ما
م - ا
جذر- الورود: ٢٬٢١٥
- الآيات: ١٬٦٣٥
- الصيغ: ١٥
- المعاجم: ٦
معناه في القرآن: -dığı şey
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
ملاحظاتي
المعاجم(٦)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٢٬٧٤٤باب اللفيف من الميم
م ي م، م و م، م ا ء، م أ ي، و أ م، آ م، أ م م، ي م، أ م أ، و م أ، ي و م، أ م ه، ما، أ م، أ م ا مستعملات
ميم:
الميم: حرف هجاء، ولو قُصِرَتْ في اضطرار الشِّعر جاز. قال الخليل: رأيت يمانيا سُئل عن هجائه فقال: بابا، مِمْ مِمْ.. وأصاب الحكاية على اللّفظ، ولكنّ الذّين مدّوا أحسنوا بالمدّ.
والميمان هما بمنزلة النّونين من الجَلَمَين.
والميم مطبقة، لأنّك إذا تكلمت بها أطبقت.. والميم
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٦٬٥٧٧باب اللفيف من حرف الميم
ميم ، موم ، موا ، ميا ، مأَى ، ماء ، وأم ، أم ، ما ، أما ، إما ، أم ، يم ، أما ، مأ ، آم ، يوم ، ويم ، ماء .
قال الليث : قال أبو عبد الرحمن : قد فنيت العربّية فلم يَبْق للميم إلا الَّلفيف .
ميم : قال الليث : الميم : حرف هجاء ، لو قصرت في اضطرار شِعْر جاز .
زعم الخليل أنه رأى يمانياً سُئل عن هجائه ، فقال : بابا ، مِمْ مِمْ .
قال : وأصاب الحكاية على اللَّفظ ، ولكن الذين
باب اللفيف من حرف الميم ميم ، موم ، موا ، ميا ، مأَى ، ماء ، وأم ، أم ، ما ، أما ، إما ، أم ، يم ، أما ، مأ ، آم ، يوم ، ويم ، ماء . قال الليث : قال أبو عبد الرحمن : قد فنيت العربّية فلم يَبْق للميم إلا الَّلفيف . ميم : قال الليث : الميم : حرف هجاء ، لو قصرت في اضطرار شِعْر جاز . زعم الخليل أنه رأى يمانياً سُئل عن هجائه ، فقال : بابا ، مِمْ مِمْ . قال : وأصاب الحكاية على اللَّفظ ، ولكن الذين مدّوا أَحْسنوا الحكاية بالمَدّة . قال : والميمان ، هما بمنزلة النُّونين من ( الجَلَمين ) . قال : وكان الخليل يُسمِّي الميم مُطْبقة ، لأنك إذا تَكلّمت بها أَطْبقت . قال : والميم من الحروف الصِّحاح السّتة المُذْلَقة التي هي في حَيّزين : حَيز الفاء ، والآخر حيّز اللام . وجعلها في التأليف الحرف الثالث للفاء والباء ، وهي آخر الحروف من الحيز الأول ، وهذا الحيّز شفويّ . موم : الليث وغيره : المُوم : البِرْسَام . يُقال : رجلٌ مَمُوم . وقد مِيم يُمام مُوماً ومَوْماً . ولا يكون ( يموم ) لأنه مفعول به ، مثل بُرْسِم ؛ قال ذو الرمة يصف صائداً : إذا تَوجَّس رِكزاً من سَنابكها أو كان صاحبَ أرض أوا به المُومُ ومعناه : أن الصّياد يُذهب نفسه إلى السماء ويفغر إليها أبداً لئلا يجد الوحشُ نَفْسَه فينفر ، وشَبّهه بالمُبَرْسَم ، والمَزكوم ، لأن البِرْسام مُفْغِرٌ والزَّكام مُفْغر . الحراني ، عن ابن السكيت : مِيم ، فهو مَمُوم ، من ( المُوم ) . قال شمر ، قال ابن شُميل : المَوْماة : الفلاة التي لا مَاء بها ولا أنيس بها . قال : وهي جماع أسماءَ الفلوات . والمَوامِي : الجماعة . ويُقال : علونا مَوْمَاةً . وأرض مَوْمَاة . وقال أبو عُبيد : المَوامِي ، مثل السَّباسِب . وقال أبو خَيْرة : هي المَوْماء ، والمَوْماة . وبعضهم يقول : الهَوْمة ، والهَوْماة . وهو اسم يَقع على جميع الفلوات . وأخبرني المُنذريّ ، عن المبرّد ، أنه قال : يُقال لها : الموماة والبَوْباة ، بالميم والباء . ومامَة : اسم أُمّ عَمرو بن مامة . موا : الأصمعي : الماويّة : المِرآة ، كأَنها نُسِبت إلى الماء . وقال اللّيث : الماوِيّة : البِلَّور . ويُقال : ثلاث ماويّات . ولو تُكلِّف منه فِعْل ، لقيل : مُمْوَاة . قلت : ماويّة ، كانت في الأصل ( مائية ) ، فقُلبت المدّة واواً فقِيل : ماويّة . ورأيت في البادية على جادّة البَصْرة مَنْهلة بين حَفَر أبي موسى ويَنْسوعةَ ، يقال لها : ماويّة . وماويّة : من أسماء النِّساء ؛ وأنْشد ابن الأعرابي : ماويَّ يا ربّتما غارةٍ شَعْواءَ كاللَّذْعة بالمِيسَمِ أراد : ماوّية ، فرَخَّم . ميا : الليث : ميّة : اسم امرأة . وزعموا أنّ القِردة الأُنثى تسمى : مَيَّة . ويقال : مَنَّة . ويُقال في الاسم : مَيّ . مأى : أبو زيد ، يقال : مأَوْت السِّقاء مَأْواً ، ومأَيته مأْياً : إذا وسَّعته فجعلتَه واسعاً . وكذلك : الوعاء . ويُقال تمأَّى السِّقاء . فهو يَتمأَّى تمئِّياً وتَمَوُّءًا ، إذا ما مددتَه فاتّسَع . وقال الليث : المَأَى : النّميمة بين القَوم . أبو عُبيد ، عن الأصمعي : مأَيت بين القوم : أَفْسدت . الليث : مأَوت بينهم ، إذا ضربت بعضَهم ببعض . ومأَيت ، إذا دَببت بينهم بالنَّميمة ؛ وأنْشد : ومأَى بينهم أخُو نكراتٍ لم يَزَلْ ذا نَمِيمةٍ مأَءَا وامرأة مَاَّاءَة : نمّامة ، مثل : منَّاعة . ومُستقبله : يَمْأَى . الليث : المائة ، حُذفت من آخرها ( واو ) . وقيل : حرف لين لا يُدْرى : أ ( واوٌ ) هو أو ( ياء ) ؟ والجميع : المِئُون . ابن السِّكيت : أمأَت الدراهمُ ، إذا صارت مائةً . وأمأَيْتها أنا . قال : وتقول : ثَلثمائة . ولو قلت : ثلاث مئين ، مثال ( معين ) كان جائزاً ، أَو ثلاث مِىءٍ ، مثال ( مع ) ؛ قال مُزَرّد : وما زَوَّدُوني غَيْر سَحقِ عمامة وخَمْسمىءٍ منها قَسِيّ وزائِفُ قال : ولو قلت : مئات ، بوزن ( معاة ) ، لجاز . شَمر ، عن ابن الأعرابي : إذا تَمّمت القوم بنفسك مئة ، فقد مَأَيْتَهم . وهم مَمْئيّون . وأَمْئَاهم ، فهم مُمْؤُون . فإن أَتممَتهم بغيرك ، فقد أَمْأَيتهم . فهم مُمْأَوْن . أبو عُبيد ، عن الكسائي : كان القوم تِسْعةً وتِسْعين فأمأيتُهم ، بالألف ، مثل : أفْعلتهم . وكذلك في ( الأَلْف ) : آلفتهم . وكذلك إذا صاروا هم كذلك ، قلتُ : قد أَمْأَوْا ، وألْفُوا ، إذا صارُوا مائةً وأَلْفاً . ماء : اللحياني : ماءت الهِرّة تَمُوء ، مثل : ماعت تَمُوع . وهو الضُّغاء ، إذا صاحَت . وقال : هِرّةٌ مَؤُوء ، بوزن ( مَعُوع ) . وصوتها : المُواء ، على ( فُعال ) . عمرو ، عن أبيه : أَمْوأَ : إذا صاح صِيَاح السِّنّور . وقال ابن الأعرابي : هي المائِيّة ، بوزن ( الماعيّة ) . يقال ذلك للسِّنَّوْر . وأم : أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي : الوَأْمة : المُوافَقَةَ . والويمة : التهمة . أبو عبيد ، عن أبي زيد : واءَمْتُه وئاماً ، ومُواءَمة ، وهي المُوافقة ، أنْ تَفعل كما يَفعل . قال أبو عبيد : من أمثالهم في المُياسرة : لولا الوِئام لهلك اللِّئام . قال : والوئام : المُباهاة . يقول : إن اللِّئام ليسوا يأتون الجميل من الأُمور على أنها أخلاقُهم ، وإنما يفعلونها مباهاة وتَشَبُّهاً بأهل الكرم ، ولولا ذلك لهلكوا . هذا قول أبي عُبيدة . وأما غيره من عُلمائنا فيُفَسّرون ( الوئام ) : المُوافقة ، يقولون : لولا مُوافقة الناس بعضهم بعضاً في الصُّحْبة والعِشرة لكانت الهَلَكة . قال أبو عُبيد : ولا أحسب الأصل كان إلاّ هذا . ابن السّكيت : يُقال لهما : تَوْأمان ؛ وهذا تَوأم . وهذه توأمة . والجميع : تَوائم ، وتُؤام . وقد أتأمت المرأة ، إذا ولدت اثنين في بَطْن واحد . فهي مُتْئِم . الليث : التَّوأم : ولدان معاً . ولا يُقال : هما توأمان ، ولكن يُقال : هذا تَوأم هذه ، وهذه توأمتُه . فإذا جُمعا ، فهما تَوْأم . قلتُ : أخطأ اللَّيث فيما قال ، والقولُ ما قال ابن السِّكيت . وهذا قول الفَرّاء والنَّحويين الذين يُوثق بعِلْمهم . قالوا : يُقال للواحد : توأم . وهما توأمان ، إذا ولدا في بَطن واحد ؛ قال عَنْترة : بَطَلٌ كأنّ ثِيابَه في سَرْحةٍ يُحْذَى نِعال السِّبْت ليس بتَوْأم قلتُ : وقد ذكرتُ هذا الحرف في كتاب التاء ، فأعدت ذِكْره لأعرِّفك أنّ التاء مُبْدلة من الواو . ف ( التوأم ) وَوْأم ، في الأصل ، وكذلك : ( التَّوْلج ) ، في الأصل : وَوْلَج ، وهو الكِنَاس . وأصل ذلك من ( الوِئَام ) ، وهو الوِفاق . ويُقال : فلانٌ يُغَنِّي غِنَاءً مُتوائِماً ، إذا وافق بعضُه بعضاً ولم تَخْتلف ألحْانُه ؛ قال ابنُ أَحْمر : أَرَى ناقتي حنَّت بلَيْلٍ وساقها غِناءٌ كمَوْج الأعْجَم المُتَوائِمِ وقال أبو عَمرو : لَيَالٍ أُوَّمٌ ، أي : مُنكرة : وأَنْشد : لمّا رأيت آخر اللَّيل غنَمْ وأنّها إحْدى لَيالِيك الأُوَمْ أبو عُبيد : المُؤَوَّم ، مثل ( المعوَّم ) : العظيم الرَّأس . وأخبرني المُنذريّ ، عن الطُّوسي ، عن الخَرّاز ، عن ابن الأعرابيّ : و ( يَوْأم ) : قبيلة من الحَبش ؛ وأَنْشد : وأنتم قبيلةٌ من يَوْأَمْ جاءت بكُم سَفِينةٌ من اليمْ قال المُوأَّم : المشوّه الخَلق . وَأَمّه الله ، أي : شَوّه خَلْقه . وقوله ( من يَوْأم ) ، أي : إنكم سُودان فَخَلْقكم مُشَوَّه . آم : أبو عبيد : الأَيْم والأَيْن ، جميعاً : الحيّة . قال شَمر : قال أبو خَيْرة : الأيْم والأيْن
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٥١٨- في كلامهم عشرة: خمسة أسماء، وخمسة حروف. فإذا كان اسما فيقال للواحد والجمع والمؤنث على حد واحد، ويصح أن يعتبر في الضمير لفظه مفردا، وأن يعتبر معناه للجميع.
فالأول من الأسماء بمعنى الذي نحو: ﴿ويعبدون من دون الله ما لا يضرهم﴾ [يونس/18] (والآية بتمامها: {ويعبدون من دون الله ما لا يضرهم ولا ينفعهم ويقولون: هؤلاء شفعاؤنا عند الله، قل: أتنبئون الله بما لا يعلم في السموات ولا في الأرض سبحانه وتعالى عما
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٠٥٠حَرْفُ نَفي وتكون بمعنى الذي، وتكون بمعنى الشَّرط، وتكون عِب ارة عن جميع أَنواع النكرة، وتكون موضُوعة موضع مَنْ، وتكون بمعنى الاسْتِفهام، وتُبْدَل من الأَلف الهاء فيقال مَهْ؛قال الراجز: قدْ وَرَدَتْ مِنْ أَمْكِنَهْ،
مِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ،
إِنْ لم أُرَوِّها فَمَهْ
قال ابن جني: يحتمل مَهْ هنا وجهين أَحدهما أَن تكون فَمَهْ زَجْراً منه أَي فاكْفُفْ عني ولستَ أَهلاً للعِتاب، أَو فَمَهْ يا إنسانُ
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٣٬٦٨٥: ( *!ما ) : قالَ اللَّحْياني : مُؤَنَّثَة وإن ذُكِّرَتْ جازَ .
وقد أَلَّفَ في أَنْواعِها الإمامُ أَبو الحُسَيْن أَحمدُ بنُ فارِس بنِ زَكَريَّا رِسالَةً مُسْتقلةً ، ونحنُ نُوردُ لكَ إنْ شاءَ اللهاُ تعالى خُلاصَتَها في أَثْناءِ سِياقِ المصنِّفِ .
( تأْتي اسِميَّةً وحَرْفِيَّةً . فالاسمِيَّةُ ثلاثَةُ أَقْسام .
( الأوَّلُ ) : تكونُ ( مَعْرِفَةً ) بمعْنَى الذي ولا بُدَّ لَها مِن صِلَةٍ كما لا
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٣٣٣مَا ذ when following كُلّ or اِنَّ or أَيْنَ or أَىّ, if having the signification of الَّذِى, is written separately. (El-Hareeree, in De Sacy's Anthol. Gram. Ar., p. 67 of the Ar. text.) ― -b2- مَا added to certain adverbial nouns is not merely redundant, but gives to them a conditional and general signification; as in أَيْنَمَا Wherever; and حَيْثُمَا Wherever, and whenever; &c.: see Kur, ii.
الصيغ(١٥)
- مَا-dığı şeyمعانٍ أخرى: ١٤(مَا)×١٬٠٠٥
- وَمَاDeğilمعانٍ أخرى: ١٠(وَمَا)×٦٤٦
- بِمَا-dığı şeyiمعانٍ أخرى: ١٣(بِمَا)×٢٩٦
- مِمَّا- şeydenمعانٍ أخرى: ٣(مِمَّا)×١١١
- فَمَاDeğilمعانٍ أخرى: ٩(فَمَا)×٨٨
- لِمَا-şeyiمعانٍ أخرى: ٣(لِمَا)×٣٥
- وَمِمَّاVe - şeydenمعانٍ أخرى: ١(وَمِمَّا)×١١
- فَبِمَاÖyleyse -ması sebeiyleمعانٍ أخرى: ٢(فَبِمَا)×٦
- لَمَا-şeyمعانٍ أخرى: ١(لَمَا)×٦
- وَبِمَاVe -ması sebebiyleمعانٍ أخرى: ١(وَبِمَا)×٦
الجذور المجاورةالمجاورة: ٦٢٨ (الإجمالي: ١٬١٨٠)
- أله
الآيات المشتركة: ٧٥٣ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- كون
الآيات المشتركة: ٤٨٨ · Kevn, tepe demektir
- علم
الآيات المشتركة: ٣٢٥ · Dağın sivri noktası demektir
- عمل
الآيات المشتركة: ١٧٥ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- كسب
الآيات المشتركة: ٥٦ · Kazandı
- نفس
الآيات المشتركة: ١٤١ · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- شيأ
الآيات المشتركة: ١٩٨ · Şey
- قول
الآيات المشتركة: ٤٨٠ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أرض
الآيات المشتركة: ١٨٧ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- نزل
الآيات المشتركة: ١٢١ · “Nezle” konaklama yeri demektir
- جيأ
الآيات المشتركة: ١٢٢ · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- بين
الآيات المشتركة: ١٨٧ · Beyn topraktaki yarık demektir
الآيات التي ورد فيها(١٬٦٣٥)
عدد الآيات التي يرد فيها هذا الجذر: ١٬٦٣٥؛ ضيّق النطاق من شريط السور.
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ
-dığı şey
إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ …
-ması - şey - değil
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
-dığı şey
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
-dığı şey
… وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ
-dığı şey
قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
-dığı şey
… أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ
-dığı şey
وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
-dığı şey
… أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ …
-dığı şey
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
-dığı şey
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ما |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | İki harfli, gayr-ı akil nesnelik, olumsuzluk ve şart bildiren müşterek edat |
| Bağlamsal Yakın Kökler | من, الذي, إن |
| Zıt Kök | بلى |
| Çekirdek Özet 1 | Akıl taşımayan varlıklara, durumlara ve fiillere işaret eden nesnel gönderim ile kesin olumsuzlama |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da nesnel varlık alanını kuşatma, ilahi iradenin kapsayıcılığı ve inkarı mutlak olarak nefyetme |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve hüküm alanında mutlak genellik, nesnel belirsizlik veya varlık-hüküm bağının değillenmesi |
| Kritik Hata Riski | Edatın mevsûle, nâfiye veya istifhâmiyye yönlerinin karıştırılması sonucu ayetin olumlu yargısının olumsuz, olumsuz yargısının olumlu anlaşılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ما | Varlık alanına, akıl dışı nesnelere veya soyut durumlara işaret eden en yalın sescil kalıp olup bağlama göre nesnel belirsizlik, soru veya olumsuzlama bildirir | Veri bulunamadı | Asli iki harfli edat yapısında olduğu için üçüncü harf eklenmesi söz konusu değildir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akışkanlık, kuşatıcılık, belirsiz ve yaygın nesnel alanın maddesel zeminini oluşturur |
| ا | Öküz başı | Açığa çıkma, keskinleşme, bir yöne doğru kuvvetle atılma ve sınırı belirleme hareketini katar |
| ما | Kuşatıcı nesnel alanın sınırlanıp açığa vurulması | Akışkan ve genel olan varlık veya durum zeminine yönelerek onu soruyla belirleme, mevsulle işaret etme veya mutlak olarak değilleme hareketini doğurur |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fiziksel bir cismi değil, konuşma eyleminde somut bir nesneye veya duruma işaret etmeyi ya da bir eylemin gerçekleşmediğini keskin biçimde bildiren ilksel seslenimsel işlevi temsil eder |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde hem akıl dışı varlıklara yönelen soru ve mevsul işlevinde hem de Hicaz ve Necid lehçelerinde fiil ve isim cümlelerini mutlak olumsuzlayıcı nâfiye olarak geniş biçimde yer almıştır; nitekim erken Arapça şiir şahidinde soru ve hayret edatı olarak kullanılmıştır: قد وردت من أمكنه / من ههنا ومن هنه / إن لم أروها فمه |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ebü'n-Necm el-İclî'nin şiirinde zaman zarfına bitişen zâide ve tekit işleviyle şahit kılınmıştır: الله نجاك بكفي مسلمت / من بعدما وبعدما وبعدمت |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, el-Mufradāt.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinin ortak miras katmanında kök, özellikle Batı ve Orta Sami dillerinde hem soru zamiri hem de ilgi adılı olarak çok köklü bir geçmişe sahiptir. Proto-Sami biçiminde soru edatı ve belirsizlik zamiri olarak var olan ses yapısı, Doğu Sami kolunda Akadca dilinde soru bildiren biçimiyle tespit edilir. Kuzeybatı Sami dillerinde, özellikle İbranice ve Süryanice sahasında soru kökü olarak asli yerini korumuş; ancak Arapçada gelişen kullanım çizgisi, bu soru ve ilgi işlevine ilave olarak Güney ve Orta Sami kollarında görülen yenilikçi bir semantik kaymayla geçmiş zaman ve şimdiki zaman fiillerini değilleyen güçlü bir olumsuzluk edatı hüviyeti de kazanmıştır. Bu durum, varlığın ne olduğunu sorgulayan ilksel ses yapısının zamanla o şeyin bulunmadığını ilan eden olumsuzluk düzlemine genişlemesiyle açıklanır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ما edatının soru, mevsûl, şart ve nefiy biçiminde çok işlevli dallanması | İlksel nesnel soru ve belirsizlik işlevinden türeyerek isimleşmiş ilgi adılına ve oradan varlığı değilleyen nefiy kalıbına genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice soru edatı מָה ve Süryanice ilgi-soru edatı ܡܐ biçimleriyle ortak köken | Sami dillerinde akıl dışı nesnelere sorulan soru ve nesnel bağlaç iken Arapçada buna ilave olarak olumsuzluk işlevi yerleşmiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesi genelindeki m- tabanlı soru ve ilgi biçimleri | Berberi ve Mısır dillerindeki soru ve işaret unsurlarıyla morfolojik paralellikler taşır | Muhtemel |
المصدر HALOT, Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ما | Anlamlı | Nesnel ilgi, soru ve mutlak olumsuzlama | Kur'an'da en yüksek frekansa sahip edatlardan biri olup gayr-ı akil mevsul, şart, istifham ve nefiy bildirir | Kur’an’da geçer (hedef kök) |
| أم | Anlamlı | İki durum arasında sorgulama ve karşıtlık kurma | İki hükümden birini tayin etmeyi isteyen muttasıl veya cümlenin yönünü çeviren munkatı‘ istifham ve bağlaç edatıdır | Kur’an’da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ما | Merkez | Nesnel işaret, ilgi, soru ve olumsuzlama | Akıl taşımayan varlıklara, durumlara, fiillere ve mutlak olumsuzluğa işaret eder | Kur'an'da gayr-ı akil için genel mevsul ve geniş zamanlı olumsuzluk edatıdır |
| من | Komşu | Şahıs ve özne ilgisi | Akıl sahibi varlıkları doğrudan hedef alması bakımından ayrılır | ما nesne ve durumları, من ise şuurlu failleri merkeze alır |
| الذي | Komşu | Belirli ilgi adılı | Belirlilik ve işaret değeri kesinleşmiş durumlar için kullanılır | ما nekire ve tümel nesnelliğe açıkken الذي belirlenmiş özneleri bağlar |
| إن | Komşu | Şart ve olumsuzlama | Olasılık ve şart zemininde kurgulanması bakımından ayrılır | Bazı bağlamlarda olumsuzluk bildirse de asli yapısı şart ve tahkik eksenlidir |
| بلى | Zıt | Tasdik ve olumsuzluğu iptal | Olumsuz bir soruyu veya inkarı iptal ederek olumlu hükmü kurar | ما ile kurulan olumsuzluk veya belirsizlik yapısını doğrudan ispatlayan zıt edattır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ما | Şey, ne, -dığı şey, değil | Nesnel ilgi adılı, soru işareti ve olumsuzluk bildiren çok işlevli edattır | Kesin |
| Latince | quod, quid, non | O şey ki, ne, değil | Latince quod mevsul işlevini, quid soru işlevini, non ise olumsuzluk işlevini ayrı ayrı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | what, that which, not | Ne, o şey ki, değil | İngilizcede tek bir sözcük bu üç alanı kapsamaz; what ve that which mevsul-soruyu, not nefiy işlevini verir | Güçlü |
| Almanca | was, das was, nicht | Ne, o şey ki, değil | Almancada was ilgi ve soru boyutunu, nicht ise cümlenin değillenmesini üstlenir | Güçlü |
| Fransızca | ce que, quoi, ne...pas | O şey ki, ne, değil | Fransızcada ce que nesnel mevsulü, quoi soruyu, ne...pas ise mutlak olumsuzluğu yansıtır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert French Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Nâfiye (olumsuzluk bildiren) | Değil, -medi, yok | Şimdiki ve geçmiş zaman hükümlerini kesin biçimde iptal eden bağlamlar; örnek Bakara 2:16, Âl-i İmrân 3:159, Tebbet 111:2 |
| Mevsûle (ilgi adılı olan) | O şey ki, -dığı şeyler | Akıl dışı varlıkların, yaratılanların ve durumların tamamını niteleyen bağlamlar; örnek Bakara 2:4, Lokmân 31:27, Felak 113:2 |
| Şartiyye (şart koşan) | Her ne ki, ne yaparsa | Cezm edatı olarak amelde bulunma ve karşılık görme bağlamları; örnek Bakara 2:197, Âl-i İmrân 3:115, Fâtır 35:2 |
| İstifhâmiyye (soru yönelten) | Ne, nedir, niçin | Anlamı sorgulama, hayret uyandırma veya kınama bağlamları; örnek Tâhâ 20:17, Neml 27:35, Kâria 101:2 |
| Masdariyye (mastara dönüştüren) | -ması, -dığı sebebiyle | Fiili mastar anlamına büründürerek sebep ve birliktelik bildiren bağlamlar; örnek Âl-i İmrân 3:159, Tevbe 9:77, Şûrâ 42:30 |
| Kâffe ve zâide (pekiştirme ve ameli durduran) | Ancak, sadece, pek az | Başta إن olmak üzere edatların amelini engelleyip manayı hasreden bağlamlar; örnek Âl-i İmrân 3:79, Kehf 18:110, Mü'minûn 23:40 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Uluhiyet ve sıfat bahisleri | Allah'ın zatı için mâhiyet sorusunun sorulamayacağı ve nefiy cümlelerinin tevhide delaleti | Gayr-ı akil nesnelik bildiren yapının ilahi zat için ancak mutlak kuşatıcılık veya tenzih bağlamında kullanılması |
| Fıkıh | Hükümlerin genel ve özel oluşu | Lafzın mutlak umûm bildirip bildirmediği ve tahsise uğrama kuralları | Şer'i hitapta lafzın geçtiği her yerde bütün nesne ve fiilleri içine alan umûm lafız olarak kabul edilmesi |
| Tefsir | İrab ve mana tercihleri | Bir ayetteki edatın mevsûl mü, nâfiye mi yoksa masdariyye mi olduğu ihtilafları | Edatın türünün değişmesiyle ayetin müspet bir habere mi yoksa mutlak bir inkara mı dönüştüğünün tespiti |
| Hadis | Şer'i kural ve nehiy formülasyonları | Nebevi buyruklarda geniş kapsamlı nehiy ve emir kiplerinin tesisi | Bütün yasaklanan fiilleri tek tek saymak yerine lafzın genelliğiyle tek bir kaide altında toplama işlevi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve inanç hiyerarşisi | Yaratılmış nesneler alanı ve tenzih kalkanı | Tenzih ve yaratılmışlar alemini sınırlama | İlahi zat dışındaki bütün nesnel varlıkları kuşatırken aynı zamanda şirki değilleme işlevi görür | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve ontoloji | Bilginin nesnesi ve araştırılan olgu | Bilgiye konu olan nesnelliğin sınırını çizme | Üzerinde akıl yürütülen her türlü nesne, olay ve tecrübeyi nesnel bir bütünlük olarak tanımlar | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve kamu alanı | Kamusal hükümlere konu olan eylem ve yasalar | Kanunilik ilkesi ve yetki sınırlarının tayini | Hükmün hangi nesnel şartlara ve olaylara bağlanacağını belirleyen normatif çerçeveyi kurar | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, emtia ve harcama | Mala, kazanca ve infaka konu olan iktisadi değer | İktisadi nesnelliği ve tasarrufları kapsama | İnsanın kazandığı, infak ettiği veya harcadığı bütün somut ve soyut iktisadi varlıkları ifade eder | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mantıksal değilleme operatörü ve evrensel nesne kümesi | Matematiksel mantıkta önermenin doğruluk değerini tersine çeviren değilleme işlemi ile küme teorisinde nesneleri kapsayan evrensel küme elemanını karşılar | Kesin |
| Beşeri bilimler | Pozitif hukukta nesnellik ilkesi ve davranış normu | Hukuk felsefesinde süjenin karşısında yer alan tüm hak, borç ve eşya alanını tanımlayan nesnel hukuk zeminiyle örtüşür | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatın zengin işlevlerinin göz ardı edilip yalnızca basit bir olumsuzluk sözcüğü veya sıradan bir ilgi bağlacı olarak yüzeysel biçimde tercüme edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kelamın bütününde hem varlıklar alemini nesnel olarak kuşatan ilgi adılı, hem varlığı kökten değilleyen ontolojik tenzih vasıtası, hem de sebep-sonuç ilişkilerini kuran masdar yapısıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Edatın mevsûl olduğu bir yerde olumsuzluk, olumsuzluk olduğu bir yerde mevsûl kabul edilmesi ilahi vaadin tehdide, emrin yasaklamaya veya bir hükmün zıddına dönüşmesine yol açar |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an metninde en sık tekrarlanan yapı taşlarından biri olup cümlelerin olumlu-olumsuz eksenini, nesnel aidiyetini ve mantıksal şartını tek başına belirlediği için metnin omurgasını kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak ayetlerinde iktisadi nesneyi belirlerken, uluhiyet ayetlerinde şirki nefyederken ve ahkam ayetlerinde ilahi bağlayıcılığın kapsamını tayin ederken belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetlerdeki ifadeleri parçacı yaklaşımla tercüme ederken irabın gerektirdiği anlamsal yönü gözden kaçırma ve olumsuzluk ile ilgi adılı arasındaki sınırları belirsizleştirme hatasını düzeltir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAkıl dışı varlıklara, somut nesnelere, olaylara ve eylemlere işaret eden veya bir durumun yokluğunu bildiren en temel sescil gönderim aracıdır.
- Soyut anlamDüşünce ve dil dizgesinde nesneleri tümel bir kategori altında toplama, bir yargıyı kesin olarak değilleme veya varlık-hüküm ilişkisini sebep bağıyla düğümleme yeteneğidir.
- Sistematik karşılıkMantıksal ve şer'i sistemde nesne dünyasının sınırlarını belirleyen tümel değişken ile hükmün geçerlilik zeminini açan veya kapatan anahtar işlevidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde evrensel nesneler kümesini, mantıksal ikili doğruluk durumunu temsil eder. Bu yapıdan türeyen fonksiyon, ilgi adılı ve nesnel alan olarak kümesini üretirken, olumsuzluk ve değilleme fonksiyonu olarak da önermesini ortaya çıkarır; böylece edatın hem nesnel ilgi hem de mantıksal nefiy kutupları tek bir sembolik dizgede bütünleşir.