ما

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: م-االصيغ: ١٥ · الجذور المجاورة: ٦٢٨ · الآيات: ١٬٦٣٥ · السور: ١٠١؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».علملِمَاوَمَامِمَّاماألهأَفَمَابِمَكونوَمِمَّامَاشيأعملبِمَابين

الجذرالصيغ ١٥الآيات ١٬٦٣٥السور ١٠١المجاورة ٦٢٨

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

ما

م - ا

جذر
  • الورود: ٢٬٢١٥
  • الآيات: ١٬٦٣٥
  • الصيغ: ١٥
  • المعاجم: ٦

معناه في القرآن: -dığı şey

هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.

ملاحظاتي

المعاجم(٦)

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٢٬٧٤٤
باب اللفيف من الميم م ي م، م و م، م ا ء، م أ ي، و أ م، آ م، أ م م، ي م، أ م أ، و م أ، ي و م، أ م ه، ما، أ م، أ م ا مستعملات ميم: الميم: حرف هجاء، ولو قُصِرَتْ في اضطرار الشِّعر جاز. قال الخليل: رأيت يمانيا سُئل عن هجائه فقال: بابا، مِمْ مِمْ.. وأصاب الحكاية على اللّفظ، ولكنّ الذّين مدّوا أحسنوا بالمدّ. والميمان هما بمنزلة النّونين من الجَلَمَين. والميم مطبقة، لأنّك إذا تكلمت بها أطبقت.. والميم
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٦٬٥٧٧
باب اللفيف من حرف الميم ميم ، موم ، موا ، ميا ، مأَى ، ماء ، وأم ، أم ، ما ، أما ، إما ، أم ، يم ، أما ، مأ ، آم ، يوم ، ويم ، ماء . قال الليث : قال أبو عبد الرحمن : قد فنيت العربّية فلم يَبْق للميم إلا الَّلفيف . ميم : قال الليث : الميم : حرف هجاء ، لو قصرت في اضطرار شِعْر جاز . زعم الخليل أنه رأى يمانياً سُئل عن هجائه ، فقال : بابا ، مِمْ مِمْ . قال : وأصاب الحكاية على اللَّفظ ، ولكن الذين
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٥١٨
- في كلامهم عشرة: خمسة أسماء، وخمسة حروف. فإذا كان اسما فيقال للواحد والجمع والمؤنث على حد واحد، ويصح أن يعتبر في الضمير لفظه مفردا، وأن يعتبر معناه للجميع. فالأول من الأسماء بمعنى الذي نحو: ﴿ويعبدون من دون الله ما لا يضرهم﴾ [يونس/18] (والآية بتمامها: {ويعبدون من دون الله ما لا يضرهم ولا ينفعهم ويقولون: هؤلاء شفعاؤنا عند الله، قل: أتنبئون الله بما لا يعلم في السموات ولا في الأرض سبحانه وتعالى عما
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٠٥٠
حَرْفُ نَفي وتكون بمعنى الذي، وتكون بمعنى الشَّرط، وتكون عِب ارة عن جميع أَنواع النكرة، وتكون موضُوعة موضع مَنْ، وتكون بمعنى الاسْتِفهام، وتُبْدَل من الأَلف الهاء فيقال مَهْ؛قال الراجز: قدْ وَرَدَتْ مِنْ أَمْكِنَهْ، مِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ، إِنْ لم أُرَوِّها فَمَهْ قال ابن جني: يحتمل مَهْ هنا وجهين أَحدهما أَن تكون فَمَهْ زَجْراً منه أَي فاكْفُفْ عني ولستَ أَهلاً للعِتاب، أَو فَمَهْ يا إنسانُ
رابط المدخل

حَرْفُ نَفي وتكون بمعنى الذي، وتكون بمعنى الشَّرط، وتكون عِب ارة عن جميع أَنواع النكرة، وتكون موضُوعة موضع مَنْ، وتكون بمعنى الاسْتِفهام، وتُبْدَل من الأَلف الهاء فيقال مَهْ؛قال الراجز: قدْ وَرَدَتْ مِنْ أَمْكِنَهْ، مِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ، إِنْ لم أُرَوِّها فَمَهْ قال ابن جني: يحتمل مَهْ هنا وجهين أَحدهما أَن تكون فَمَهْ زَجْراً منه أَي فاكْفُفْ عني ولستَ أَهلاً للعِتاب، أَو فَمَهْ يا إنسانُ يُخاطب نفسَه ويَزْجُرها، وتكونُ للتعجُّب، وتكون زائدة كافَّةً وغير كافة، والكافة قولهم إِنما زيدٌ مُنْطَلِقٌ، وغير الكافَّة إِنما زَيْداً مُنطلق، تريد إن زيداً منطلق. وفي التنزيل العزيز: فِبما نَقْضِهم مِيثاقَهم، وعَمَّا قليل ليُصْبِحُنَّ نادِمين، ومِمَّا خَطيِئَاتِهم أُغْرِقُوا؛ قال اللحياني: ما مؤنثة، وإن ذُكِّرَت جاز؛ فأَما قول أَبي النجم: اللهُ نَجَّاكَ بِكَفَّيْ مَسْلَمَتْ، مِنْ بَعْدِما وبَعْدِما وبَعْدِمَتْ صارَتْ نُفُوسُ القَومِ عِنْد الغَلْصَمَتْ، وكادتِ الحُرَّةُ أَن تُدْعَى أَمَتْ فإِنه أَراد وبَعْدِما فأَبدلَ الأَلف هاء كما قال الراجز: مِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ فلما صارت في التقدير وبعدمَهْ أَشبهت الهاء ههنا هاء التأْنيث في نحو مَسْلمةَ وطَلْحة، وأَصلُ تلك إِنما هو التاء، فشبَّه الهاء في وبَعْدِمَهْ بهاء التأَنيث فوَقَفَ عليها بالتاء كما يَقِفُ على ما أَصله التاء بالتاء في مَسْلَمَتْ والغَلْصَمَتْ، فهذا قِياسُه كما قال أَبو وَجْزَة:العاطِفُونَتَ ، حين ما مِنْ عاطِفٍ، والمُفْضِلونَ يَداً، وإذا ما أَنْعَمُوا (*قوله «والمفضلون» في مادة ع ط ف: والمنعمون.) أَراد: العاطِفُونَهْ، ثم شبَّه هاء الوقف بهاء التأْنيث التي أَصلها التاء فَوَقَفَ بالتاء كما يَقِفُ على هاء التأْنيث بالتاء. وحكى ثعلب وغيره: مَوَّيْتُ ماء حَسَنةً، بالمدِّ، لمكان الفتحة مِن ما، وكذلك لا أَي عَمِلْتها، وزاد الأَلف في ما لأَنه قد جعلها اسماً، والاسم لا يكون على حرفين وَضْعاً، واختار الأَلف من حروف المدِّ واللِّين لمكان الفتحة، قال: وإذا نسبت إِلى ما قلت مَوَوِيٌّ. وقصيدة ماويَِّةٌ ومَوَوِيَّةٌ: قافيتها ما. وحكى الكسائي عن الرُّؤاسي: هذه قصيدة مائِيةٌ وماوِيَّةٌ ولائِيَّةٌ ولاوِيَّةٌ ويائِيَّةٌ وياوِيَّةٌ، قال: وهذا أَقْيسُ. الجوهري: ما حرف يَتَصَرَّف على تسعة أَوجه: الاستفهامُ نحو ما عِنْدَك، قال ابن بري: ما يُسأَلُ بها عَمَّا لا يَعْقِل وعن صفات من يَعْقِل، يقول: ما عَبْدُ اللهِ؟ فتقول: أَحْمَقُ أَو عاقلٌ، قال الجوهري: والخَبَر نحو رأيت ما عِنْدَك وهو بمعنى الذي، والجزاء نحو ما يَفْعَلْ أَفْعَلْ، وتكون تعجباً نحو ما أَحْسَنَ زيداً، وتكون مع الفِعل في تأْويل المَصدر نحو بَلَغَني ما صَنَعْتَ أَي صَنِيعُك، وتكون نكرة يَلْزَمُها النعتُ نحو مررت بما مُعْجِبٍ لك أَي بشيءٍ مُعْجِبٍ لك، وتكون زائدةً كافّةً عن العمل نحو إنما زيد مُنْطَلِقٌ، وغير كافَّة نحو قوله تعالى: فبِما رَحْمَةٍ من اللهِ لِنْتَ لهم؛ وتكون نفياً نحو ما خرج زيد وما زَيْدٌ خارِجاً، فإن جعلْتَها حرفَ نفيٍ لم تُعْمِلْها في لغة أَهل نَجدٍ لأَنها دَوَّارةٌ، وهو القِياس، وأَعْمَلْتَها في لغةِ أَهل الحِجاز تشبيهاً بليس، تقول: ما زيدٌ خارِجاً وما هذا بَشراً، وتجيء مَحْذُفَةً منها الأَلفُ إِذا ضَمَمتَ إِليها حرفاً نحو لِمَ وبِمَ وعَمَّ يَتَساءلُون؛ قال ابن بري: صوابه أَن يقول: وتجيء ما الاستفهاميةُ مَحذُوفةً إِذا ضممت إِليها حرفاً جارًّا. التهذيب: إِنما قال النحويون أَصلُها ما مَنَعَتْ إِنَّ من العمل، ومعنى إِنَّما إثباتٌ لما يذكر بعدها ونَفْيٌ لما سِواه كقوله: وإِنَّما يُدافِعُ عن أَحْسابِهم أَنا أَو مِثْلي؛ المعنى ما يُدافعُ عن أَحسابهم إِلاَّ أَنا أَو مَنْ هو مِثْلي، والله أَعلم. التهذيب: قال أَهل العربية ما إِذا كانت اسماً فهي لغير المُمَيِّزِين من الإِنس والجِنِّ، ومَن تكون للمُمَيِّزِين، ومن العرب من يستعمل ما في موضع مَنْ، مِن ذلك قوله عز وجل: ولا تَنكِحوا ما نَكَح آباؤكم من النِّساء إِلا ما قد سَلَفَ؛ التقدير لا تَنْكِحُوا مَنْ نَكَحَ آباؤكم، وكذلك قوله: فانْكِحُوا ما طابَ لكم من النِّساء؛ معناه مَنْ طابَ لكم. وروى سلمة عن الفراء: قال الكسائي تكون ما اسماً وتكون جَحْداً وتكون استفهاماً وتكون شرطاً وتكون تَعَجُّباً وتكون صِلةً وتكون مَصْدَراً. وقال محمد بن يزيد: وقد تأْتي ما تَمْنَع العامِلَ عَملَه، وهو كقولك: كأَنَّما وَجْهُكَ القمرُ، وإِنما زيدٌ صَدِيقُنا. قال أَبو منصور: ومنه قوله تعالى: رُبَّما يَوَدُّ الذين كفروا؛ رُبَّ وُضِعَت للأَسماء فلما أُدْخِل فيها ما جُعلت للفعل؛ وقد تُوصَلُ ما بِرُبَّ ورُبَّتَ فتكون صِلةً كقوله: ماوِيَّ، يا رُبَّتَما غارةٍ شَعْواء كاللَّذْعةِ بالمِيسَمِ يريد يا رُبَّتَ غارة، وتجيءُ ما صِلَةً يُريد بها التَّوْكِيدَ كقول الله عز وجل: فبِما نَقْضِهم مِيثاقَهُم؛ المعنى فبِنَقْضِهم مِيثاقَهم، وتجيء مصدراً كقول الله عز وجل: فاصْدَعْ بما تؤمر؛ أَي فاصْدَعْ بالأَمر، وكقوله عز وجل: ما أَغْنى عنه مالُه وما كَسَبَ؛ أَي وكَسْبُه، وما التَّعَجُّبِ كقوله: فما أَصْبَرَهم على النار، والاستفهام بما كقولك: ما قولُك في كذا؟ والاسْتِفهامُ بما من الله لعباده على وجهين: هل للمؤمنِ تَقْريرٌ، وللكافر تَقْرِيعٌ وتَوْبيخٌ، فالتقرير كقوله عز وجل لموسى: وما تِلكَ بيَمِينك يا موسى قال هي عَصايَ، قَرَّره اللهُ أَنها عَصاً كراهةَ أَن يَخافَها إِذا حوَّلها حَيَّةً، والشَّرْطِ كقوله عز وجل: ما يَفْتَح الله للناسِ من رَحْمَة فلا مُمْسِكَ لها وما يُمْسِكْ فلا مُرْسِلَ لَه، والجَحْدُ كقوله: ما فَعَلُوه إِلاَّ قَليلٌ منهم، وتجيء ما بمعنى أَيّ كقول الله عز وجل: ادْعُ لَنا رَبَّك يُبَيِّن لنا ما لَوْنُها؛ المعنى يُبَيِّن لنا أَيُّ شيء لَوْنُها، وما في هذا الموضع رَفْعٌ لأَنها ابْتداء ومُرافِعُها قوله لَوْنُها، وقوله تعالى: أَيّاً ما تَدْعُوا فله الأَسْماء الحُسْنى؛ وُصِلَ الجَزاءُ بما، فإِذا كان اسْتِفْهاماً لم يُوصَلْ بما وإِنما يُوصَلُ إِذا كان جزاء؛ وأَنشد ابن الأَعرابي قول حَسَّانَ: إِنْ يَكُنْ غَثَّ من رَقاشِ حَديثٌ، فبما يأْكُلُ الحَدِيثُ السِّمِينا قال: فبما أَي رُبَّما. قال أَبو منصور: وهو مَعْروف في كلامهم قد جاءَ في شعر الأَعشى وغيره. وقال ابن الأَنباري في قوله عز وجل: عَما قَلِيل ليُصْبحُنَّ نادِمينَ. قال: يجوز أَن يكون معناه عَنْ قَليل وما تَوْكِيدٌ، ويجوز أَن يكون المعنى عن شيءٍ قليل وعن وَقْتٍ قليل فيصير ما اسماً غير تَوكيد، قال: ومثله مما خَطاياهُمْ، يجوز أَن يكون من إِساءَة خَطاياهم ومن أَعْمال خَطاياهم، فنَحْكُمُ على ما من هذه الجِهة بالخَفْض، ونَحْمِلُ الخَطايا على إِعرابها، وجَعْلُنا ما مَعْرِفةً لإِتْباعِنا المَعْرِفةَ إِياها أَوْلى وأَشْبَهُ، وكذلك فبِما نَقْضِهم مِيثاقَهم، معناه فبِنَقْضِهم مِيثاقَهم وما تَوْكِيدٌ، ويجوز أَن يكون التأْويل فَبِإِساءَتِهم نَقْضِهم ميثاقَهم. والماءُ، المِيمُ مُمالةٌ والأَلف مَمْدُودةٌ: حكاية أَصْواتِ الشاءِ؛ قال ذو الرمة: لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إِلا ما تَخَوَّنَهُ داعٍ يُناديه، باسْم الماء، مَبْغُومُ وماءِ: حكايةُ صوتِ الشاةِ مبني على الكسر. وحكى الكسائي: باتَتِ الشاءُ ليلَتَها ما ما وماهْ وماهْ (*قوله« ما ما وماه ماه» يعني بالامالة فيها.) ، وهو حكاية صوتها. وزعم الخليل أَن مَهْما ما ضُمَّت إِليها ما لَغْواً، وأَبدلوا الأَلف هاء. وقال سيبويه: يجوز أن تكون كإِذْ ضُمَّ إِليها ما؛ وقول حسان بن ثابت: إِمَّا تَرَيْ رَأْسي تَغَيَّرَ لَوْنُه شَمَطاً، فأَصْبَحَ كالنَّغامِ المُخْلِس (* قوله «المخلس» أي المختلط صفرته بخضرته، يريد اختلاط الشعر الأبيض بالأسود، وتقدم انشاد بيت حسان في ثغم الممحل بدل المخلس، وفي الصحاح هنا المحول.) يعني إِن تَرَيْ رأْسي، ويدخُل بعدها النونُ الخفيفةُ والثقيلةُ كقولك: إِما تَقُومَنَّ أَقُمْ وتَقُوماً، ولو حذفت ما لم تقل إِلاَّ إِنْ لم تَقُمْ أَقُمْ ولم تنوّن، وتكون إِمّا في معنى المُجازاة لأَنه إِنْ قد زِيدَ عليها ما، وكذلك مَهْما فيها معنى الجزاء. قال ابن بري: وهذا مكرر يعني قوله إِما في معنى المُجازاة ومهما. وقوله في الحديث: أَنْشُدُكَ بالله لَمَّا فعلت كذا أَي إِلاَّ فَعَلْته، وتخفف الميم وتكون ما زائدة، وقرئ بهما قوله تعالى: إِنَّ كلُّ نَفْسٍ لَمَّا عليها حافظ؛ أَي ما كلُّ نَفْسٍ إِلا عليها حافظ وإِنْ كلُّ نَفْسٍ لعَلَيْها حافِظٌ.

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٣٬٦٨٥
: ( *!ما ) : قالَ اللَّحْياني : مُؤَنَّثَة وإن ذُكِّرَتْ جازَ . وقد أَلَّفَ في أَنْواعِها الإمامُ أَبو الحُسَيْن أَحمدُ بنُ فارِس بنِ زَكَريَّا رِسالَةً مُسْتقلةً ، ونحنُ نُوردُ لكَ إنْ شاءَ اللهاُ تعالى خُلاصَتَها في أَثْناءِ سِياقِ المصنِّفِ . ( تأْتي اسِميَّةً وحَرْفِيَّةً . فالاسمِيَّةُ ثلاثَةُ أَقْسام . ( الأوَّلُ ) : تكونُ ( مَعْرِفَةً ) بمعْنَى الذي ولا بُدَّ لَها مِن صِلَةٍ كما لا
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٣٣٣
مَا ذ when following كُلّ or اِنَّ or أَيْنَ or أَىّ, if having the signification of الَّذِى, is written separately. (El-Hareeree, in De Sacy's Anthol. Gram. Ar., p. 67 of the Ar. text.) ― -b2- مَا added to certain adverbial nouns is not merely redundant, but gives to them a conditional and general signification; as in أَيْنَمَا Wherever; and حَيْثُمَا Wherever, and whenever; &c.: see Kur, ii.
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(١٥)

الجذور المجاورةالمجاورة: ٦٢٨ (الإجمالي: ١٬١٨٠)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. أله

    الآيات المشتركة: ٧٥٣ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  2. كون

    الآيات المشتركة: ٤٨٨ · Kevn, tepe demektir

  3. علم

    الآيات المشتركة: ٣٢٥ · Dağın sivri noktası demektir

  4. عمل

    الآيات المشتركة: ١٧٥ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir

  5. كسب

    الآيات المشتركة: ٥٦ · Kazandı

  6. نفس

    الآيات المشتركة: ١٤١ · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir

  7. شيأ

    الآيات المشتركة: ١٩٨ · Şey

  8. قول

    الآيات المشتركة: ٤٨٠ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

  9. أرض

    الآيات المشتركة: ١٨٧ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

  10. نزل

    الآيات المشتركة: ١٢١ · “Nezle” konaklama yeri demektir

  11. جيأ

    الآيات المشتركة: ١٢٢ · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir

  12. بين

    الآيات المشتركة: ١٨٧ · Beyn topraktaki yarık demektir

الآيات التي ورد فيها(١٬٦٣٥)

عدد الآيات التي يرد فيها هذا الجذر: ١٬٦٣٥؛ ضيّق النطاق من شريط السور.

  1. مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ

    -dığı şey

  2. إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ …

    -ması - şey - değil

  3. الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

    -dığı şey

  4. هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

    -dığı şey

  5. … وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ

    -dığı şey

  6. قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

    -dığı şey

  7. … أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ

    -dığı şey

  8. وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

    -dığı şey

  9. … أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ …

    -dığı şey

  10. وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

    -dığı şey

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökما
YapıEdat veya işlev sözü
Özel Durumİki harfli, gayr-ı akil nesnelik, olumsuzluk ve şart bildiren müşterek edat
Bağlamsal Yakın Köklerمن, الذي, إن
Zıt Kökبلى
Çekirdek Özet 1Akıl taşımayan varlıklara, durumlara ve fiillere işaret eden nesnel gönderim ile kesin olumsuzlama
Çekirdek Özet 2Kur'an'da nesnel varlık alanını kuşatma, ilahi iradenin kapsayıcılığı ve inkarı mutlak olarak nefyetme
Çekirdek Özet 3Varlık ve hüküm alanında mutlak genellik, nesnel belirsizlik veya varlık-hüküm bağının değillenmesi
Kritik Hata RiskiEdatın mevsûle, nâfiye veya istifhâmiyye yönlerinin karıştırılması sonucu ayetin olumlu yargısının olumsuz, olumsuz yargısının olumlu anlaşılması

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ماVarlık alanına, akıl dışı nesnelere veya soyut durumlara işaret eden en yalın sescil kalıp olup bağlama göre nesnel belirsizlik, soru veya olumsuzlama bildirirVeri bulunamadıAsli iki harfli edat yapısında olduğu için üçüncü harf eklenmesi söz konusu değildir

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
مSuAkışkanlık, kuşatıcılık, belirsiz ve yaygın nesnel alanın maddesel zeminini oluşturur
اÖküz başıAçığa çıkma, keskinleşme, bir yöne doğru kuvvetle atılma ve sınırı belirleme hareketini katar
ماKuşatıcı nesnel alanın sınırlanıp açığa vurulmasıAkışkan ve genel olan varlık veya durum zeminine yönelerek onu soruyla belirleme, mevsulle işaret etme veya mutlak olarak değilleme hareketini doğurur

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamFiziksel bir cismi değil, konuşma eyleminde somut bir nesneye veya duruma işaret etmeyi ya da bir eylemin gerçekleşmediğini keskin biçimde bildiren ilksel seslenimsel işlevi temsil eder
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şiirinde hem akıl dışı varlıklara yönelen soru ve mevsul işlevinde hem de Hicaz ve Necid lehçelerinde fiil ve isim cümlelerini mutlak olumsuzlayıcı nâfiye olarak geniş biçimde yer almıştır; nitekim erken Arapça şiir şahidinde soru ve hayret edatı olarak kullanılmıştır: قد وردت من أمكنه / من ههنا ومن هنه / إن لم أروها فمه
Erken Arapça kullanımEmevî dönemi şairi Ebü'n-Necm el-İclî'nin şiirinde zaman zarfına bitişen zâide ve tekit işleviyle şahit kılınmıştır: الله نجاك بكفي مسلمت / من بعدما وبعدما وبعدمت

المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, el-Mufradāt.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dilleri ailesinin ortak miras katmanında kök, özellikle Batı ve Orta Sami dillerinde hem soru zamiri hem de ilgi adılı olarak çok köklü bir geçmişe sahiptir. Proto-Sami biçiminde soru edatı ve belirsizlik zamiri olarak var olan ses yapısı, Doğu Sami kolunda Akadca dilinde soru bildiren biçimiyle tespit edilir. Kuzeybatı Sami dillerinde, özellikle İbranice ve Süryanice sahasında soru kökü olarak asli yerini korumuş; ancak Arapçada gelişen kullanım çizgisi, bu soru ve ilgi işlevine ilave olarak Güney ve Orta Sami kollarında görülen yenilikçi bir semantik kaymayla geçmiş zaman ve şimdiki zaman fiillerini değilleyen güçlü bir olumsuzluk edatı hüviyeti de kazanmıştır. Bu durum, varlığın ne olduğunu sorgulayan ilksel ses yapısının zamanla o şeyin bulunmadığını ilan eden olumsuzluk düzlemine genişlemesiyle açıklanır.

درجة الثقة Kesin

المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönما edatının soru, mevsûl, şart ve nefiy biçiminde çok işlevli dallanmasıİlksel nesnel soru ve belirsizlik işlevinden türeyerek isimleşmiş ilgi adılına ve oradan varlığı değilleyen nefiy kalıbına genişlemiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice soru edatı מָה ve Süryanice ilgi-soru edatı ܡܐ biçimleriyle ortak kökenSami dillerinde akıl dışı nesnelere sorulan soru ve nesnel bağlaç iken Arapçada buna ilave olarak olumsuzluk işlevi yerleşmiştirKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik dil ailesi genelindeki m- tabanlı soru ve ilgi biçimleriBerberi ve Mısır dillerindeki soru ve işaret unsurlarıyla morfolojik paralellikler taşırMuhtemel

المصدر HALOT, Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ماAnlamlıNesnel ilgi, soru ve mutlak olumsuzlamaKur'an'da en yüksek frekansa sahip edatlardan biri olup gayr-ı akil mevsul, şart, istifham ve nefiy bildirirKur’an’da geçer (hedef kök)
أمAnlamlıİki durum arasında sorgulama ve karşıtlık kurmaİki hükümden birini tayin etmeyi isteyen muttasıl veya cümlenin yönünü çeviren munkatı‘ istifham ve bağlaç edatıdırKur’an’da geçer

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ماMerkezNesnel işaret, ilgi, soru ve olumsuzlamaAkıl taşımayan varlıklara, durumlara, fiillere ve mutlak olumsuzluğa işaret ederKur'an'da gayr-ı akil için genel mevsul ve geniş zamanlı olumsuzluk edatıdır
منKomşuŞahıs ve özne ilgisiAkıl sahibi varlıkları doğrudan hedef alması bakımından ayrılırما nesne ve durumları, من ise şuurlu failleri merkeze alır
الذيKomşuBelirli ilgi adılıBelirlilik ve işaret değeri kesinleşmiş durumlar için kullanılırما nekire ve tümel nesnelliğe açıkken الذي belirlenmiş özneleri bağlar
إنKomşuŞart ve olumsuzlamaOlasılık ve şart zemininde kurgulanması bakımından ayrılırBazı bağlamlarda olumsuzluk bildirse de asli yapısı şart ve tahkik eksenlidir
بلىZıtTasdik ve olumsuzluğu iptalOlumsuz bir soruyu veya inkarı iptal ederek olumlu hükmü kurarما ile kurulan olumsuzluk veya belirsizlik yapısını doğrudan ispatlayan zıt edattır

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaماŞey, ne, -dığı şey, değilNesnel ilgi adılı, soru işareti ve olumsuzluk bildiren çok işlevli edattırKesin
Latincequod, quid, nonO şey ki, ne, değilLatince quod mevsul işlevini, quid soru işlevini, non ise olumsuzluk işlevini ayrı ayrı karşılarGüçlü
İngilizcewhat, that which, notNe, o şey ki, değilİngilizcede tek bir sözcük bu üç alanı kapsamaz; what ve that which mevsul-soruyu, not nefiy işlevini verirGüçlü
Almancawas, das was, nichtNe, o şey ki, değilAlmancada was ilgi ve soru boyutunu, nicht ise cümlenin değillenmesini üstlenirGüçlü
Fransızcace que, quoi, ne...pasO şey ki, ne, değilFransızcada ce que nesnel mevsulü, quoi soruyu, ne...pas ise mutlak olumsuzluğu yansıtırGüçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert French Lexicon.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Nâfiye (olumsuzluk bildiren)Değil, -medi, yokŞimdiki ve geçmiş zaman hükümlerini kesin biçimde iptal eden bağlamlar; örnek Bakara 2:16, Âl-i İmrân 3:159, Tebbet 111:2
Mevsûle (ilgi adılı olan)O şey ki, -dığı şeylerAkıl dışı varlıkların, yaratılanların ve durumların tamamını niteleyen bağlamlar; örnek Bakara 2:4, Lokmân 31:27, Felak 113:2
Şartiyye (şart koşan)Her ne ki, ne yaparsaCezm edatı olarak amelde bulunma ve karşılık görme bağlamları; örnek Bakara 2:197, Âl-i İmrân 3:115, Fâtır 35:2
İstifhâmiyye (soru yönelten)Ne, nedir, niçinAnlamı sorgulama, hayret uyandırma veya kınama bağlamları; örnek Tâhâ 20:17, Neml 27:35, Kâria 101:2
Masdariyye (mastara dönüştüren)-ması, -dığı sebebiyleFiili mastar anlamına büründürerek sebep ve birliktelik bildiren bağlamlar; örnek Âl-i İmrân 3:159, Tevbe 9:77, Şûrâ 42:30
Kâffe ve zâide (pekiştirme ve ameli durduran)Ancak, sadece, pek azBaşta إن olmak üzere edatların amelini engelleyip manayı hasreden bağlamlar; örnek Âl-i İmrân 3:79, Kehf 18:110, Mü'minûn 23:40

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamUluhiyet ve sıfat bahisleriAllah'ın zatı için mâhiyet sorusunun sorulamayacağı ve nefiy cümlelerinin tevhide delaletiGayr-ı akil nesnelik bildiren yapının ilahi zat için ancak mutlak kuşatıcılık veya tenzih bağlamında kullanılması
FıkıhHükümlerin genel ve özel oluşuLafzın mutlak umûm bildirip bildirmediği ve tahsise uğrama kurallarıŞer'i hitapta lafzın geçtiği her yerde bütün nesne ve fiilleri içine alan umûm lafız olarak kabul edilmesi
Tefsirİrab ve mana tercihleriBir ayetteki edatın mevsûl mü, nâfiye mi yoksa masdariyye mi olduğu ihtilaflarıEdatın türünün değişmesiyle ayetin müspet bir habere mi yoksa mutlak bir inkara mı dönüştüğünün tespiti
HadisŞer'i kural ve nehiy formülasyonlarıNebevi buyruklarda geniş kapsamlı nehiy ve emir kiplerinin tesisiBütün yasaklanan fiilleri tek tek saymak yerine lafzın genelliğiyle tek bir kaide altında toplama işlevi

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık ve inanç hiyerarşisiYaratılmış nesneler alanı ve tenzih kalkanıTenzih ve yaratılmışlar alemini sınırlamaİlahi zat dışındaki bütün nesnel varlıkları kuşatırken aynı zamanda şirki değilleme işlevi görürKesin
İlmiEpistemoloji ve ontolojiBilginin nesnesi ve araştırılan olguBilgiye konu olan nesnelliğin sınırını çizmeÜzerinde akıl yürütülen her türlü nesne, olay ve tecrübeyi nesnel bir bütünlük olarak tanımlarGüçlü
SiyasiHukuki meşruiyet ve kamu alanıKamusal hükümlere konu olan eylem ve yasalarKanunilik ilkesi ve yetki sınırlarının tayiniHükmün hangi nesnel şartlara ve olaylara bağlanacağını belirleyen normatif çerçeveyi kurarGüçlü
İktisadiMülkiyet, emtia ve harcamaMala, kazanca ve infaka konu olan iktisadi değerİktisadi nesnelliği ve tasarrufları kapsamaİnsanın kazandığı, infak ettiği veya harcadığı bütün somut ve soyut iktisadi varlıkları ifade ederKesin

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerMantıksal değilleme operatörü ve evrensel nesne kümesiMatematiksel mantıkta önermenin doğruluk değerini tersine çeviren değilleme işlemi ile küme teorisinde nesneleri kapsayan evrensel küme elemanını karşılarKesin
Beşeri bilimlerPozitif hukukta nesnellik ilkesi ve davranış normuHukuk felsefesinde süjenin karşısında yer alan tüm hak, borç ve eşya alanını tanımlayan nesnel hukuk zeminiyle örtüşürGüçlü

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiEdatın zengin işlevlerinin göz ardı edilip yalnızca basit bir olumsuzluk sözcüğü veya sıradan bir ilgi bağlacı olarak yüzeysel biçimde tercüme edilmesi
Kur'an içi daha geniş anlamKelamın bütününde hem varlıklar alemini nesnel olarak kuşatan ilgi adılı, hem varlığı kökten değilleyen ontolojik tenzih vasıtası, hem de sebep-sonuç ilişkilerini kuran masdar yapısıdır
Yanlış anlamanın doğuracağı hataEdatın mevsûl olduğu bir yerde olumsuzluk, olumsuzluk olduğu bir yerde mevsûl kabul edilmesi ilahi vaadin tehdide, emrin yasaklamaya veya bir hükmün zıddına dönüşmesine yol açar

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an metninde en sık tekrarlanan yapı taşlarından biri olup cümlelerin olumlu-olumsuz eksenini, nesnel aidiyetini ve mantıksal şartını tek başına belirlediği için metnin omurgasını kurar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnfak ayetlerinde iktisadi nesneyi belirlerken, uluhiyet ayetlerinde şirki nefyederken ve ahkam ayetlerinde ilahi bağlayıcılığın kapsamını tayin ederken belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Ayetlerdeki ifadeleri parçacı yaklaşımla tercüme ederken irabın gerektirdiği anlamsal yönü gözden kaçırma ve olumsuzluk ile ilgi adılı arasındaki sınırları belirsizleştirme hatasını düzeltir.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamAkıl dışı varlıklara, somut nesnelere, olaylara ve eylemlere işaret eden veya bir durumun yokluğunu bildiren en temel sescil gönderim aracıdır.
  • Soyut anlamDüşünce ve dil dizgesinde nesneleri tümel bir kategori altında toplama, bir yargıyı kesin olarak değilleme veya varlık-hüküm ilişkisini sebep bağıyla düğümleme yeteneğidir.
  • Sistematik karşılıkMantıksal ve şer'i sistemde nesne dünyasının sınırlarını belirleyen tümel değişken ile hükmün geçerlilik zeminini açan veya kapatan anahtar işlevidir.
  • LaTeX modeliU×{0,1}→X∪¬P
  • LaTeX açıklamasıModelde U evrensel nesneler kümesini, {0,1} mantıksal ikili doğruluk durumunu temsil eder. Bu yapıdan türeyen fonksiyon, ilgi adılı ve nesnel alan olarak X kümesini üretirken, olumsuzluk ve değilleme fonksiyonu olarak da ¬P önermesini ortaya çıkarır; böylece edatın hem nesnel ilgi hem de mantıksal nefiy kutupları tek bir sembolik dizgede bütünleşir.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: م