، فلم يفرِق بين عَقَلته وعقَلت عنه، حتَّى فَهَّمْته. والعاقلة: القوم تُقَسَّم عليهم الدّية في أموالهم إذا كان قتيلُ خطأ. وهم بنو عمِّ القاتل الأدنَون وإخوتُه. قال الأصمعيّ: صار دم فلان مَعْقُلة على قومه، أي صاروا يَدُونه. ويقول بعض العلماء: إن المرأة تُعاقِل الرّجُلَ إلى ثلث ديتها*. يعنون أنّ مُوضِحتَها وموضحتَهُ سواء([4]) ، فإذا بلغ العَقْلُ ما يزيد على ثُلث الدية صارت ديةُ المرأة على نصف دِيَة الرّجل. وبنو فلانٍ على معاقلهم التي كانوا عليها في الجاهلية، يعني مراتبَهم في الدِّيات، الواحدة مَعْقُلة. قالوا أيضاً: وسمِّيت الدّية عَقْلاً لأنّ الإبل التي كانت تُؤخَذ في الدِّيات كانت تُجمَع فتُعقَل بفناء المقتول، فسمِّيت الدّيةُ عقلاً وإن كانت دراهم ودنانير. وقيل سمِّيت عقلاً لأنَّها تُمْسِك الدّم. قال الخليل: إذا أخذ المصَدِّق صدقةَ الإبل تامّةً لسنة قيل: أخذ عقالاً، وعقالين لسنتين. ولم يأخذ نقداً، أي لم يأخذ ثمناً، ولكنه أخَذَ الصّدقةَ على ما فيها. وأنشد: سعى عقالاً فلم يترُكْ لنا سَبَداً *** فكيف لو قد سعى عمروٌ عِقالينِ([5]) وأهل اللغة يقولون: إنَّ الصّدقة كلَّها عِقال. يقال: استُعمِل فلانٌ على عِقال بني فلان، أي على صدقاتهم. قالوا: وسمِّيت عقالاً لأنّها تَعقِل عن صاحبها الطَّلبَ بها وتَعقِل عنه المأثَمَ أيضاً. وتأوَّلُوا قولَ أبي بكر لمَّا منعت العربُ الزكاةَ "والله لو منعوني عِقالاً ممّا أدّوه إلى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لقاتلتُهم عليه"، فقالوا([6]) : أراد به صدقةَ عام، وقالوا أيضاً: إنما أراد بالعِقال الشَّيء التافِه الحقير، فضَرَب العِقال الذي يُعقَل به البعير لذلك مثلاً. وقيل إنّ المصدِّقَ كان إذا أعطى صدقة إبلِهِ أعطى معها عُقُلها وأرويَتَها([7]) . قال الأصمعيّ: عَقَل الظّبي يَعْقِلُ عُقولاً([8]) ، إذا امتنع في الجبل. ويقال: عَقَل الطَّعامُ بطنَه، إذا أمسَكَه. والعَقُولُ من الدّواء: ما يُمسِك البطن. قال: ويقال: اعتقل رمحَه، إذا وضَعَه بين رِكابه وساقه. واعتقَلَ شاتَه، إذا وضعَ رجلَها بين فخذه وساقه فحلبها. ولفلان عُقْلة يَعتقِل بها النّاسَ، إذا صارعَهم عَقَلَ أرجُلَهم. ويقال عقَلْت البَعيرَ أعقِلُه عقلاً، إذا شَدَدتَ يدَه بعِقاله، وهو الرِّباط. وفي أمثالهم: * الفحلُ يحمي شولَه معقولا([9]) * واعتُقل لسانُ فلانٍ، إذا احتبس عن الكلام. فأمّا قولُهم: فلانةُ عقيلةُ قومِها، فهي كريمتُهم وخيارهم. ويُوصَف بذلك السيِّد أيضاً فيقال: هو عقيلة قومه. وعقيلةُ كلِّ شيءٍ: أكرمُه. والدُّرّة: عَقيلة البحر. قال ابنُ قيس الرُّقَيَّات: درّةٌ مِن عقائِل البحر بكرٌ *** لم يَشِنْها مَثاقب الّلآلِ([10]) وذُكِر قياس هذا عن ابن الأعرابيّ، قالوا عنه: إنما سمِّيت عقيلةً لأنها عَقَلت صواحبَها عن أن يبلُغْنها. وقال الخليل: بل معناه عُقِلت في خدرها. قال امرؤ القيس: عقيلة أخدانٍ لها لا دميمةٌ *** ولا ذات خُلْقٍ أن تأمَّلْتَ جَأْنَبِ([11]) قال أبو عبيدة: العقيلة، الذكر والأنثى سواء. قال: بَكْرٌ يُبذّ البُزْلَ والبِكارا *** عقيلةٌ من نُجُبٍ مَهَارَى ومن هذا الباب: العَقَل في الرّجلين: اصطكاك الرُّكبتين، يقال: بعيرٌ أعقُلُ، وقد عَقِل عَقَلاً. وأنشد: أخو الحَرْب لَبَّاسٌ إليها جِلالَها *** وليس بولاّج الخوالف أعقلا([12]) والعُقَّال: داء يأخذ الدوابَّ في الرِّجلين، وقد يخفف. ودابّة معقولة وبها عُقّال، إذا مشَتْ كأنَّها تَقلَع رجليها من صخرة. وأكثر ما يكون في ذلك في الشَّاء. قال أبو عبيدة: امرأة عَقْلاء، إذا كانت حَمْشة السّاقين ضخمةَ العضَلتين. قال الخليل: العاقول من النّهر والوادي ومن الأمور أيضاً: ما التبس واعوجَّ. وذكِر عن ابن الأعرابيّ، ولم نسمعه سماعاً، أنَّ العِقال: البئر القريبة القعر، سمِّيت عِقالاً لقُرْب مائها، كأنَّها تُستَقَى بالعِقال، وقد ذُكر ذلك عن أبي عبيدةَ أيضاً. ومما يقرب من هذا الباب العَقَنْقَل من الرَّمل، وهو ما ارتكم منه؛ وجمعه عقاقيل، وإنما سمِّي بذلك لارتكامه* وتجمُّعه. ومنه عَقنقَل الضّب: مَصِيرُه. ويقولون: "أطعِمْ أخاك من عقنقل الضَّبّ"، يُتَمثَّل به. ويقولون إنَّه طيِّب. فأمّا الأصمعيّ فإنّه قال: إنّه يُرمَى به، ويقال: "أطعم أخاك من عقنقل الضب" استهزاء. قالوا: وإنما سُمِّي عقنقلاً لتحوِّيه وتلوِّيه، وكلُّ ما تحوَّى والتوى فهو عَقنقَل، ومنه قيل لقُضْبان الكَرْم: عقاقيل، لأنَّها ملتوية. قال: نجُذّ رقابَ القومِ من كلِّ جانبٍ *** كجذِّ عقاقيل الكُرُومِ خبيرُها([13]) فأمّا الأسماء التي جاءت من هذا البناء ولعلَّها أن تكون منقاسة، فعاقِلٌ: جَبَل([14]) بعينه. قال: لمن الدِّيارُ برامتَينِ فعاقلٍ *** درسَتْ وغيَّرَ آيَها القَطْرُ قال أبو عبيدة: بنو عاقل رهط الحارث بن حُجْر، سُمُّوا بذلك لأنّهم نزلوا عاقلاً، وهم ملوك. ومَعْقلةُ: مكان بالبادية. وأنشد: وعينٍ كأنَّ البابليَّينِ لَبَّسَا *** بقلبك [منها] يوم مَعْقُلةٍ سِحرا([15]) وقال أوس: فبطنُ السُّليِّ فالسِّخالُ تَعَذَّرت *** فَمَعقُلةٌ إلى مُطارٍ فواحفُ([16]) قال الأصمعيّ: بالدَّهْناء خَبْرَاءُ يقال لها مَعْقُلة. وذو العُقَّال: فرسٌ معروف([17]) . وأنشد: فكأنما مسحوا بوجهِ حِمارِهم *** بالرَّقْمتين جَبِينَ ذي العُقّالِ([18]) (عقم) العين والقاف والميم أصلٌ واحد يدلُّ على غموضٍ وضيق وشِدّة. من ذلك قولهم حَرْبٌ عَقام وعُقَام: لا يَلوِي فيها أحدٌ [على أحد([19]) ] لشِدّتها. وداءٌ عَُقَامٌ: لا يُبرَأ منه. ومن الباب قولهم: رجل عَقام، وهو الضيِّق الخُلُق. قال: أنت عَقامٌ لا يُصابُ لـه هوَىً *** وذو همّة في المَطْلِ وهو مُضَيِّعُ([20]) ومن الباب عَقِمت الرّحمُ عُقماً، وذلك هَزْمَةٌ تقع في الرّحِم فلا تقبل الولَد. ويقال: عَقِمَت المرأة وعُقِمَت، وهي أجودُهما. وفي الحديث: "تُعقَم أصلابُ المنافقين فلا يقدِرون على السجود"، وا
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٠٢٣- العقب: مؤخر الرجل، وقيل: عقب، وجمعه: أعقاب، وروي: (ويل للإعقاب من النار) (الحديث عن عبد الله بن عمرو قال: تخلف النبي عنا في سفرة سافرناها، فأدركنا وقد أرهقنا العصر، فجعلنا نتوضأ ونمسح على أرجلنا، فنادى بأعلى صوته: ويل للأعقاب من النار. أخرجه البخاري في الوضوء باب غسل الرجلين 1/265؛ ومسلم برقم (241) ) واستعير العقب للولد وولد الولد. قال تعالى: ﴿وجعلها كلمة باقية في عقبه﴾ [الزخرف/28]، وعقب الشهر،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٨٢٧ع ق ب
نصاب معقب.
ورأيته يعقب قناته: يجعل عليها العقب.
وفلان موطّأ العقب أي كثير الأتباع.
ووشى بعمّار بن ياسر رجل إلى عمر بن الخطاب فقال: اللهم إن كان كذب فاجعله موطأ العقب.
ويقال للقادم: من أين عقبك أي من أين جئت وهل أعقب فلان أي هل ترك عقباً وما لفلان عاقبة أي عقب.
وأنا جئت في عقب الشهر أي في آخره وأنت في عقبه أي بعد مضيّه.
ويقال للفرس الجواد: إنه لذو عفو وذو عقب فعفوه
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ٣٥٬٠٦٢عَقِبُ كُلِّ شيءٍ، وعَقْبُه، وعاقِـبتُه، وعاقِـبُه، وعُقْبَتُه، وعُقْباهُ، وعُقْبانُه: آخِرُه؛ قال خالدُ ابن زُهَيْر الـهُذلي: فإِنْ كنتَ تَشْكُو من خَليلٍ مَخافةً، * فتِلْكَ الجوازِي عُقْبُها ونُصُورُها يقول: جَزَيْتُكَ بما فَعَلْتَ بابن عُوَيْمر. والجمعُ: العَواقِبُ والعُقُبُ. والعُقْبانُ، والعُقْبَـى: كالعاقبةِ، والعُقْبِ. وفي التنزيل: ولا يَخافُ عُقْباها؛ قال ثعلب: معناه لا يَخافُ اللّهُ، عز
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٬٠٦٠* ع ق ب * * عَاقِبَةُ * كل شيء آخره و * العَاقِبُ * من يخلف السيد وفي الحديث ﴿أنا السيد والعاقب﴾ يعني آخر الأنبياء عليهم الصلاة والسلام و * العَقِبُ * بكسر القاف مُؤخر القدم وجمعه * أعْقَابٌ * وهي مؤنثة و * عَقِبَ * الرجل أيضا ولده وولد ولده وكذا عقْبُه بسكون القاف وهي مؤنثة أيضا عن الأخفش و * العُقْبُ * و * العُقُبُ * العاقبة مثل عُسْر وعُسُر ومنه قوله تعالى ﴿هو خير ثوابا وخير عُقْبا﴾ وتقول
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٣٤٬٤٦٨العقب بفتح فسكون: الجري يجيء بعد الجري الأول. وفي الأساس: ويقال للفرس الجواد هو ذو عفو وعقب، فعفوه: أول عدوه، وعقبه: أن يعقب محضرا أشد من الأول، ومنه قولهم لمقطاع الكلام: لو كان له عقب لتكلم، أي جواب، ومثله في لسان العرب. العقب: الولد. ووالد الولد من الرجل: الباقون بعده، كالعقب ككتف، في المعنيين. تقول: لهذا الفرس عقب حسن، وفرس ذو عقب أي له جري بعد جري. قال امرؤ القيس:
على العقب جياش
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦١٬٧٠٤عَقَبَهُ
1 عَقَبَهُ ذ , (S, K,) aor. عَقُبَ , (TA,) inf. n. عَقْبٌ, (TK,) He struck his عَقِب [or heel]. (S, K, TA.) ― -b2- And عَقَبَهُ, (S, Mgh, Msb, K, TA,) aor. عَقُبَ , (Mgh, Msb, TA,) inf. n. عَقْبٌ and عُقُوبٌ, (Msb, TA,) He came after him; [as though at his heel; and hence, properly, close after him; but often meaning near after him;] (S, Mgh, Msb, K, TA;) followed him; succeeded him; (S,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬٣٥٦عَقَبَ
عَقَبَ U ( n. ac. عَقْب 1 ),
a. Struck, hit in the heel.
b. ( n. ac. عَقْب 1 , عَاْقِبَة 21t , عُقُوْب 27 ), Followed, came behind; succeeded; replaced, superseded; took, occupied ( the place of ).
عَقَّبَ
عَقَّبَ II ,
a. Followed, came after, behind.
b. [ Fī ], Repeated, reiterated; returned to; waited, stayed, remained behind after ( prayer ).
عَاْقَبَ
عَاْقَبَ III ,
a. see II
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١١٠٬٤٥٣عقب
عَقَبَ - يَعْقُبُ (عَقَبَ - يَعْقِبُ) - عِقَاب - عَاقِب - عَاقِبَة - عُقْبى - عَقِب - عَقِبَيْن- أَعْقَاب - عَقَبَة - أَعْقَب - يُعْقِبُ - عَقَّب - يُعَقِّبُ - مُعَقِّب- مُعَقِّبَة - مُعَقِّبَات - عَاقَبَ - يُعاقِبُ - يَعْقُوب
عَقَبَ - يَعْقُبُ (عَقَبَ - يَعْقِبُ) + شيء أو أمر + شيئاً: يأتي بعده مباشرة زمانياً، وكنتيجة وثمرة مباشرة
الصيغ(٢٨)
- عَاقِبَةُAkıbet(فَاعِلَةُ)×٢٦
- الْعِقَابِMisilleme(الْفِعَالِ)×١٦
- عُقْبَىSon(فُعْلَى)×٤
- أَعْقَابِكُمْÖkçeleriniz(أَفْعَالِكُمْ)×٣
- عَقِبَيْهِOnun iki ökçesi(فَعِلَيْهِ)×٣
- عِقَابِMisilleme yapmam(فِعَالِ)×٣
- وَالْعَاقِبَةُAkıbetمعانٍ أخرى: ١(وَالْفَاعِلَةُ)×٣
- يُعَقِّبْTakip eder(يُفَعِّلْ)×٢
- أَعْقَابِنَاÖkçelerimiz(أَفْعَالِنَا)×١
- الْعَاقِبَةَAkıbet(الْفَاعِلَةَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩٨ (الإجمالي: ٢٩٧)
- نظر
الآيات المشتركة: ٢١ · Korkuluk demektir
- شدد
الآيات المشتركة: ١٨ · Sicim bağıdır
- سير
الآيات المشتركة: ١١ · Gezerler
- قبل
الآيات المشتركة: ٢١ · Önce
- كون
الآيات المشتركة: ٣٥ · Kevn, tepe demektir
- دور
الآيات المشتركة: ٧ · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
- قوي
الآيات المشتركة: ٦ · Kuvvet
- أرض
الآيات المشتركة: ١٧ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- وقي
الآيات المشتركة: ١٢ · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
- نكص
الآيات المشتركة: ٢ · Geri döndü
- كذب
الآيات المشتركة: ١١ · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
- رسل
الآيات المشتركة: ١٤ · Saçak demektir
الآيات التي ورد فيها(٧٤)
قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ
Akıbet
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ
Akıbet
قُلْ يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ
Akıbet
وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ
Akıbet
… وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ
Akıbet
ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ
Akıbet
بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ
Akıbet
فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ
Akıbet
… الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا …
Akıbet
… عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ
Akıbet
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عقب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خلف, تبع, ردف |
| Zıt Kök | سبق |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin ardı, ökçesi, arkadan bağlayan kirişi ve peşi sıra gelen neticesi |
| Çekirdek Özet 2 | Eylemlerin kaçınılmaz tarihsel ve uhrevi sonuçları, misilleme ve ardışık denetim |
| Çekirdek Özet 3 | Sebep-sonuç zincirinde her hareketin bir ardıl doğurması ve nihai hesabın kapanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün ceza veya akıbet anlamını sebep-sonuç bağından kopuk keyfi bir yaptırıma indirgemek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عق | Sıkma, bükme, bağlama, düğümleme ve tutma eylemi; bu çekirdek عقد kökünde düğüm atma, عقر kökünde kökten bağlayıp kısıtlama, عقل kökünde bağı vurup zapt etme ve عقم kökünde döl yolunu tıkayıp kurutma anlamlarında belirginleşir. | ب | Çekirdeğe bitişme, temas ve ardışıklık boyutu ekleyerek sıkı bağı bedenin arka ucundaki topuk/ökçe kemiğine, oku yaya tutturan beyaz kirişe ve bir eylemin hemen ardına eklemlenen sonuca daraltmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algılama, hedefe yönelme, kaynağın açığa çıkması ve izleme odağını temsil eder. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Çemberin tamamlanması, sınır noktasına varış, toplanma ve döngünün kapanışını simgeler. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir içeriye yerleşme, sığınma, temas ve sonuca dahil olma durumunu gösterir. |
| عقب | Kaynağın izlenip sınır noktasına ulaştırılması ve bir içe bağlanması | Bir hareketin başından sonuna kadar adım adım takip edilip nihai sınırında durdurulmasını ve arkasından gelen bağ ile bir sonuca kavuşturulmasını ifade eder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ayağın arka kısmı olan ökçe/topuk; yay kirişi ve mızrak temrenini sarmakta kullanılan sağlam beyaz sinir/kiriş; aşılamaz dik dağ yolu ve deveye nöbetleşe binme. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa divanında hakkını aramak için borçlunun peşini bırakmayan, izini adım adım süren takipçi anlamında مُعَقِّب kelimesi geçmektedir. |
| Erken Arapça kullanım | Hâlid b. Züheyr el-Hüzelî şiirinde geçen فَإِنْ كُنْتَ تَشْكُو مِنْ خَلِيلٍ مَخَافَةً / فَتِلْكَ الْجَوَازِي عُقْبُهَا وَنُصُورُهَا beytinde kök, yapılan bir eylemin mukabili, karşılığı ve nihai bedeli anlamında kullanılmıştır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Lebîd.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde عقب kökü ortak bir anatomik ve dinamik mirasa dayanır. İbranicede עקב (ʿāqēḇ) biçimiyle doğrudan ayak topuğu, ökçe ve mecazen birinin ardından dolap çevirme, izini sürme ve çelme takma anlamlarını taşır; nitekim Ya‘kûb (Yaʿaqōv) ismi de doğumda ikizinin topuğunu tutarak arkasından gelmesi veya ardıl olması kökenine dayanır. Süryanicede ܥܩܒܐ (ʿeqbā) kökü topuk, ayak izi, bir şeyin sonu, neticesi ve iz sürerek soruşturma/araştırma fiillerini karşılar. Ugarit dilinde de benzer şekilde ardıllık ve ayak izi semantiği korunur. Arapçada kök bu ilksel anatomik anlamdan kopmadan hem kiriş gibi bağlayıcı dokuyu hem de zaman ve eylem diziliminde bir durumun hemen sonrasını, karşılığını ve sonucunu ifade eden geniş bir semantik ağa dönüşmüştür.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Koehler-Baumgartner, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ökçe, kiriş ve takip | Anatomik ökçe ve yayı bağlayan kiriş anlamından türeyerek peşi sıra gelme, yerini alma, karşılık verme ve nihai sonuca dönüşmüştür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עקב (ʿ-q-b), Süryanice ܥܩܒ (ʿ-q-b) | Bütün ana Sami dillerinde topuk, ardıllık, iz sürme ve bir işin akıbetini denetleme anlamları fonetik ve semantik olarak tam örtüşür. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve Habeşçe (Ge'ez) ʿaqaba | Ge'ez dilinde korumak, beklemek, arkasını gözetmek anlamlarıyla paralel bir koruyucu izleme semantiği barındırır. | Güçlü |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, HALOT, Comparative Semitic Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عقب | Anlamlı | Ardıllık, topuk, kiriş ve sonuç | Bir şeyin peşinden gelme, neticelenme ve misilleme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عبق | Anlamlı | Kokunun sinmesi ve yapışması | Güzel kokunun veya bir eserin bir yere nüfuz edip kalması | Kur'an'da geçmez; yapışma bağı ortaklığı |
| قعب | Anlamlı | Çukur ve derin kap | Ağaçtan oyulmuş derin su çanağı, kadeh | Kur'an'da geçmez; içe doğru toplanma bağı |
| قبع | Anlamlı | Başını içeri çekip saklanma | Kirpinin veya insanın kabuğuna çekilip gizlenmesi | Kur'an'da geçmez; geriye çekilme yönü |
| بعق | Anlamlı | Yarıp fışkırtma, dökülme | Bulutun suyunu birden boşanması, kuyunun yarılması | Kur'an'da geçmez; sınırdan taşma yönü |
| بقع | Anlamlı | Alacalık, farklı renkli parça | Bir zeminde farklı renkte beliren leke, yer parçası | Kur'an'da geçer; ayrışan sınır bağı |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عقب | Merkez | Ardıllık ve sonuç | Bir eylemin doğrudan topuğuna basarak hemen arkasından gelen organik bağ ve netice | Eylemin arkasından doğan zorunlu karşılık ve kaçınılmaz akıbet |
| خلف | Komşu | Yerine geçme | Bir öncekinin ayrılması veya yokluğu üzerine onun makamına ve yerine geçme | Öncekinin yokluğu şarttır; عقب kökünde ise peş peşe kesintisiz nöbetleşme esastır |
| تبع | Komşu | Peşinden gitme | Öndekinin iradesine veya hareketine uyarak onu adım adım izleme | Tabi olanın öndekine bağımlılığı öne çıkar; عقب doğrudan sonucun çıkmasını vurgular |
| ردف | Komşu | Bitişik ardıllık | Bir binekte terkisine binme gibi araya mesafe koymadan hemen arkasına eklemlenme | Mekânsal ve zamansal bitişiklik vurgulanır, akıbet ve hesap boyutu içermez |
| سبق | Zıt | Öne geçme | Zaman, mekân veya derecede diğerlerinin önüne fırlayıp geride bırakma | Ardıl olma ve sonuca tabi olmanın tam tersine öncülük etme ve geçme hareketidir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عقب | Topuk, ardıllık, akıbet ve misilleme | Bir hareketin arkasından gelen bağ, nöbetleşme ve nihai netice | Kesin |
| Latince | Consequor, Calx, Successio | Ardından gelme, topuk, halefiyet | Calx topuğu verir; consequor mantıksal ve zamansal ardıllığı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Consequence, Heel, Retribution, Sequel | Sonuç, topuk, hak edilen ceza, ardıl | Consequence nedensel bağı, retribution misillemeyi karşılar; kiriş anlamı dışarıda kalır | Güçlü |
| Almanca | Folge, Ferse, Vergeltung, Ausgang | Sonuç, ökçe, karşılık/ceza, çıkış noktası | Folge ardıllığı ve neticeyi verir; Vergeltung mukabele boyutunu tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Conséquence, Talon, Rétribution, Issue | Netice, topuk, ceza/karşılık, son | Nedensel ardıllığı ve cezai karşılığı yansıtır; somut kiriş anlamını taşımaz | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَاقِبَة | Eylemlerin nihai sonu ve tarihsel akıbet | Geçmiş kavimlerin yıkılışı ve takva sahiplerinin hayırlı sonu bağlamında (Âl-i İmrân 3:137, Kasas 28:83) |
| الْعِقَاب / عِقَاب | İlahi adaletin suçun peşi sıra getirdiği adil karşılık ve misilleme | Allah'ın cezalandırmasının kesinliği ve dengiyle karşılık verme bağlamında (el-Bakara 2:196, Ra'd 13:32, el-Hac 22:60) |
| عُقْبَى | Hayatın ve amellerin varacağı son yurt ve nihai durak | İman ve inkar tercihlerinin ahiretteki yurdu bağlamında (Ra'd 13:22, Ra'd 13:35) |
| أَعْقَاب / عَقِبَيْهِ | İrtidat, hedeften cayma ve arkaya dönme | Dinden dönme veya savaştan geri kaçma kınaması bağlamında (el-Bakara 2:143, Âl-i İmrân 3:144, el-En'âm 6:71) |
| الْعَقَبَة | Aşılması büyük çaba ve fedakarlık gerektiren sarp ahlaki engel | Köle azat etme ve yetimi doyurma gibi ağır sorumluluklar bağlamında (Beled 90:11, Beled 90:12) |
| مُعَقِّبَات / يُعَقِّبْ | Birbirini nöbetleşe takip eden koruyucular ve geri dönüp bakmama | İnsanı koruyan melekler ve Musa'nın korkuyla arkasına bakmadan kaçışı bağlamında (Ra'd 13:11, Neml 27:10) |
| عَقِبِهِ | Soy, zürriyet ve geride bırakılan nesil | Tevhid kelimesinin İbrahim'in ardından gelen nesillerde baki kılınması bağlamında (Zuhruf 43:28) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve ceza doktrini | Kulun fiilleri ile ilahi ukubet arasındaki zorunlu veya lütfi illiyet bağı; cezanın mahiyeti | Kök, amelin kaçınılmaz ve hak edilmiş ontolojik karşılığına yoğunlaşır |
| Fıkıh | Ceza hukuku ve mukabele-i bilmisil | Had ve tazir cezalarının meşruiyeti; haksızlığa uğrayanın dengiyle mukabele etme hakkı | Kök, tecavüzün ardından uygulanan adil dengeleyici yaptırıma daralır |
| Tefsir | Sünnetullah ve tarih felsefesi | Toplumların helak oluşundaki sebep-sonuç yasası ve takvanın nihai zaferi | Kök, tarihin ve ahlakın nihai meyvesi ve son durağı manasında kullanılır |
| Hadis | İbadet titizliği ve ardıllık | Abdestte topukların yıkanması emri ve namaz tesbihatını ardı ardına yapma | Kök, hem somut ökçe uzvuna hem de zikirlerin peş peşe getirilmesine yoğunlaşır |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi hesap ve ceza | Ukubet ve nihai akıbet | İlahi adaletin tecelli ederek sorumlulukların neticelenmesini sağlamak | Her amelin silinmez bir iz bırakıp sahibinin ardından gelerek onu bulması işlevidir. | Kesin |
| İlmi | Nedensellik ve mantıksal çıkarım | Mantıksal netice (consequentia) | Öncüllerden zorunlu sonuçların türetilmesini temin etmek | Bir önermenin veya olgunun mantıki ve fiziki olarak arkasından getirdiği kaçınılmaz neticedir. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim nöbeti ve hukuki yaptırım | İktidar devri ve müeyyide | Gücün keyfiliğini önleyip ardıl nesillere hesap verebilirlik getirmek | Yöneticilerin eylemlerinin hukuki akıbetine katlanması ve gücün nöbetleşe el değiştirmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Borç tasfiyesi ve sözleşme riski | Vade sonu ve temerrüt yaptırımı | İktisadi işlemlerin nihai tasfiyesini ve taahhütlerin güvencesini kurmak | Yapılan bir finansal hamlenin piyasa üzerindeki geri dönüşü ve borcun arkasından gelen teminattır. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri besleme döngüsü ve ardışık durum fonksiyonu | Bir dinamik sistemde çıktının sisteme geri dönerek bir sonraki durumu belirlemesi ve dizinin önceki adıma sıkı sıkıya bağlanması yapısıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Cezai müeyyide ve tarihsel hesap verebilirlik | Bireylerin veya toplumların aldıkları kararların zaman içinde kaçınılmaz sosyolojik bedellere ve yasal sonuçlara dönüşmesi sürecidir. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten türeyen «ikab» ve «ukubet» kavramlarını sırf öç alma veya keyfi bir şiddet uygulaması; «akıbet» kavramını ise eylemden bağımsız tesadüfi bir son saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, amelin kendisinden türeyen organik bir neticeyi, sebep-sonuç zincirini, tarihin ahlaki yasalarını ve bireyin kendi geçmişiyle yüzleşmesini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi adaleti mekanik bir intikam gibi algılamak; ameller ile nihai son arasındaki doğrudan illiyet bağını kopararak kaderi ahlaki sorumluluktan soyutlamak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak, tarih ve ahiret tasavvurunun temel omurgası olan sebep-sonuç ilişkisini ve ilahi adaletin nedensiz değil, tam bir karşılık ve takip sistemiyle işlediğini ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin akıbetini anlatan tarihsel kıssalarda, cihattan ve imandan geri dönmeyi kınayan irtidat ayetlerinde ve nefsin sarp ahlaki engelleri aşmasını emreden Beled suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaptıklarının yanına kar kalacağı zannını yıkar; cezanın dışsal ve keyfi bir dayatma değil, insanın kendi adımının (ökçesinin) peşinden gelen zorunlu bir karşılık olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAyak ökçesi, yayı ve mızrağı saran sağlam kiriş dokusu, dik ve aşılamaz yokuş.
- Soyut anlamBir fiilin ardından zorunlu olarak gelen iz, ardıllık, nöbetleşme, adil karşılık ve kaçınılmaz netice.
- Sistematik karşılıkBir eylemin sistemde ürettiği etkinin zaman içinde sisteme dönerek dengiyle kapanmasını sağlayan geri beslemeli müeyyide mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde mevcut durumu, failin ortaya koyduğu eylemi, bu eylemin ardından oluşan yeni ardıl durumu (akıbet) temsil eder. İkinci kısımda ise eylemine karşılık sistemin ürettiği tepkisi (ıkāb/misilleme) yer alır; bu tepki eylemin dengi olup nihai sınırda () toplam etkiyi sıfırlayarak adaleti ve dengeyi yeniden kurar.