فتن
ف - ت - ن
جذر- الورود: ٦٠
- الآيات: ٥٨
- الصيغ: ٢٩
- المعاجم: ١٣
Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir. Mihnet ise madenin parlaklığını ortaya çıkarmak için tavlamak veya pasını silmektir. İmtihan kişinin kendini göstermesi, fitne ise kişinin dayanaklılığını artırmasıdır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir. Mihnet ise madenin parlaklığını ortaya çıkarmak için tavlamak veya pasını silmektir. İmtihan kişinin kendini göstermesi, fitne ise kişinin dayanaklılığını artırmasıdır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٤٢٧باب التاء والنون والفاء معهما
ن ت ف، ن ف ت، ت ن ف، ف ت ن مستعملات
نتف:
النَّتْفُ: نَزْعُ الشَّعْر والريش وما أَشْبَهَها، والنُّتافةُ ما انتُتِفَ من ذلك.
وأنتَفَ الشيء: أمكَنَ نَتْفُه.
نفت:
نَفَتَتِ القِدْر تَنْفِت نَفَتاناً إذا غَلا المَرَقُ فهيا فلزِقَ بجوانِب القِدْر فيَبِسَ عليه، فذلك النَّفتُ، وانضِمامُه النَّفَتانُ حيث بَهُمُّ المَرَق بالغَلَيان، يقال: نَفَتَتِ القِدْرُ إذا رَمَت مثلَ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬١٣٣الفِتْنَةُ: الامتحان والاختبار. تقول: فَتَنْتُ الذهبَ، إذا أدخلتَه النار لتنظر ما جودته. ودينارٌ مَفْتونٌ. قال الله تعالى: "إنَّ الذين فَتَنوا المؤمنين". ويسمَّى الصائغُ الفتَّان، وكذلك الشيطان. وفي الحديث: "المؤمن أخو المؤمن يسعهما الماء والشجر ويَتَعاونانِ على الفَتَّانِ". وقال الخليل: الفَتْنُ: الإحراق. قال الله تعالى: "يوم هم على النارِ يُفْتَنونَ". وورِقٌ فَتينٌ، أي فضَّةٌ محرقة. ويقال
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٬٨٩٠ت ن ف
تنف ، نفت ، فتن ، نتف ، تفن : ( مستعملة ) .
( تفن ) : روى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : التَّفْنُ الوَسَخُ ، والفَتْنُ الإحراق بالنار ، وما أشبهها .
نتف : الليث : النتف نزع الشعر والريش وما أشبهها ، والنُّتَافة ما انْتَتَفَ من ذلك .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : أنه كان إذا ذُكر الأصمعي : قال ذاكَ رَجُلُ نُتَفٍ قلت : أراد أنه لم يَسْتَقْصِ كلامَ العرب ، إنما حَفِظَ الوَخْزَ والخَطِيئة منه
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٨٩٦(باب الفاء والتاء وما يثلثهما)
(فـتح) الفاء والتاء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ الإغلاق.
يقال: فتحت البابَ* وغيرَه فتحاً. ثمَّ يحمل على هذا سائرُ ما في هذا البناء. فالفَتْح والفُِتاحة: الحُكْم. والله تعالى الفاتح، أي الحاكم. قال الشَّاعر([1]) في الفُِتاحة:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
والفَتح: الماء يَخرُج من عينٍ أو غيرها. والفَتْح. النَّصر والإظفار.
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬١٤١- أصل الفتن: إدخال الذهب النار لتظهر جودته من رداءته، واستعمل في إدخال الإنسان النار. قال تعالى: ﴿يوم هم على النار يفتنون﴾ [الذاريات/ 13]، ﴿ذوقوا فتنتكم﴾ [الذاريات/14]، أي: عذابكم، وذلك نحو قوله: ﴿كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غيرها ليذوقوا العذاب﴾ [النساء/56]، وقوله: ﴿النار يعرضون عليها...﴾ الآية [غافر/46]، وتارة يسمون ما يحصل عنه العذاب فيستعمل فيه. نحو قوله: ﴿ألا في الفتنة سقطوا﴾
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٣٦ف ت ن
أعوذ بالله من الفتّان وهو الشيطان واستغوتهم الفتّان أي الشياطين.
وهو مفتون بالدنيا ومفتَتَن ومفتَتِن وقد فتنته الدنيا وأفتنته.
وبينهم فتنة أي حرب.
وبو ثقيف يتفاتنون أبداً أي يتحاربون.
ودينار مفتون: فتن بالنار وكلّ شيء أدخل النار فقد فتن.
قال الحارثي: تثعلبت لي أن خلتني بك واقعاً وقد يفتن المكواة والعير يضرط والناس عبيد الفتانين وهما الدرهم والدينار.
وفي الحدث "
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١١٬٣٩١الأَزهري وغيره: جِماعُ معنى الفِتْنة الابتلاء والامْتِحانُ والاختبار، وأَصلها مأْخوذ من قولك فتَنْتُ الفضة والذهب إِذا أَذبتهما بالنار لتميز الرديء من الجيِّدِ، وفي الصحاح: إِذا أَدخلته النار لتنظر ما جَوْدَتُه، ودينار مَفْتُون. والفَتْنُ: الإِحْراقُ، ومن هذا قوله عز وجل: يومَ هم على النارِ يُفْتَنُونَ؛ أَي يُحْرَقون بالنار. ويسمى الصائغ الفَتَّان، وكذلك الشيطان، ومن هذا قيل للحجارة السُّود التي
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬١٧٨* ف ت ن * * الفِتْنَةُ * الاختبار والامتحان تقول * فَتَنَ * الذهب يفْتِنه بالكسر * فِتْنَةً * و * مَفْتُونا * أيضا إذا أدخله النار لينظر ما جودته ودينار * مَفْتُونٌ * أي مُمتحن وقال الله تعالى ﴿إن الذين فَتَنوا المُؤمنين والمُؤمنات﴾ أي حرَّقوهم ويُسمى الصائغ * الفَتَّانُ * وكذا الشيطان وفي الحديث ﴿المؤمن أخو المؤمن يسعهما الماء والشجر ويتعاونان على * الفَتَّانِ *﴾ يروى بفتح الفاء على أنه واحد
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١١٬٢٥٩: ( الفَتْنُ ، بالفتحِ ) ، ذِكْرُ الفتْحِ مُسْتدركٌ لأنَّه مَفْهومٌ مِن إطْلاقِه : ( الفَنُّ والحالُ ؛ ومنه ) قوْلُ عَمْرو بنِ أَحْمر الباهِلِيّ :
إمَّا على نَفْسِي وإمَّا لَهاو ( العَيْشُ فِتْنَان ) فَحُلْوٌ ومُرْ ( أي ) ضَرْبانِ و ( لَوْنانِ حُلْوٌ ومُرٌّ ) ؛ وقالَ نابِغَةُ بَني جعْدَةَ :
هما فَتْنَانِ مَقْضِيٌّ عليهلِسَاعَتِه فآذَنَ بالوَداعِ ( و ) الفَتْنُ : ( الإِحْراقُ ) بالنَّارِ . يقالُ
: ( الفَتْنُ ، بالفتحِ ) ، ذِكْرُ الفتْحِ مُسْتدركٌ لأنَّه مَفْهومٌ مِن إطْلاقِه : ( الفَنُّ والحالُ ؛ ومنه ) قوْلُ عَمْرو بنِ أَحْمر الباهِلِيّ : إمَّا على نَفْسِي وإمَّا لَهاو ( العَيْشُ فِتْنَان ) فَحُلْوٌ ومُرْ ( أي ) ضَرْبانِ و ( لَوْنانِ حُلْوٌ ومُرٌّ ) ؛ وقالَ نابِغَةُ بَني جعْدَةَ : هما فَتْنَانِ مَقْضِيٌّ عليهلِسَاعَتِه فآذَنَ بالوَداعِ ( و ) الفَتْنُ : ( الإِحْراقُ ) بالنَّارِ . يقالُ : فَتَنَتِ النَّارُ الرَّغيفَ : أَحْرَقَتْهُ . ( ومنه ) قوْلُه ، عزَّ وجلَّ : ﴿يومَ هم ( على النَّارِ يُفْتَنُونَ )﴾ ، أَي يُحْرَقُونَ بالنارِ . وجَعَلَ بعضُهم هذا المعْنَى هو الأَصْل ؛ وقيلَ : معْنَى الآيَةِ يُقَرَّرُونَ بذنوبِهم . ( والفِتْنَةُ ، بالكسْرِ : الخِبْرَةُ ) ؛ ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿إنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً﴾ ، أَي خِبْرَةً . وقوْلُه ، عزَّ وجلَّ : ﴿أَوَ لا يَرَوْنَ أنَّهم يُفْتَنُونَ في كلِّ عامٍ مرَّةً أَو مَرَّتَيْن﴾ ؛ قيلَ : مَعْناهُ يُخْتَبَرُونَ بالدّعاءِ إلى الجِهادِ ، وقيلَ : بإنْزَالِ العَذابِ والمَكْروه ؛ ( كالمَفْتُونِ ) ، صِيغَ المَصْدرُ على
لَفْظِ المَفْعولِ كالمَعْقُولِ والمَجْلودِ ؛ ( ومنه ) قوْلُه تعالَى : ﴿فسَتُبْصِرُ ويُبْصِرُونَ ( بأَيِّكُمُ المَفْتُونُ )﴾ . قالَ الجَوْهرِيُّ : الباءُ زائِدَةٌ كما زِيدَتْ في قوْلِهِ تعالَى : ﴿قلْ كَفَى بااِ شهيداً﴾ . والمَفْتونُ : الفِتْنَةُ ، وهو مَصْدرٌ كالمَحْلُوفِ والمَعْقولِ ، ويكونُ أَيُّكم المُبْتدا والمَفْتُون خَبَره . قالَ : وقالَ المازِنيُّ : المَفْتونُ هو رفعٌ بالابْتِداءِ وما قَبْله خَبَره كقوْلِهم : بمَنْ مُرْورُك وعلى أَيِّهم نُزُولُك ، لأنَّ الأوّل في معْنَى الظَّرْفِ . قالَ ابنُ بَرِّي : إذا كانت الباءُ زائِدَةً فالمَفْتُونُ الإِنْسان ، وليسَ بمَصْدَر ، فإن جعلت الباء غَيْر زائِدَةٍ فالمَفْتُونُ مَصْدَرٌ بمعْنَى الفُتُونِ . ( و ) الفِتْنَةُ : ( إِعْجابُك بالشَّيءِ ) ، ومنه قوْلُه تعالى : ﴿ربَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنةً للقَوْمِ الظَّالِمِينَ﴾ ؛ أَي لا تُظْهِرْهُم علينا فيُعْجبُوا ويظنُّوا أنَّهم خَيْرٌ منَّا ، والفِتْنَةُ هنا إِعْجابُ الكفّارِ بكفْرِهم . وفي الحدِيثِ : ( ما تَرَكْتُ فِتْنةً أَضَرَّ على الرِّجالِ مِن النِّساءِ ) ؛ يقولُ : أَخافُ أَن يُعْجبُوا بهنَّ فيَشْتغِلُوا عن الآخِرَةِ والعَمَل لها . ( وفَتَنَه يَفْتِنُه فَتْناً وفُتُوناً ) : أَعْجَبَه ( وأَفْتَنَه ) ، كذلِكَ ، الأولى لُغَةُ الحِجازِ ، والثَّانيَةُ لُغَةُ نَجْدٍ ، هذا قوْلُ أَكْثَر أَهْل اللغَةِ ؛ قالَ أَعْشَى هَمْدانَ فجاء باللُّغَتَيْن : لئِنْ فتَنَتْني لَهْيَ بالأَمْسِ أَفْتَنَتْسَعِيداً فأَمْسَى قد قَلا كلَّ مُسْلِمقالَ ابنُ بَرِّي : قالَ ابنُ جنيّ : ويقالُ هذا البَيْتُ لابنِ قَيْسٍ . وقالَ الأَصْمعيُّ : هذا سَمِعْناه من
مُخَنَّثٍ وليسَ بثَبَتٍ ، لأنَّه كان ينكرُ أَفْتَنَ ، وأَجازَه أبو زيدٍ ، وقالَ : هو في رجز رُؤْبَة يعْنِي قوْلَه : يُعْرِضْنَ إعْراضاً لدِينِ المُفْتِنِ وقوْلُه أَيْضاً : إنِّي وبعضَ المُفْتِنِينَ داوُدْويوسُفٌ كادَتْ به المَكايِيدْقالَ : وحكَى الزجَّاجيُّ في أَمالِيه بسنَدِه عن الأَصْمعيّ قالَ : حدَّثنا عُمر بنُ أَبي زائِدَةَ قالَ : حدَّثَتْني أُمُّ عَمْرو بنْت الأَهْتم قالتْ : مَرَرْنا ونحن جَوَارٍ بمجلسٍ فيه سَعِيد بن جُبَيْر ، ومَعَنا جارِيَة تغنِّي بدُفَ معها وتقولُ : لئِنْ فتَنَتْني لَهْيَ بالأَمْس أَفْتَنَتْسَعِيداً فأَمْسَى قد قَلا كلَّ مُسْلِموأَلْقَى مَصابِيحَ القِراءَ واشْتَرى وِصالَ الغَواني بالكِتابِ المُتَمَّمِفقالَ سَعِيدٌ : كَذَبْتُنّ كذَبْتنَّ . ( والفِتْنَةُ : ( الضَّلالُ . ( و الفِتْنَةُ : ( الإِثْمُ والمَعْصيَةُ ، ومنه قَوْلُه تعالَى : ﴿ألا في الفتْنَةِ سَقَطُوا﴾ ؛ أَي الاثْم . ( والفِتْنَةُ : ( الكُفْرُ ؛ ومنه قوْلُه تعالى : ﴿والفِتْنَةُ أَشَدُّ مِن القَتْلِ﴾ ؛ وكذا قَوْلهُ تعالَى : ﴿إنْ خِفْتُم أَن يَفْتِنَكُمُ الذين كَفَرُوا﴾ ؛ وكذا قوْلُه تعالى : ﴿على خَوْفٍ مِن فرْعونَ ومَلَئِهِم أن يَفْتِنَهُم﴾ . ( والفِتْنَةُ : ( الفَضِيحَةُ ؛ ومنه قوْلُه
تعالى : ﴿ومن يرد اللّه فِتْنَتَهُ﴾ ؛ أَي فَضِيحَتَه ، وقيلَ : كفْرَه . قالَ أَبو إسْحاق : ويجوزُ أَن يكونَ اخْتِيارَه بما يَظْهَرُ به أَمْرُه . ( والفِتْنَةُ : ( العَذَابُ نحْو تَعْذيبِ الكفَّارِ ضَعْفَى المُؤْمِنِين في أَوَّلِ الإسْلام ليَصُدُّوهم عن الإِيمان ؛ ومنه قوْلُه تعالى : ﴿أَلا في الفِتْنَةِ سَقَطُوا﴾ ؛ أَي في العَذابِ والبليةِ ؛ وقوْلُه تعالَى : ﴿ذُوقُوا فِتْنَتَكُم﴾ ؛ أَي عَذَابَكم . ( وقالَ الأزْهرِيُّ وغيرُه : جِماعُ معْنَى الفِتْنَة الابْتِلاءُ والامْتِحانُ والاخْتِيارُ ، وأَصْلُها مأْخوذٌ مِن الفتنِ ، وهو ( إذابَةُ الذَّهَبِ والفِضَّةِ بالنَّارِ لِتَمَيُّزِ الرَّدِيءِ من الجيِّدِ . وفي الصِّحاحِ : لتنْظرَ ما جَوْدَتُه . زادَ الرَّاغبُ : ثم استعمل في إدْخالِ الإِنْسان النَّار والعَذَاب ، وتارَةً يسمّونَ ما يَحْصَلُ عنه العَذابُ فِتْنَةً فتسْتَعْملُ فيه ، وتارَةً في الاخْتِبارِ نحْو : ﴿وفَتَّناكَ فُتُوناً﴾ . ( والفِتْنَةُ : ( الإِضْلالُ ؛ نحْو قَوْله تعالَى : ﴿ما أَنْتم عليه بفاتِنينَ﴾ ؛ أَي بمُضِلِّين إلاَّ من أَضَلّه اللّه تعالى ، أَي لسْتُم تُضِلُّونَ إلا أَهلَ النارِ الذين سَبَقَ عِلْم اللّه تعالى في ضلالِهم . قالَ الفرَّاءُ : أَهْلُ الحجازِ يقُولُونَ بفاتِنِينَ ، وأَهْلُ نَجْدٍ يقُولُونَ بمُفْتِنينَ مِن أَفْتَنْتُ . ( والفِتْنَةُ : ( الجُنونُ كالفُتُونِ . ( والفِتْنَةُ : ( المِحْنَةُ ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ . ومنه قوْلُه تعالى : ﴿وهم لا يُفْتَنُونَ﴾ ؛ أَي لا يُمْتَحَنُونَ بما يَبِينُ حَقِيقَة إيمانِهم . وفي الحدِيثِ : ( فَبِي تُفْتَنُونَ وعنِّي تُسْأَلونَ ) ، أَي
تُمْتَحَنُونَ في قُبورِكم ويُتَعَرَّف إيمانُكم لا بنبوَّتي . ( والفِتْنَةُ : ( المالُ . ( و الفِتْنَةُ : ( الأوْلادُ أُخِذَ ذلِكَ مِن قوْلهِ تعالى : ﴿واعْلَموا إنَّما أَمْوالُكُم وأَوْلادُكم فِتْنَة﴾ ؛ فقد سمَّاهُم ههنا فِتْنَة اعْتِباراً بما ينالُ الإِنْسان مِنَ الاخْتِبار بهم ، وسَمَّاهم عَدوّاً في قوْلِه ، عزَّ وجلَّ : ﴿إنَّ مِن أَزْواجِكم وأَوْلادِكم عَدوّاً لكم﴾ ، اعْتِباراً بما يتولَّدُ منهم . وجَعَلَهم زِينَة في قوْلِه ، عزَّ وجلَّ : ﴿زُيِّن للناسِ حُبُّ الشَّهَوات﴾ ، الآيَة اعْتِباراً بأَحْوالِ الناسِ في تَزْيينِهم بهم . قالَ الرَّاغبُ : وفي حدِيثِ عُمَر : سمعَ رجُلاً يَتَعَوَّذُ مِن الفِتَنِ فقالَ : أَتَسْأَلُ رَبَّك أن لا يَرْزُقَك أَهلاً ومالاً ؟ تأَوَّلَ الآيَةَ المَذْكُورَة : ولم يُرِدْ فِتَنَ القِتالِ والاخْتِلافِ . ( والفِتْنَةُ : ( اخْتِلافُ النَّاسِ في الآراءِ ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ . وقوْلُه ، صلى الله عليه وسلم ( إنِّي أَرَى الفِتَنَ خِلالَ بُيوتِكم ) ؛ يكونُ القَتْلُ والحُرُوبُ والاخْتِلافُ الذي يكونُ بينَ فِرَقِ المُسْلمين إذا تَحَزَّبوا ، ويكونُ ما يُبْلَوْنَ به مِن زِينَةِ الدُّنيا وشَهَواتِهَا فيُفْتَنُونَ بذلكَ عن الآخِرَةِ والعَمَل لها . قالَ الراغبُ : وجُعِلَتِ الفتْنَةُ كالبَلاءِ في أنَّهما يُسْتَعْملان فيمَا يدفعُ إليه الإِنْسانُ من شدَّةٍ ورخَاءٍ ، وهما في الشدَّةِ أَظْهَر معْنًى ، وقد قالَ ، عزَّ وجلَّ : ﴿ونَبْلوَكُمْ بالشرِّ والخيْرِ فِتْنَة﴾ ، وقال في الشدَّةِ : ﴿وما يُعَلَّمانِ مِن أَحَدٍ حتى يقُولا إنَّما نحن فِتْنَةٌ فلا تكْفُر﴾ ؛ ثم قالَ : والفتْنَة مِن
الأَفْعال التي تكون مِن اللّهِ ، عزَّ وجلَّ ، ومِن العَبْدِ كالبليةِ والمَعْصيَةِ والقَتْلِ والعَذابِ وغَيْرِ ذلِكَ مِنَ الأَفْعالِ الكَرِيهَةِ ، ومتى كانتْ مِن اللّهِ تعالى تكونُ على وَجْه الحكْمَةِ ، ومتى كانَتْ مِن الإِنْسانِ بغيرِ أَمْرِ اللّهِ تعالى تكونُ بضدِّ ذلك . ( وفَتَنَه يَفْتِنُه فتناً : ( أَوْقْعَهُ في الفِتْنَةِ ؛ ومنه قوْلُه تعالى : ﴿وإن كادُوا ليَفْتِنُونك عن الذي أَوْحَيْنا إليك﴾ ؛ أَي يوقِعُونَك في بليةٍ وشدَّةٍ في صرْفِهم إيَّاك عمَّا أَوحى إليك . وقوْلُه تعالى : ﴿فَتَنْتم أَنْفسَكُم﴾ ؛ أَي أَوْقَعْتُموها في بليةٍ وعَذابٍ ( كفَتَّنَه ، بالتَّشديدِ ، ( وأَفْتَنَه ؛ الأَخيرَةُ عن أَبي السَّفَر قَلِيلَة ، بل أَنْكَرَها الأَصْمعيُّ ، رحِمَه اللّهُ تعالَى ولم يَعْبَأ بما أَنْشَدَه من قوْلِ الشاعِرِ ، ( فهو مُفْتَنٌ كمُعَظَّمٍ ومُكْرَمٍ ، ( ومَفْتُونٌ . وفي الحدِيثِ : ( المُؤْمِنُ خُلِقَ مُفَتَّناً ) أَي مُمْتَحَناً يمتَحِنُه اللّهُ تعالَى بالذَّنبِ ثم يَتُوبُ ثم يَعودُ ثم يَتُوبُ . ( وفُتِنَ الرَّجُلُ فُتوناً : ( وَقَعَ فيها لازِمٌ مُتَعَدَ ؛ ومنه قوْلُهم : قلْبٌ فاتِنٌ : أَي مُفْتَتِنٌ ؛ قالَ الشاعِرُ : رَخِيمُ الكَلامِ قَطِيعُ القِيام أَمْسى فُؤَادِي به فاتِنا ( كافْتَتَنَ فيهما ، أَي في اللازِمِ والمْتَعدِّي . يقالُ : افْتَتَنَه افْتتاناً إذ فتنه . وافْتَتَنَ في الشيءِ : فُتِنَ فيه . ( وفَتِنَ ( إلى النِّساءِ فُتُوناً وفُتِنَ إليهِنَّ ، بالضَّمِّ : أَرادَ الفُجُورَ بِهِنَّ .
وقالَ أبو زيْدٍ : فُتِنَ الرَّجُلُ يُفْتَنُ فُتوناً إذا أَرادَ الفُجُورَ . وحكَى الأزْهريُّ عن ابنِ شُمَيْل : افْتَتَنَ الرَّجلُ وافْتُتِنَ لُغَتَانِ ؛ قالَ : وهذا صَحيحٌ ، وأَمَّا فتَنْتُه ففَتَنَ فهي لغَةٌ ضَعِيفَةٌ . ( والفَتِينُ ، ( كأميرٍ ، مِن الأَرضِ : ( الحَرَّةُ السَّوداءُ كأَنَّها مُحْرفَة ؛ ( ج فُتُنٌ ( ككُتُبٍ . ( والفَتَّانُ ، كشَدَّادٍ : ( اللِّصُّ الذي يَعْرِضُ للرُّفْقةِ في طريقِهم . ( وأَيْضاً : ( الشَّيْطانُ لكوْنِه يفْتنُ الناسَ بخِداعِهِ وغرُورِه وتَزْيينِه المَعاصِي ، وبهما فُسِّرَ حدِيثُ قَيْلَة : ( المُسْلِم أَخُو المُسْلِم يَسَعُهُما الماءُ والشَّجَرُ ويَتَعاوَنان على الفَتَّانِ ) ؛ ( كالفاتِنِ وهو الشَّيْطانُ ، صفَةٌ غالِبَةٌ ، وجَمْعُ الفَتَّانِ فُتَّانٌ ، كرُمَّانٍ وبه رُوِي الحدِيثُ المَذْكورُ أَيْضاً . ( والفَتَّانُ : ( الصَّائِغُ لإِذابَتِه الذَّهَب والفِضَّة في النارِ . ( والفَتَّانانِ : الدِّرْهَمُ والدِّينارُ لأنَّهما يَفْتِنان الناسَ . ( وفَتَّانَا القَبْر : ( مُنْكَرٌ ونَكِيرٌ ؛ وفي حدِيثِ الكُسوفِ : ( وإِنَّكم تُفْتَنُونَ في القُبورِ ) ، يُريدُ مُساءَلَة مُنْكَر ونَكِيرِ مِن الفِتْنَةِ الامْتِحانِ . ( والفَيْتَنُ ، كحَيْدَرٍ : النَّجَّارُ . ( وفاتُونُ : خَبَّازُ فِرْعَوْنَ ، وهو ( قَتيلُ موسَى ، عليه السلام ، هكذا سَمَّاه بعضُ المُفَسِّرين . ( والفَتْنانِ الغُدْوَةُ والعَشِيُّ ، مُثَنَّى فَتْن ، لأنَّهما حَالانِ وضَرْبانِ . ( والفِتانُ ، ككِتابٍ : غِشاءٌ . ( يكونُ ( للرَّحْلِ مِن أَدَمٍ ؛ قالَ لبيدٌ : فثَنَيْت كَفِّي والفِتانَ ونُمْرُقيومَكانُهنَّ الكُورُ والنَّسْعانُ
والجَمْعُ فُتْنٌ . ( وكصاحِبٍ وزُبَيْرٍ : اسْمانِ ؛ ومِن الأَوَّل : فاتِنُ المطينيُّ ومَوْلاه أَبو الحَسَنِ بِشْرُ بنُ عبدِ اللّهِ الفاتِنيّ صالِحٌ صَدُوقٌ ، رَوَى عنه الخَطيبُ وابنُ ماكُولا . ( والمَفْتونُ : المَجْنونُ ؛ وبه فَسَّر أَبو إسْحاق قوْلَه تعالى : ﴿بأَيّكم المَفْتون﴾ . وممَّا يُسْتدركُ عليه : قالَ سِيْبَوَيْه : فتَنَه جَعَلَ فيه فِتْنَةً وأَفْتَنَهُ أَوْصَلَ الفِتْنَةَ إليه . وحَكَى أَبو زيْدٍ : أُفْتِنَ الرَّجلُ ، بالضمِّ ، أَي فُتِنَ . وقالَ أَبو السَّفَر : أُفْتِنَ الرَّجلُ وفُتِنَ فهو مَفْتونٌ أَصابَتْه فِتْنَةٌ فذَهَبَ مالَهُ أَو عَقْلُه ، وكذلِكَ إذا اخْتُبِرَ . ووَرِقٌ فَتِينٌ : أَي فِضَّة مُحْرَقَة . ودِينارٌ مَفْتونٌ : فتنَ بالنارِ . والفَتَّانُ : مِن أَبْنِيَةِ المُبالَغَةِ في الفِتْنَةِ ؛ ومنه الحدِيثُ : ( أَفَتَّانٌ أَنتَ يا معاذ ؟ ) . وقيلَ في قوْلِه تعالى : ﴿وفتَنَّاكَ فُتُوناً﴾ ؛ أَي أَخْلَصناكَ إخلاصاً . وفَتَنَه فتْناً : أَمالَهُ عن القصْدِ وأَزَالَه وصَرَفَه ، وبه فُسِّر قوْلُه تعالَى : ﴿وإن كادُوا ليَفْتِنونَك عن الذي أَوْحَيْنا إليك﴾ ، أَي يُمِيلُونك ويُزِيلُونك . والفُتُونُ : الجُنُونُ . والفِتْنَةُ : ما يَقَعْ بينَ الناسِ مِن الحَرْبِ والقِتالِ . ويقالُ : بنُو ثقيف يفتنون أَبداً أَي يَتَحارَبُون .
والفَتائِنُ : الحِرَارُ السُّودُ ؛ قالَ أَبو قَيْس بنُ الأُسْلَت : غِراسٌ كالفَتائِنِ مُعْرَضاتٌ على آبارِها أَبداً عُطُونُوفِتْنَةُ الصَّدْرِ : الوَسْواسُ . وفِتْنَةُ المَحْيا : أن يَعْدِلَ عن الطَّريقِ . وفِتْنَةُ المَمَات : أن يْسْأَلَ في القبْرِ . وفِتْنَةُ الضرَّاء : السَّيْفُ . وفِتْنَةُ السرَّاءِ : النِّساءُ . ويقالُ للأَمَة السَّوْداءِ مَفْتونَةٌ لأنَّها كالحَرَّةِ السَّوْداء في السَّوادِ كأنَّها مُحْترِقَةٌ . والفتنُ : الناحِيَةُ ؛ عن أَبي عَمْرو . وفتنٌ ، كبقم : مَدينَةٌ بالهِنْدِ كبيرَةٌ حَسَنةٌ على ساحِلِ البَحْرِ ومَرْسَاها عَجيبٌ ، وبها العِنَبُ والرُّمَّانُ الطيِّبُ ؛ ومنها : الشيخُ الصالِح محمد النّيْسابُورِي نَزِيلُ فتن ، أَحَدُ الفُقَراء المُؤَهلين ، اجْتَمَعَ به ابنُ بطوطَةَ وذَكَرَه في رحْلَتِه . والفَتِينُ ، كأميرٍ : القَصِيرُ والصَّغيرُ ، يمانِيَّةٌ . وفُتونُ ، بالضمِّ : بنْتُ عليِّ بنِ عليِّ بنِ السَّمين ، رَوَتْ عن أبي طَلَحَةَ النعال وغيرِهِ ، نَقَلَهُ الحافِظُ ، رحِمَه اللّهُ تعالى .
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٧٬٩٥٠فَتَنَهُ
1 فَتَنَهُ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. فَتِنَ , (M,) inf. n. فَتْنٌ, (S, M, K,) [and quasi-inf. n., in this and other senses, فِتْنَةٌ,] He burned it (T, * S, * M, K *) in the fire. (M.) Hence, [in the Kur li. 13,] يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ (T, * S, M, K *) i. e. [The day, or on the day, accord. to two different readings, (يَوْمُ and يَوْمَ, the latter of which is the more
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٦٤٥فَتَنَ
فَتَنَ I ( n. ac. فَتْن 1 , فُتُوْن 27 ),
a. Roused, stirred up, excited ( to revolt ).
b. Enamoured; bewitched; deluded; seduced.
c. ( n. ac. فِتْنَة 2t &
مَفْتُوْن
مَفْتُوْن ),
a. Tested by fire, burned ( gold, silver ); tried; experimented on.
d. [ pass. ], Was tried; was tempted; was beguiled.
e. Tried, afflicted, tempted.
f. ( n. ac. فُتُوْن 27 ), [& pass. ], Was tried,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٤٣٬٣١٦فتن
فَتَنَ - يَفْتِنُ - فِتْنَة - فَاتِن - مَفْتُوْن
فَتَنَ - يَفْتِنُ + كائن + كائناً: يضعه في محنة وشدة ليتبين حقيقة انتمائه لفئة أو تصنيف معين من حيث البناء والتكوين والقدرات إلخ: تشبه ما يتعارف عليه حالياً من فعل " اختبر وفحص " مع ملاحظة عدم وجود فعل " فحص واختبر " في القرآن الكريم
فَتَنَ - يَفْتِنُ + كائن + كائناً بـ + شيء: يفتنه بـ
الصيغ(٢٩)
- فِتْنَةٌFitne(فِعْلَةٌ)×١١
- فِتْنَةًFitne(فِعْلَةً)×١٠
- فَتَنَّاFitneledik(فَعَلْنَا)×٥
- الْفِتْنَةَFitne(الْفِعْلَةَ)×٣
- الْفِتْنَةِFitne(الْفِعْلَةِ)×٣
- يُفْتَنُونَFitnelenirler(يُفْعَلُونَ)×٣
- لِنَفْتِنَهُمْOnları fitnelememiz için(لِنَفْعِلَهُمْ)×٢
- وَالْفِتْنَةُFitneمعانٍ أخرى: ١(وَالْفِعْلَةُ)×٢
- الْمَفْتُونُFitnelenen(الْمَفْعُولُ)×١
- بِفَاتِنِينَFitneleyenler(بِفَاعِلِينَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٠٠ (الإجمالي: ٣٠٩)
- جعل
الآيات المشتركة: ١١ · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- بعض
الآيات المشتركة: ٦ · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- حذر
الآيات المشتركة: ٣ · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
- ثقف
الآيات المشتركة: ٢ · Sigaf demirin dövüldüğü örs ve çekiç demektir
- حرف
الآيات المشتركة: ٢ · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
- قتل
الآيات المشتركة: ٦ · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- صوب
الآيات المشتركة: ٤ · Sağanak yağmur demektir
- حيث
الآيات المشتركة: ٣ · Hayese sürülmüş tarla demektir
- قلب
الآيات المشتركة: ٦ · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- خلل
الآيات المشتركة: ٢ · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
- سليمان
الآيات المشتركة: ٢ · Süleyman
- عند
الآيات المشتركة: ٦ · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
الآيات التي ورد فيها(٥٨)
… وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ …
Fitne
وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ
Fitne
وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
Fitne
وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ
Fitne
وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
Fitne
وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ
Fitne
وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ
Fitne
… حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ …
Fitne
… لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
Fitne
فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
Fitne
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فتن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بلو, محن, محص |
| Zıt Kök | خلص |
| Çekirdek Özet 1 | Altın ve gümüş gibi değerli madenleri saflığını anlamak ve cürufundan ayırmak üzere ateşe sokup eritmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın inanç, ahlak ve sabır düzeyini ortaya çıkarmak amacıyla ağır sarsıntı, baskı, nimet veya zorlukla sınanması |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel ve toplumsal arınmayı sağlayan, sahte ile gerçeği ayrıştıran dinamik kriz ve eleme mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fesat, anarşi ve bozgunculuk ile sınırlandırmak; Kur'an'daki varoluşsal deneme, ateşle arıtma ve dinden döndürme baskısı boyutlarını gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فت | Açılma, kırılma, parçalara ayrılma, iç yapının dışa saçılması ve gevşeme. Bu çekirdek فتح (kapalı olanı açmak), فتق (birbirine yapışık olanı yarmak), فتل (lifleri büküp ayırmak), فتر (bağların gevşemesi) ve فتي (tazelik ve olgunlaşma) köklerinde somut olarak görülür. | ن | Çekirdeğin taşıdığı ayrışma ve yarılma hareketine süreklilik, içsel nüfuz ve cevherin derinliğine işleyen bir deneme boyutu ekleyerek madenin ateşle eriyip cürufunun ayrışması sürecini meydana getirir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, nefes, kenar ve dışarı çıkarma | Maddenin dış çeperinin açılmasını, saklı olanın açığa vurulmasını ve dışa vurum hareketini başlatır. |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma ve nihai hedef | Sürecin bir ölçü, sınır ve belirleyici bir eşik dahilinde gerçekleştiğini, bir ölçüm noktasına ulaşıldığını simgeler. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, hareket, içsel canlılık ve derinlik | Test sürecinin cevherin derinliğine kadar inmesini, içteki gizli niteliğin sürekli bir hareketle yüzeye çıkmasını sağlar. |
| فتن | Dış çeperin açılarak içteki cevherin bir sınır ve ölçüm eşiğinde derinlemesine ayrıştırılması | Maddenin veya nefsin yüksek ısı ve basınç altında açılarak sahte kısımlarının dökülmesi, özün ise sınırda berraklaşarak ortaya çıkması hareketini bütünler. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Altın ve gümüşün ayarını anlamak, saflığını bozan yabancı maddelerden ayırmak için ateşe atılıp eritilmesi; ateşin etkisiyle kararmış volkanik taşlık araziye الفتين denilmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Haris b. Hillize'ye atfedilen beyitte metalin kızgın demirle dağlanması ve sınanması bağlamında şu kullanım geçer: وقد يفتن المكواة والعير يضرط / Şair kızgın dağlama demirinin ateşe tutulup sınanmasını kökün yalın fiziksel anlamına dayandırır. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönem dilcilerinin ve A'şâ gibi şairlerin dilinde aklı baştan alan, kişiyi sarsan güzellik veya servet için de kullanılmıştır: لئن أفتنتني لهي بالأمس أفتنت / سعيدا فأضحى قد قلى كل مسلم / İfadede gönlün şiddetli bir cazibe karşısında sarsılıp direncinin sınanması anlatılır. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinin genelinde فتن kökü, içsel olarak erime, dönme, sarsılma ve ayartılma semantik ekseniyle ilişkilenir. Erken Semitik katmanda kökün belirgin biçimde Arapça ve Güney Sami sahasında madencilik ve ateşle arındırma ekseninde özelleştiği, Kuzeybatı Sami dillerinde ise doğrudan aynı üçlü kök yerine benzer biliteral tabanlardan türeyen ve çözülme, dağılma veya şaşkınlığa düşme anlamı taşıyan formların bulunduğu görülür. Süryanice ve İbranicede kalbin çelinmesi veya akıl karışıklığı durumları için kökle sesdeş veya yakın anlamlı türevlerin izi sürülse de, madenin ateşte tasfiye edilmesi anlamındaki teknik kullanım Arapçanın özgün ve korunmuş semantik çekirdeğini teşkil eder. Bu durum, kökün Arap Yarımadası'ndaki maden eritme zanaatıyla sıkı bağını ve oradan ahlaki-teolojik alana taşındığını belgeler.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فتن kökünün maden ergitme zanaatından türeyişi | Altının ateşte eritilerek cürufundan arıtılması fiziksel eyleminden, kalbin şiddetli olaylarla elenip olgunlaşması soyut anlamına geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Kuzeybatı Sami dillerindeki paralel kökler | İbranicede פתה (ayartılmak, aldanmak, saflıkla kapılmak) ve Süryanicede fitne/ayartma semantiğiyle temas eden yapılar mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ayrışma ve yanma kökleri | Ateş, ayrıştırma ve eleme eylemlerini bağlayan ilksel ses öbekleriyle zayıf temaslar tespit edilmiştir. | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فتن | Anlamlı | Ateşte eritip saflaştırma, sınama | Madeni eriterek saflığını ölçmek; insanı zorluk ve nimetle imtihan etmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فنت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| تفن | Anlamlı | Kir, pas ve hizmetçilik | Bedene veya eşyaya yapışan kir ve pas tabakası; az çalışma | Tahdhīb al-Lugha kaydında müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| تنف | Anlamlı | Çöl, susuz ve ıssız geniş arazi | İnsanın dayanıklılığını test eden susuz çöl parçası | Ortak zorluk ve deneme bağı; Kur'an'da geçmez |
| نفت | Anlamlı | Öfkeyle soluma, püskürtme, kaynama | Yanıcı madde, zift (neft); öfkesinden köpürme hareketi | Ateş ve hararet ekseninde semantik temas; Kur'an'da geçmez |
| نتف | Anlamlı | Koparma, yolma, çekip çıkarma | Bir şeyin üzerinden parçaları tek tek çekip ayırma | Parçalama ve ayıklama yönüyle ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فتن | Merkez | Sınama, eritme, ayırma | Özü cüruftan ayırmak için yüksek ısı, baskı ve kriz uygulayarak deneme | Ateşle doğrudan temas ve şiddetli arıtma krizini merkezine alır |
| بلو | Komşu | İmtihan, yıpratma, açığa çıkarma | Zaman içinde eskitme, sorumluluk yükleme yoluyla insanın durumunu ortaya çıkarma | İnsanın yıpranarak denenmesini ve halinin bilinir kılınmasını vurgular |
| محن | Komşu | Zahmetle arıtma, tavlama | Madenin tavlanması veya derinin terbiye edilmesi gibi eziyetle terbiye etme | Çekilen cefa ve sıkıntının kişiyi olgunlaştırma işlevine odaklanır |
| محص | Komşu | Saflaştırma, ayıplardan temizleme | Karışık olanı ayrıştırıp katıksız hale getirme, arındırma | Cürufun atılıp yalnızca tertemiz cevherin kalması neticesini bildirir |
| خلص | Zıt | Katışıksızlık, kurtulma, duruluk | Karışıklığın, cürufun ve dış etkinin tamamen sona erip özün berraklaşması | Deneme sürecinin bitip saf cevherin ortaya çıkmış halidir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فتن | Ateşte eriterek sınama | Madeni cürufundan ayırma; insanı krizle test etme | Kesin |
| Latince | examinare, probare, tentare | Terazide tartmak, sınamak, ateşte denemek | examinare kefenin hareketini ve tetkiki; tentare ise sarsarak denemeyi ifade eder | Güçlü |
| İngilizce | crucible, assay, ordeal | Ateş potası, saflık testi, ağır sınav | crucible eritme potasını ve dönüştürücü krizi tam karşılar; ordeal ise acı veren sınavdır | Güçlü |
| Almanca | Schmelztiegel, Läuterung, Prüfung | Ergitme potası, arınma, zorlu sınav | Schmelztiegel kökün maden eritme tabanını; Läuterung ise arındırıcı ıstırabı verir | Güçlü |
| Fransızca | creuset, éprouver, épreuve | Potada eritme, zorlu denemeden geçirme | creuset maddi ve manevi çetin dönüşüm potasını karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Ateşle azap edilme ve yakılma | Hakiki fiziksel yakılma ve cehennem azabı | Ahirette suçluların ateşe sokularak azap edilmeleri bağlamında: Zâriyât 51:13, Zâriyât 51:14 |
| Şirk, baskı ve dinden döndürme zulmü | İnanca yönelik öldürmekten beter sosyal baskı | Müşriklerin müminleri dinlerinden vazgeçirmek için kurduğu terör ve baskı: Bakara 2:191, Bakara 2:217 |
| İlahî sınav ve ayıklanma süreci | Müminin iç kalitesini ortaya çıkaran krizler | İnsanların yalnızca iman ettik demekle bırakılmayıp sınanması: Ankebût 29:2, Tâhâ 20:85 |
| Nimet, zenginlik ve evlatla denenme | İnsanın meylini ölçen imtihan vesileleri | Dünyalıkların insanı şımartıp haktan saptırma riski taşıyan birer araç oluşu: Enfâl 8:28, Tegâbün 64:15 |
| Ayartma, saptırma ve kandırma | Şeytanın veya nefsin kişiyi haktan kaydırması | Şeytanın insanı yanıltması veya kalbinde eğrilik olanların müteşabihlerin peşine düşmesi: Âl-i İmrân 3:7, A'râf 7:27 |
| İnsanın kendini helake sürüklemesi | Kendi nefsini aldatıp felakete düşürmek | Münafıkların kendi kendilerini aldatıp dünyevi hesaplarla helak etmeleri: Hadîd 57:14 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hayır ve şer problemi, adalet-i ilahiyye, tekvin | Allah'ın kulları günaha veya sapmaya sevk edip etmeyeceği; fitnenin faili meselesi | İmtihanın iradeyi yok etmeyen bir açığa çıkarma ve derecelendirme düzeneği olarak kavranması |
| Fıkıh | İç savaş (bağy), dinden dönme baskısı, kamu güvenliği | Fitne zamanında silah kullanmanın hükmü; can, mal ve din emniyetinin tehdit altında olması | Meşru otoritenin sarsıldığı ve adaletin zedelendiği toplumsal kriz hali |
| Tefsir | Mekkî ve Medenî ayetlerdeki kavramsal dönüşüm | Mekke'deki bedensel işkence anlamından Medine'deki siyasi ayrışma ve münafıklık olgusuna evrilme | Baskıdan içsel zaaf ve nifak potansiyeline doğru genişleyen semantik alan |
| Hadis | Ahir zaman alametleri, ümmet içi çatışmalar | Karanlık geceler gibi çöken belalar; ferasetin kaybolduğu, doğru ile yanlışın karıştığı dönemler | Doğruyu yanlıştan ayırmanın zorlaştığı, kalplerin sarsıldığı kolektif savrulma hali |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun yaratan karşısındaki sadakat ve teslimiyetinin ölçülmesi | İhlas ve riya ayrışması | Sahte dindarlık ile gerçek teslimiyeti ayırt etmek | Kişi ateş potasından geçerek iddiasının doğruluğunu ispatlar ve cürufundan arınır. | Kesin |
| İlmi | Bilginin ve teorinin zorlu sınamalara tabi tutulması | Yanlışlanabilirlik ve doğrulama deneyi | Zayıf ve temelsiz varsayımları eleyip gerçeği sabitlemek | Bilgi kriz ve sınır durum testleriyle saflaşır; temelsiz iddialar dökülür. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumun kriz anlarındaki hukuki ve idari direnci | Meşruiyet ve sadakat krizi | Toplumsal yapının sahte bağlarını çözüp gerçek dayanışmayı sınamak | Otorite boşluğunda ve kriz anlarında bireylerin kamu hukukuna bağlılığı test edilir. | Güçlü |
| İktisadi | Servetin, piyasa şoklarının ve mülkiyetin dağılımı | Piyasa stresi ve servet sınavı | Malın şımarıklığa mı yoksa adil dolaşıma mı yol açtığını tartmak | Varlık ve darlık krizleri sermaye sahibinin ahlaki duruşunu açığa çıkarır. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve termodinamik saflaştırma (fraksiyonel distilasyon) | Bir alaşımın yüksek sıcaklık altında bileşenlerine ayrışması, kaynama ve erime noktaları farkıyla saf maddenin cüruftan ayrılması süreciyle tam izomorfiktir. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kriz sosyolojisi ve stres testi (stress testing) | Bir kurumun, psikolojik yapının veya toplumsal sözleşmenin olağanüstü basınç altında iç kırılganlıklarını dışa vurması ve direncini kanıtlamasıdır. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca günlük dildeki dedikodu, nifak sokma, basit huzursuzluk çıkarma veya provokasyon ile sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün temelinde yer alan arındırıcı ergitme potasını, insanın dünya hayatındaki ontolojik varoluş sınavını, inanç özgürlüğüne yönelik terör ve baskıyı kapsayan geniş anlam alanı. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fitne ayetlerini yalnızca siyasi itaatsizlik veya iç kargaşa metinleri sayarak zalim rejimlerin meşrulaştırılması; buna karşılık ayetlerde asıl fitnenin hakikati bastırmak ve insanları inançlarından dolayı ezmek olduğu gerçeğinin unutturulması. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamının ve insan hayatının bir konfor alanı değil, sahte ile gerçeğin ayrıştırıldığı dinamik bir eleme ve arınma potası olduğunu kavramanın anahtarıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin işkence gördüğü Mekkî ayetlerde (örneğin Bürûc ve Ankebût), savaş hukukunun ve din özgürlüğünün düzenlendiği Medenî hükümlerde (Bakara ve Enfâl) ve servet-evlat imtihanını bildiren ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnananların hiçbir zorlukla karşılaşmadan doğrudan mükâfata erişeceği zannını yıkar; kriz ve musibetlerin anlamsız birer felaket değil, cevheri cüruftan ayıran ilahî birer arınma süreci olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamDeğerli madenlerin (altın ve gümüş) yabancı maddelerden ve cüruftan ayrıştırılması amacıyla yüksek sıcaklıktaki ateşe sokulup eritilmesi.
- Soyut anlamİnsanın, iddiasının doğruluğu ve ahlaki direnci bakımından sarsıcı olaylar, krizler, nimetler veya baskılarla yüzleştirilerek içsel cevherinin açığa çıkarılması.
- Sistematik karşılıkSistemin dayanıklılığını ve saf bileşenlerini belirleyen, sahte ve zayıf unsurları eleyen dinamik gerilim ve eleme düzeneği.
- LaTeX modeli
İndissiz ve sadeleştirilmiş biçimiyle:
Sistemik dinamik operatör olarak:
- LaTeX açıklamasıFormülde sınamaya giren ham unsuru, uygulanan yüksek basınç, ısı veya zorlayıcı kriz faktörünü (potayı), açığa çıkıp atılan cürufu (sahte ve dayanıksız kısımları), ise süreç sonunda geriye kalan arınmış, saf cevheri temsil eder. Operatör , nesneyi cürufundan ayrıştırarak saflaştıran eleme sürecinin matematiksel ifadesidir.