أثر
أ - ث - ر
KÖK- 22 geçiş
- 22 ayet
- 15 sîga
- 13 sözlük
İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya eser, iz denir. (EaÇaR) İz demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءثر · اثر
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya eser, iz denir. (EaÇaR) İz demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.221 harfباب الثاء والراء و و ا ي ء معهما
ث ر و، ث أ ر، و ث ر، ر و ث، و ر ث، ر ث ي، ر ي ث، ث أ ر، ر ث أ، أ ث ر مستعملات
ثرو:
تقول: إنّه لذُو ثَرْوةٍ من المال وعَدَد من الرِّجال.. والثَّرْوَةُ: كَثْرةُ العَدَد.. وثَراهُمُ الله: كَثَّرهم.
والثّراءُ، ممدودٌ: عددُ المالِ نَفْسه.. والمُثري: الكَثِيرُ الثَّراء.
والثَّرى، مقصور: التُّرابُ، وكُلُّ طِينٍ لا يكونُ لازباً إذا بُلَّ، قال العجّاجُ: كالدِّعصِ أعلى
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.568 harfالأَثْرُ: فِرِنْدُ السيفِ. قال يعقوب: لا يعرفه الأصمعيُّ إلاّ بالفتح. قال وأنشدني عيسى ابن عمر الثَقفيّ:
جَلاها الصَيْقَلونَ فأَخْلَصوهاخِفافاً كُلَّهَا يَتَقـي بـأَثْـرِ
أي كلُّها يستقبلك بفِرِنْده. والمأثورُ: السَيفُ الذي يقال إنَّه من عمل الجنِّ. قال الأصمعي: وليس من الأثْرِ الذي هو الفرِنْد. والأَثْرُ أيضاً: مصدر قولك أَثَرْتُ الحديثَ، إذا ذكرْتَه عن غيرك. ومنه قيل: حديثٌ مأثورٌ، أي ينقلُه
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR20.909 harfث ر ( وايء )
ثرى ، وثر ، ورث ، أرث ، رثأ ، راث ، رثى ، أثر ، ثأر ، ثار .
ثور ثير : أبو العبّاس ، عن ابن الأعْرابيّ : الثائِر : الغَضْبان .
يقال : ثَار ثائرُه ، وفار فائرُه ، إذا غَضِبَ .
الأصْمعيّ : رأيتُ فلاناً ثائرَ الرَأْس ، إذا رأيتَه قد اشْعَانّ شَعَرُه ، أي انْتَشر وتَفَرَّق .
ويُقال : ثارت نَفْسُه ، إذا جَشَأت ، أي ارْتَفَعت وجاشَت ، أي فارَتْ .
ويقال : مَرَرْتُ بأَرَانِب فأَثَرْتُها .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.601 harf(باب الهمزة والثاء وما يثلثهما)
(أثر) الهمزة والثاء والراء، لـه ثلاثة أصول: تقديم الشيء، وذكر الشيء، ورسم الشيء الباقي. قال الخليل: لقد أثِرْتُ بأن أفعل كذا، وهو همٌّ في عَزْم. وتقولُ افعل يا فلان هذا آثِراً ما، وآثِرَ [ذي] أثير، أي إنْ اخترتَ([1]) ذلك الفعل فافعلْ هذا إمّا لا. قال ابنُ الأعرابيّ: معناه افعلْه أوّلَ كلِّ شيء. قال عُروة بن الورد:
وقالوا ما تَشاءُ فقلتُ ألهُو *** إلى الإصباح آثِرَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.961 harf- أثر الشيء:حصول ما يدل على وجوده، يقال: أثر وأثر، والجمع: الآثار. قال الله تعالى: ﴿ثم قفينا على آثارهم برسلنا﴾ (وفي أ (وقفينا) وهو خطأ) [الحديد/27]، ﴿وآثارا في الأرض﴾ [غافر/21]، وقوله: ﴿فانظر إلى آثار رحمة الله﴾ [الروم/50].
ومن هذا يقال للطريق المستذل به على من تقدم: آثار، نحو قوله تعالى: ﴿فهم على آثارهم يهرعون﴾ [الصافات/70]
وقوله ﴿هم أولاء على أثري﴾ [طه/84].
ومنه: سمنت الإبل على أثارة (انظر:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.174 harfأ ث ر
فيه أثر السيف وآثاره.
قال: أداعيك ما مستصحبات على السري حسان وما آثارها بحسان وجاء على أثره وإثره وكان هذا إثر ذاك أي بعده.
وما تأثر إلي أثراً إذا لم يصطنعك بشيء.
ووجـدت ذلـك فـي الأثـر أي السنـة وفلـان مـن حملـة الآثـار.
وفـرس أثيـر: عظيـم أثـر الحافر.
وحديث مأثور يأثره أي يرويه قرن عن قرن.
ومنه السيف المأثور: للقديم المتوارث كابراً عن كابر وقيل الـذي لـه أثـر أي
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.787 harfالأَثر: بقية الشيء، والجمع آثار وأُثور. وخرجت في إِثْره وفي أَثَره أَي بعده. وأْتَثَرْتُه وتَأَثَّرْته: تتبعت أَثره؛ عن الفارسي. ويقال: آثَرَ كذا وكذا بكذا وكذا أَي أَتْبَعه إِياه؛ ومنه قول متمم بن نويرة يصف الغيث:
فَآثَرَ سَيْلَ الوادِيَّيْنِ بِدِيمَةٍ،
تُرَشِّحُ وَسْمِيّاً، من النَّبْتِ، خِرْوعا
أَي أَتبع مطراً تقدم بديمة بعده.
والأَثر، بالتحريك: ما بقي من رسم الشيء. والتأْثير: إِبْقاءُ الأَثر
الأَثر: بقية الشيء، والجمع آثار وأُثور. وخرجت في إِثْره وفي أَثَره أَي بعده. وأْتَثَرْتُه وتَأَثَّرْته: تتبعت أَثره؛ عن الفارسي. ويقال: آثَرَ كذا وكذا بكذا وكذا أَي أَتْبَعه إِياه؛ ومنه قول متمم بن نويرة يصف الغيث: فَآثَرَ سَيْلَ الوادِيَّيْنِ بِدِيمَةٍ، تُرَشِّحُ وَسْمِيّاً، من النَّبْتِ، خِرْوعا أَي أَتبع مطراً تقدم بديمة بعده. والأَثر، بالتحريك: ما بقي من رسم الشيء. والتأْثير: إِبْقاءُ الأَثر في الشيء. وأَثَّرَ في الشيء: ترك فيه أَثراً. والآثارُ: الأَعْلام. والأَثِيرَةُ من الدوابّ: العظيمة الأَثَر في الأَرض بخفها أَو حافرها بَيّنَة الإِثارَة. وحكى اللحياني عن الكسائي: ما يُدْرى له أَيْنَ أَثرٌ وما يدرى له ما أَثَرٌ أَي ما يدرى أَين أَصله ولا ما أَصله. والإِثارُ: شِبْهُ الشِّمال يُشدّ على ضَرْع العنز شِبْه كِيس لئلا تُعانَ. والأُثْرَة، بالضم: أَن يُسْحَى باطن خف البعير بحديدة ليُقْتَصّ أَثرُهُ. وأَثَرَ خفَّ البعير يأْثُرُه أَثْراً وأَثّرَه: حَزَّه. والأَثَرُ: سِمَة في باطن خف البعير يُقْتَفَرُ بها أَثَرهُ، والجمع أُثور. والمِئْثَرَة والثُّؤْرُور، على تُفعول بالضم: حديدة يُؤْثَرُ بها خف البعير ليعرف أَثرهُ في الأَرض؛ وقيل: الأُثْرة والثُّؤْثور والثَّأْثور، كلها: علامات تجعلها الأَعراب في باطن خف البعير؛ يقال منه: أَثَرْتُ البعيرَ، فهو مأْثور، ورأَيت أُثرَتَهُ وثُؤْثُوره أَي موضع أَثَره من الأَرض. والأَثِيَرةُ من الدواب: العظيمة الأَثرِ في الأَرض بخفها أَو حافرها.وفي الحديث: من سَرّه أَن يَبْسُطَ اللهُ في رزقه ويَنْسَأَ في أَثَرِه فليصل رحمه؛ الأَثَرُ: الأَجل، وسمي به لأَنه يتبع العمر؛ قال زهير: والمرءُ ما عاش ممدودٌ له أَمَلٌ، لا يَنْتَهي العمْرُ حتى ينتهي الأَثَرُ وأَصله من أَثَّرَ مَشْيُه في الأَرض، فإِنَّ من مات لا يبقى له أَثَرٌ ولا يُرى لأَقدامه في الأَرض أَثر؛ ومنه قوله للذي مر بين يديه وهو يصلي: قَطَع صلاتَنا قطع الله أَثره؛ دعا عليه بالزمانة لأَنه إِذا زَمِنَ انقطع مشيه فانقطع أَثَرُه. وأَما مِيثَرَةُ السرج فغير مهموزة. والأَثَر: الخبر، والجمع آثار. وقوله عز وجل: ونكتب ما قدّموا وآثارهم؛ أَي نكتب ما أَسلفوا من أَعمالهم ونكتب آثارهم أَي مَن سنّ سُنَّة حَسَنة كُتِب له ثوابُها، ومَن سنَّ سُنَّة سيئة كتب عليه عقابها، وسنن النبي، صلى الله عليه وسلم، آثاره. والأَثْرُ: مصدر قولك أَثَرْتُ الحديث آثُرُه إِذا ذكرته عن غيرك. ابن سيده: وأَثَرَ الحديثَ عن القوم يأْثُرُه ويأْثِرُه أَثْراً وأَثارَةً وأُثْرَةً؛ الأَخيرة عن اللحياني: أَنبأَهم بما سُبِقُوا فيه من الأَثَر؛ وقيل: حدّث به عنهم في آثارهم؛ قال: والصحيح عندي أَن الأُثْرة الاسم وهي المَأْثَرَةُ والمَأْثُرَةُ. وفي حديث عليّ في دعائه على الخوارج: ولا بَقِيَ منكم آثِرٌ أَي مخبر يروي الحديث؛ وروي هذا الحديث أَيضاً بالباء الموحدة، وقد تقدم؛ ومنه قول أَبي سفيان في حديث قيصر: لولا أَن يَأْثُرُوا عني الكذب أَي يَرْوُون ويحكون. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه حلف بأَبيه فنهاه النبي، صلى الله عليه وسلم، عن ذلك، قال عمر: فما حلفت به ذاكراً ولا آثراً؛ قال أَبو عبيد: أَما قوله ذاكراً فليس من الذكر بعد النسيان إِنما أَراد متكلماً به كقولك ذكرت لفلان حديث كذا وكذا، وقوله ولا آثِراً يريد مخبراً عن غيري أَنه حلف به؛ يقول: لا أَقول إِن فلاناً قال وأَبي لا أَفعل كذا وكذا أَي ما حلفت به مبتدئاً من نفسي، ولا رويت عن أَحد أَنه حلف به؛ ومن هذا قيل: حديث مأْثور أَي يُخْبِر الناسُ به بعضُهم بعضاً أَي ينقله خلف عن سلف؛ يقال منه: أَثَرْت الحديث، فهو مَأْثور وأَنا آثر؛ قال الأَعشى: إِن الذي فيه تَمارَيْتُما بُيِّنَ للسَّامِعِ والآثِرِ ويروى بَيَّنَ. ويقال: إِن المأْثُرة مَفْعُلة من هذا يعني المكرمة، وإِنما أُخذت من هذا لأَنها يأْثُرها قَرْنٌ عن قرن أَي يتحدثون بها. وفي حديث عليّ، كرّم الله وجهه: ولَسْتُ بمأْثور في ديني أَي لست ممن يُؤْثَرُ عني شرّ وتهمة في ديني، فيكون قد وضع المأْثور مَوْضع المأْثور عنه؛ وروي هذا الحديث بالباء الموحدة، وقد تقدم. وأُثْرَةُ العِلْمِ وأَثَرَته وأَثارَتُه: بقية منه تُؤْثَرُ أَي تروى وتذكر؛ وقرئ: (* قوله: «وقرئ إلخ» حاصل القراءات ست: أثارة بفتح أو كسر، وأثرة بفتحتين، وأثرة مثلثة الهمزة مع سكون الثاء، فالأثارة، بالفتح، البقية أي بقية من علم بقيت لكم من علوم الأولين، هل فيها ما يدل على استحقاقهم للعبادة أو الأمر به، وبالكسر من أثار الغبار أريد منها المناظرة لأنها تثير المعاني. والأثرة بفتحتين بمعنى الاستئثار والتفرد، والأثرة بالفتح مع السكون بناء مرة من رواية الحديث، وبكسرها معه بمعنى الأثرة بفتحتين وبضمها معه اسم للمأثور المرويّ كالخطبة اهـ ملخصاً من البيضاوي وزاده). أَو أَثْرَةٍ من عِلْم وأَثَرَةٍ من علم وأَثارَةٍ، والأَخيرة أَعلى؛ وقال الزجاج: أَثارَةٌ في معنى علامة ويجوز أَن يكون على معنى بقية من علم، ويجوز أَن يكون على ما يُؤْثَرُ من العلم. ويقال: أَو شيء مأْثور من كتب الأَوَّلين، فمن قرأَ: أَثارَةٍ، فهو المصدر مثل السماحة، ومن قرأَ: أَثَرةٍ فإِنه بناه على الأَثر كما قيل قَتَرَةٌ، ومن قرأَ: أَثْرَةٍ فكأَنه أَراد مثل الخَطْفَة والرَّجْفَةِ. وسَمِنَتِ الإِبل والناقة على أَثارة أَي على عتيق شحم كان قبل ذلك؛ قال الشماخ: وذاتِ أَثارَةٍ أَكَلَتْ عليه نَباتاً في أَكِمَّتِهِ فَفارا قال أَبو منصور: ويحتمل أَن يكون قوله أَو أَثارة من علم من هذا لأَنها سمنت على بقية شَحْم كانت عليها، فكأَنها حَمَلَت شحماً على بقية شحمها. وقال ابن عباس: أَو أَثارة من علم إِنه علم الخط الذي كان أُوتيَ بعضُ الأَنبياء. وسئل النبي، صلى الله عليه وسلم، عن الخط فقال: قد كان نبيّ يَخُط فمن وافقه خَطّه أَي عَلِمَ مَنْ وافَقَ خَطُّه من الخَطَّاطِين خَطَّ ذلك النبيّ، عليه السلام، فقد علِمَ عِلْمَه. وغَضِبَ على أَثارَةٍ قبل ذلك أَي قد كان (* قوله: «قد كان إلخ» كذا بالأصل، والذي في مادة خ ط ط منه: قد كان نبي يخط فمن وافق خطه علم مثل علمه، فلعل ما هنا رواية، وأي مقدمة على علم من مبيض المسودة). قبل ذلك منه غَضَبٌ ثم ازداد بعد ذلك غضباً؛ هذه عن اللحياني. والأُثْرَة والمأْثَرَة والمأْثُرة، بفتح الثاء وضمها: المكرمة لأَنها تُؤْثر أَي تذكر ويأْثُرُها قرن عن قرن يتحدثون بها، وفي المحكم: المَكْرُمة المتوارثة. أَبو زيد: مأْثُرةٌ ومآثر وهي القدم في الحسب. وفي الحديث: أَلا إِنَّ كل دم ومأْثُرَةٍ كانت في الجاهلية فإِنها تحت قَدَمَيّ هاتين؛ مآثِرُ العرب: مكارِمُها ومفاخِرُها التي تُؤْثَر عنها أَي تُذْكَر وتروى، والميم زائدة. وآثَرَه: أَكرمه. ورجل أَثِير: مكين مُكْرَم، والجمع أُثَرَاءُ والأُنثى أَثِيرَة. وآثَرَه عليه: فضله. وفي التنزيل: لقد آثرك الله علينا. وأَثِرَ أَن يفعل كذا أَثَراً وأَثَر وآثَرَ، كله: فَضّل وقَدّم. وآثَرْتُ فلاناً على نفسي: من الإِيثار. الأَصمعي: آثَرْتُك إِيثاراً أَي فَضَّلْتُك. وفلان أَثِيرٌ عند فلان وذُو أُثْرَة إِذا كان خاصّاً. ويقال: قد أَخَذه بلا أَثَرَة وبِلا إِثْرَة وبلا اسْتِئثارٍ أَي لم يستأْثر على غيره ولم يأْخذ الأَجود؛ وقال الحطيئة يمدح عمر، رضي الله عنه: ما آثَرُوكَ بها إِذ قَدَّموكَ لها، لكِنْ لأَنْفُسِهِمْ كانَتْ بها الإِثَرُ أَي الخِيَرَةُ والإِيثارُ، وكأَنَّ الإِثَرَ جمع الإِثْرَة وهي الأَثَرَة؛ وقول الأَعرج الطائي: أَراني إِذا أَمْرٌ أَتَى فَقَضَيته، فَزِعْتُ إِلى أَمْرٍ عليَّ أَثِير قال: يريد المأْثور الذي أَخَذَ فيه؛ قال: وهو من قولهم خُذْ هذا آثِراً. وشيء كثير أَثِيرٌ: إِتباع له مثل بَثِيرٍ. واسْتأْثَرَ بالشيء على غيره: خصَّ به نفسه واستبدَّ به؛ قال الأَعشى: اسْتَأْثَرَ اللهُ بالوفاءِ وبالـ ـعَدْلِ، ووَلَّى المَلامَة الرجلا وفي الحديث: إِذا اسْتأْثر الله بشيء فَالْهَ عنه. ورجل أَثُرٌ، على فَعُل، وأَثِرٌ: يسْتَأْثر على أَصحابه في القَسْم. ورجل أَثْر، مثال فَعْلٍ: وهو الذي يَسْتَأْثِر على أَصحابه، مخفف؛ وفي الصحاح أَي يحتاج (* قوله: «أي يحتاج» كذا بالأصل. ونص الصحاح: رجل أثر، بالضم على فعل بضم العين، إذا كان يستأثر على أصحابه أي يختار لنفسه أخلاقاً إلخ). لنفسه أَفعالاً وأَخلاقاً حَسَنَةً. وفي الحديث: قال للأَنصار: إِنكم ستَلْقَوْنَ بَعْدي أَثَرَةً فاصْبروا؛ الأَثَرَة، بفتح الهمزة والثاء: الاسم من آثَرَ يُؤْثِر إِيثاراً إِذا أَعْطَى، أَراد أَنه يُسْتَأْثَرُ عليكم فَيُفَضَّل غيرُكم في نصيبه من الفيء. والاستئثارُ: الانفراد بالشيء؛ ومنه حديث عمر: فوالله ما أَسْتَأْثِرُ بها عليكم ولا آخُذُها دونكم، وفي حديثة الآخر لما ذُكر له عثمان للخلافة فقال: أَخْشَى حَفْدَه وأَثَرَتَه أَي إِيثارَه وهي الإِثْرَةُ، وكذلك الأُثْرَةُ والأَثْرَة؛ وأَنشد أَيضاً: ما آثروك بها إِذ قدَّموك لها، لكن بها استأْثروا، إِذا كانت الإِثَرُ وهي الأُثْرَى؛ قال: فَقُلْتُ له: يا ذِئْبُ هَل لكَ في أَخٍ يُواسِي بِلا أُثْرَى عَلَيْكَ ولا بُخْلِ؟ وفلان أَثيري أَي خُلْصاني. أَبو زيد: يقال قد آثَرْت أَن أَقول ذلك أُؤَاثرُ أَثْراً. وقال ابن شميل: إِن آثَرْتَ أَنْ تأْتينا فأْتنا يوم كذا وكذا، أَي إِن كان لا بد أَن تأْتينا فأْتنا يوم كذا وكذا. ويقال: قد أَثِرَ أَنْ يَفْعلَ ذلك الأَمر أَي فَرغ له وعَزَم عليه. وقال الليث: يقال لقد أَثِرْتُ بأَن أَفعل كذا وكذا وهو هَمٌّ في عَزْمٍ. ويقال: افعل هذا يا فلان آثِراً مّا؛ إِن اخْتَرْتَ ذلك الفعل فافعل هذا إِمَّا لا. واسْتَأْثرَ الله فلاناً وبفلان إِذا مات، وهو ممن يُرجى له الجنة ورُجِيَ له الغُفْرانُ. والأَثْرُ والإِثْرُ والأُثُرُ، على فُعُلٍ، وهو واحد ليس بجمع: فِرِنْدُ السَّيفِ ورَوْنَقُه، والجمع أُثور؛ قال عبيد بن الأَبرص: ونَحْنُ صَبَحْنَا عامِراً يَوْمَ أَقْبَلوا سُيوفاً، عليهن الأُثورُ، بَواتِكا وأَنشد الأَزهري: كأَنَّهم أَسْيُفٌ بِيضٌ يَمانِيةٌ، عَضْبٌ مَضارِبُها باقٍ بها الأُثُرُ وأَثْرُ السيف: تَسَلْسُلُه وديباجَتُه؛ فأَما ما أَنشده ابن الأَعرابي من قوله: فإِنِّي إِن أَقَعْ بِكَ لا أُهَلِّكْ، كَوَقْع السيفِ ذي الأَثَرِ الفِرِنْدِ فإِن ثعلباً قال: إِنما أَراد ذي الأَثْرِ فحركه للضرورة؛ قال ابن سيده: ولا ضرورة هنا عندي لأَنه لو قال ذي الأَثْر فسكنه على أَصله لصار مفاعَلَتُن إِلى مفاعِيلن، وهذا لا يكسر البيت، لكن الشاعر إِنما أَراد توفية الجزء فحرك لذلك، ومثله كثير، وأَبدل الفرنْدَ من الأَثَر. الجوهري: قال يعقوب لا يعرف الأَصمعي الأَثْر إِلا بالفتح؛ قال: وأَنشدني عيسى بن عمر لخفاف بن ندبة وندبة أُمّه: جَلاهَا الصيْقَلُونَ فأَخُلَصُوها خِفاقاً، كلُّها يَتْقي بأَثْر أَي كلها يستقبلك بفرنده، ويَتْقِي مخفف من يَتَّقي، أَي إِذا نظر الناظر إِليها اتصل شعاعها بعينه فلم يتمكن من النظر إِليها، ويقال تَقَيْتُه أَتْقيه واتَّقَيْتُه أَتَّقِيه. وسيف مأْثور: في متنه أَثْر، وقيل: هو الذي يقال إِنه يعمله الجن وليس من الأَثْرِ الذي هو الفرند؛ قال ابن مقبل:إِني أُقَيِّدُ بالمأْثُورِ راحِلَتي، ولا أُبالي، ولو كنَّا على سَفَر قال ابن سيده: وعندي أَنَّ المَأْثور مَفْعول لا فعل له كما ذهب إِليه أَبو علي في المَفْؤُود الذي هو الجبان. وأُثْر الوجه وأُثُرُه: ماؤه ورَوْنَقُه وأَثَرُ السيف: ضَرْبَته. وأُثْر الجُرْح: أَثَرهُ يبقى بعدما يبرأُ. الصحاح: والأُثْر، بالضم، أَثَر الجرح يبقى بعد البُرء، وقد يثقل مثل عُسْرٍ وعُسُرٍ؛ وأَنشد: عضب مضاربها باقٍ بها الأُثر هذا العجز أَورده الجوهري: بيضٌ مضاربها باقٍ بها الأَثر والصحيح ما أَوردناه؛ قال: وفي الناس من يحمل هذا على الفرند. والإِثْر والأُثْر: خُلاصة السمْن إِذا سُلِئَ وهو الخَلاص والخِلاص، وقيل: هو اللبن إِذا فارقه السمن؛ قال: والإِثْرَ والضَّرْبَ معاً كالآصِيَه الآصِيَةُ: حُساءٌ يصنع بالتمر؛ وروى الإِيادي عن أَبي الهيثم أَنه كان يقول الإِثر، بكسرة الهمزة، لخلاصة السمن؛ وأَما فرند السيف فكلهم يقول أُثْر. ابن بُزرُج: جاء فلان على إِثْرِي وأَثَري؛ قالوا: أُثْر السيف، مضموم: جُرْحه، وأَثَرُه، مفتوح: رونقه الذي فيه. وأُثْرُ البعير في ظهره، مضموم؛ وأَفْعَل ذلك آثِراً وأَثِراً. ويقال: خرجت في أَثَرِه وإِثْرِه، وجاء في أَثَرِهِ وإتِْرِه، وفي وجهه أَثْرٌ وأُثْرٌ؛ وقال الأَصمعي: الأُثْر، بضم الهمزة، من الجرح وغيره في الجسد يبرأُ ويبقى أَثَرُهُ. قال شمر: يقال في هذا أَثْرٌ وأُثْرٌ، والجمع آثار، ووجهه إِثارٌ، بكسر الأَلف. قال: ولو قلت أُثُور كنت مصيباً. ويقال: أَثَّر بوجهه وبجبينه السجود وأَثَّر فيه السيف والضَّرْبة. الفراء: ابدَأْ بهذا آثراً مّا، وآثِرَ ذي أَثِير، وأَثيرَ ذي أَثيرٍ أَي ابدَأْ به أَوَّل كل شيء. ويقال: افْعَلْه آثِراً ما وأَثِراً ما أَي إِن كنت لا تفعل غيره فافعله، وقيل: افعله مُؤثراً له على غيره، وما زائدة وهي لازمة لا يجوز حذفها، لأَن معناه افعله آثِراً مختاراً له مَعْنيّاً به، من قولك: آثرت أَن أَفعل كذا وكذا. ابن الأَعرابي: افْعَلْ هذا آثراً مّا وآثراً، بلا ما، ولقيته آثِراً مّا، وأَثِرَ ذاتِ يَدَيْن وذي يَدَيْن وآثِرَ ذِي أَثِير أَي أَوَّل كل شيء، ولقيته أَوَّل ذِي أَثِيرٍ، وإِثْرَ ذي أَثِيرٍ؛ وقيل: الأَثير الصبح، وذو أَثيرٍ وَقْتُه؛ قال عروة بن الورد: فقالوا: ما تُرِيدُ؟ فَقُلْت: أَلْهُو إِلى الإِصْباحِ آثِرَ ذِي أَثِير وحكى اللحياني: إِثْرَ ذِي أَثِيرَيْن وأَثَرَ ذِي أَثِيرَيْن وإِثْرَةً مّا. المبرد في قولهم: خذ هذا آثِراً مّا، قال: كأَنه يريد أَن يأْخُذَ منه واحداً وهو يُسامُ على آخر فيقول: خُذْ هذا الواحد آثِراً أَي قد آثَرْتُك به وما فيه حشو ثم سَلْ آخَرَ. وفي نوادر الأَعراب: يقال أَثِرَ فُلانٌ بقَوْل كذا وكذا وطَبِنَ وطَبِقَ ودَبِقَ ولَفِقَ وفَطِنَ، وذلك إِذا إِبصر الشيء وضَرِيَ بمعرفته وحَذِقَه. والأُثْرَة: الجدب والحال غير المرضية؛ قال الشاعر: إِذا خافَ مِنْ أَيْدِي الحوادِثِ أُثْرَةً، كفاهُ حمارٌ، من غَنِيٍّ، مُقَيَّدُ ومنه قول النبي، صلى الله عليه وسلم: إِنكم ستَلْقَوْن بَعْدي أُثْرَةً فاصبروا حتى تَلْقَوني على الحوض. وأَثَر الفَحْلُ الناقة يأْثُرُها أَثْراً: أَكثَرَ ضِرابها.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR958 harf* أ ث ر * * الأثْرُ * بوزن الأمر فرند السيف و * المَأثُور * السيف الذي يقال إنه من عمل الجن قال الأصمعي وليس من * الأثْرِ * الذي هو الفرند و * أَثَرَ * الحديث ذكره عن غيره فهو * آثِرٌ * بالمد وبابه نصر ومنه حديث * مأثورٌ * أي ينقله خلف عن سلف وفي الحديث ﴿أن النبي عليه الصلاة والسلام سمع عمر رضي الله عنه يحلف بأبيه فنهاه عن ذلك﴾ قال عمر رضي الله عنه فما حلفت به ذاكرا ولا آثِرا أي مخبرا عن غيري
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.886 harfالأثر، محركة: بقية الشيء. ج آثار وأثور، الأخير بالضم. وقال بعضهم: الأثر ما بقي من رسم الشيء. الأتر: الخبر، وجمعه الآثار. وفلان من حملة الآثار. وقد فرق بينهما أئمة الحديث، فقالوا: الخبر: ما كان عن النبي صلى الله عليه وسلم، والأثر: ما يروى عن الصحابة. وهو الذي نقله ابن الصلاح وغيره عن فقهاء خراسان، كما قاله شيخنا.
الحسين بن عبد الملك الخلال ثقة مشهور توفي سنة 532، وعبد الكريم بن منصور العمري
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok20.253 harfMadde başı: اثرأَثَرَ خُفَّ البَعِيرِ
1 أَثَرَ خُفَّ البَعِيرِ ذ , aor. اَثُرَ , inf. n. أَثْرٌ, He made an incision in the foot of the camel [in order to know and trace the footprints]; as also ↓ أثّرهُ. (M.) And أَثَرَ البَعِيرِ He made a mark upon the bottom of the camel's foot with the iron instrument called مِئْثَرَة in order that the footprints upon the ground might be known: (T, TT:) or he scraped the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.174 harfMadde başı: ءثرأَثَرَ
أَثَرَ I , U ( n. ac. أَثْر 1 , أُثْرَة 3t , اِثَاْرَة 23t ),
a. Made an incision in, marked. - ( b, ), Removed. - ( c, ), Honoured.
أَثِرَ
أَثِرَ A ( n. ac. أَثَر 4 )
a. [ La ], Gave his whole attention to.
b. [ 'Ala ], Determined, resolved upon.
c. Chose.
d. Began.
أَثَّرَ
أَثَّرَ II
a. [ Fī ], Left an impression, mark, trace on, in; impressed, affected.
آثَرَ
آثَرَ IV
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR87.161 harfMadde başı: ءثرءثر
2.BAB
أَثَرَ - يَأْثُرُ (أَثَرَ - يَأْثِرُ) - أثَر - آثار - أثارة - آثر - يؤثِرُ (أأثَرَ - يُؤثِرُ) - أُثِرَ - يُؤْثَرُ
أثَرَ - يَأْثُرُ (أَثَرَ - يَأْثِرُ) + كائن + كائناً أو شيئاً أو في كائن أو شيء: يُحْدِث ويترك فيه أثراً: يغير في بنائه وتركيبه وفعله ويترك فيه ما يدل على حصول هذا التغير في البناء والتركيب والفعل
أثَر: على وزن
Sîgalar(15)
- آثَارِهِمْOnların izleri(أَفْعَالِهِمْ)×6
- أَثَرِİz(فَعَلِ)×2
- وَآثَارًاVe izler(وَأَفْعَالًا)×2
- آثَارِİzler(أَفْعَالِ)×1
- آثَارِهِمَاİkisinin izleri(أَفْعَالِهِمَا)×1
- آثَرَكَSeni yeğledi(أَفْعَلَكَ)×1
- أَثَارَةٍKalıntı(فَعَالَةٍ)×1
- أَثَرِيBenim izim(فَعَلِي)×1
- تُؤْثِرُونَYeğlersiniz(تُفْعِلُونَ)×1
- فَأَثَرْنَHemen izinden gittiler(فَفَعَلْنَ)×1
Mücavir kökler37 mücavir (150 toplam)
- نجل
3 ortak ayet · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
- قفو
2 ortak ayet · Kafa tası demektir
- حيي
5 ortak ayet · Uyanık yılan demektir
- رضي
3 ortak ayet · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
- تور
2 ortak ayet · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
- قبل
5 ortak ayet · Önce
- سير
2 ortak ayet · Gezerler
- عيسى
2 ortak ayet · İsa
- بغي
3 ortak ayet · Buğa boğa demektir
- مريم
2 ortak ayet · Meryem
- شدد
3 ortak ayet · Sicim bağıdır
- وجد
3 ortak ayet · Su birikintisidir
Geçtiği ayetler(22)
وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ …
Onların izleriVe onların izinden Meryem oğlu İsa’yı, önündeki Tevrat’ı doğrulayıcı olarak gönderdik. Ve ona İncil’i verdik. Onda hidayet ve nur vardır. Kendinden önceki Tevrat’ı doğrulayıcı, hidayet ve müttakiler için bir öğüt olarak.
فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا
Onların izleriDemek ki bu söze inanmayanların ardından üzülerek neredeyse kendini mahvedeceksin.
فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ
Onların izleriYine de onların izlerinde koşturuluyorlardı.
بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ
Onların izleriHayır, dediler ki: Doğrusu biz, atalarımızı bir ümmet üzerinde bulduk ve biz de onların izlerinden gitmekteyiz.
وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ
Onların izleriSenden önce de hangi kasabaya bir uyarıcı gönderdiysek; o kasabanın varlıklıları sadece dediler ki: Doğrusu biz, babalarımızı bir ümmet üzerinde bulduk ve biz de onların izlerine uymaktayız.
ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِرُسُلِنَا وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ وَجَعَلْنَا …
Onların izleriSonra onların izleri üzerinde, peygamberlerimizi ard arda gönderdik. Meryem oğlu İsa’yı da arkalarından gönderdik. Ona İncil’i verdik ve ona uyanların kalblerine bir şefkat ve merhamet koyduk. Onların uydurdukları rehbaniyyete gelince; onu kendilerine Biz, yazmadık. Fakat kendileri Allah’ın rızasını kazanmak için yaptılar. Ama buna da hakkıyla riayet etmediler. Biz de onlardan iman etmiş olanlara ecirlerini verdik. İçlerinden çoğu ise fasıklardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أثر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عقب, قدم, خلف, تبع, رسم |
| Zıt Kök | محو |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın geçişi veya eylemi sonrasında zeminde ya da nesnede bıraktığı somut iz, kalıntı ve alamet |
| Çekirdek Özet 2 | Öncekinin izini takip etme, geçmişten aktarılan bilgi veya kalıntıya dayanma ve bir tercihi diğerine öne alma |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemin nedensellik zincirinde kaybolmayıp varlıkta kalıcı işaretler bırakması ve bilginin bu izler üzerinden süreklilik kazanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zihinsel veya ahlaki bir tercih (îsâr) sanılarak arkasındaki nesnel iz, takip ve maddi kalıntı bağının göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أث | Bir zeminde yoğunlaşma, kök salma, toplanıp belirgin bir varlık veya ağırlık oluşturma; أثث kökünde eşyanın ve malın yığılıp yoğunlaşması, أثل kökünde kökleşme ve kalıcı asıl oluşturma, أثم kökünde ise kişinin üzerine yapışıp kalan ağırlık ve vebal anlamı mevcuttur. | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi akış, tekrar ve süreklilik katarak; biriken ve yoğunlaşan varlığın hareket sonrasında ardında bıraktığı uzamsal veya zamansal çizgiyi, yani takip edilebilir sürekli izi ve kalıntıyı ifade eder. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemi başlatan ilk itici gücü, zemine ilk teması yapan asıl faili temsil eder. |
| ث | İşaret, sınır (ت harfinden türetme yoğunlaşma) | Zemine vurulan darbenin, temasın oluşturduğu somut çentiği, belirginleşen sınır işaretini gösterir. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | İşaretin süreklilik kazanarak bir hat boyunca ilerlemesini, geriye dönüp bakıldığında başı ve yönü gösteren bir kılavuz olmasını anlatır. |
| أثر | Gücün zeminde bıraktığı belirgin işaretin bir hat halinde sürekliliği | Güçlü bir hareketin temas ettiği nesnede veya zeminde kalıcı bir çentik ve işaret bırakması, bu işaretlerin art arda gelerek takip edilebilir bir hat oluşturmasıdır. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir insanın yahut hayvanın (özellikle devenin veya atın) yürürken ayağının toprakta bıraktığı çukur ve iz; devenin tabanına izi ayırt edilsin diye demirle vurulan çentik; kılıcın namlusundaki su dalgaları, parlaklık veya vuruş izi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Urve b. el-Verd bir beytinde kökü her şeyden önce yapılan tercih anlamında şöyle kullanır: وقالوا ما تَشاءُ فقلتُ ألهُو / إلى الإصباح آثِرَ ذي أثيرِ |
| Erken Arapça kullanım | Kâ‘b b. Züheyr Bânet Su‘âd kasidesinde birinin peşinden gitmeyi, izini takip etmeyi ifade etmek üzere şu mısrayı zikreder: بانَتْ سُعادُ فقَلْبي اليَوْمَ مَتبُولُ / مُتَيَّمُ إثْرَ مَنْ لم يَجْزِ، مَكْبُولُ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde أثر kökü doğrudan mekan, iz, kalıntı ve peşinden gitme ekseninde ortak bir semantik tabana sahiptir. İbranicede yer, mahal ve sonrasında takip etme anlamına gelen ʾatar (אֲתַר) biçimiyle, Aramice ve Süryanicede mekan, iz ve kalıntı bildiren ʾatar / ʾatrā (ܐܬܪܐ) kelimeleriyle tam bir fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. Akadca metinlerde de ašru kelimesi mekan, iz ve kutsal mahal anlamlarında aynı ortak çekirdeğin karşılığıdır. Arapçada bu kök bir yandan fiziksel mekan ve basılan yer (ayak izi) anlamını korurken, diğer yandan kılıçtaki süsleme/darbe izine, geçmişten aktarılan rivayet ve ilim kırıntısına (me’sûr, esâretü’n min ilm), nihayetinde bir şeyi diğerinin önüne alıp izini sürmek veya öncelemek anlamına (îsâr) doğru semantik bir genişleme yaşamıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أثر | Ayak izinden hareketle; kılıcın üzerindeki ferend/hare, dilden dile aktarılan rivayet (hadîsün me’sûr), geride kalan medeniyet kalıntıları ve bir şeyi diğerine üstün tutma (îsâr). | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʾatar, Süryanice ʾatrā, Akadca ašru | Kuzeybatı ve Doğu Sami kollarında iz, basılan mahal, kutsal yer veya konum anlamında ortak miras. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dairesi dışında fonetik ve anlamsal olarak kesinleşmiş güvenilir bir Afro-Asyatik kökdeş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أثر | Anlamlı | İz, kalıntı, aktarılan bilgi, tercih | Hedef kök; zeminde kalan ayak izi, rivayet ve öncelik verme. | Kur'an'da geçer |
| أرث | Anlamlı | Ateşi tutuşturma, közün kalıntısı | Ocağın dibinde kalan kül ve köz kalıntısı; hedef kökteki bakiye anlamıyla birleşir. | Kur'an'da geçmez |
| ثأر | Anlamlı | Öç, kan davası | Öldürülenin kanının peşine düşme, izini sürerek hakkını alma; iz sürme kavramıyla ilişkilidir. | Kur'an'da geçmez |
| ثرأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| رأث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| رثأ | Anlamlı | Sütü mayalama, yoğurt yapma | Sütün içine maya çalınarak kıvamının ve yapısının değiştirilmesi; yoğunlaşma anlamı taşır. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أثر | Merkez | İz, kalıntı ve ardıllık | Bir eylem veya varlığın geride bıraktığı belirgin somut ya da soyut gösterge. | Hem fiziksel kalıntıyı hem haber aktarımını hem de tercihi içerir. |
| عقب | Komşu | Ardından gelme, topuk | Doğrudan bir şeyin bitiminde onun yerini alma, hemen peşinden gelme vurgusu taşır; أثر ise geride kalan işaretin bizzat kendisidir. | Ayak izinden ziyade bizzat ayağın arkasını ve nöbet değişimini anlatır. |
| قدم | Komşu | Öne geçme, öncelik | أثر kökünün îsâr anlamındaki öncelik boyutuyla örtüşür ancak zamansal veya mekansal öndeliği bildirir. | Bir şeyi izinden ötürü seçmekten ziyade mutlak önceliğe odaklanır. |
| خلف | Komşu | Arkada kalma, halef olma | Bir kimsenin ardından gelip onun yerine geçmeyi bildirir; izden ziyade yerini doldurma eksenlidir. | Şahsın veya nesnenin yokluğunda yerine ikame olmayı ifade eder. |
| تبع | Komşu | Tabi olma, peşinden gitme | Bir rehberi veya yolu sürekli izleme eylemidir; أثر bu takibin dayandığı maddi izdir. | Eylemin kendisine odaklanır, gerideki kalıntıya değil. |
| رسم | Komşu | Çizgi, belirsizleşmiş kalıntı | Toprakta yavaş yavaş silinmeye yüz tutmuş çadır veya konak yeri izidir; أثر daha belirgin ve fonksiyoneldir. | Genellikle silikleşen yurt kalıntıları için kullanılır. |
| محو | Zıt | Silme, yok etme, iz bırakmama | Bir şeyin üzerindeki izi, yazıyı veya eseri tamamen kazıyıp ortadan kaldırma eylemidir. | أثر kökünün var ettiği kalıcılığın tam zıddı olarak izi yok etmektir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أثر | İz, kalıntı, rivayet, tercih | Hem fiziksel ayak izini hem tarihsel mirası hem de değer tercihini kapsar. | Kesin |
| Latince | vestigium, monumentum, praeferre | Ayak izi, kalıntı, öne alma | Vestigium fiziksel ayak izini, monumentum geriye kalan eseri, praeferre ise îsâr anlamını karşılar; tek bir Latince kelime tüm kökü kapsamaz. | Güçlü |
| İngilizce | trace, footprint, vestige, legacy, prefer | İz, kalıntı, miras, yeğlemek | Trace ve vestige fiziksel ve soyut izleri, prefer ise tercihi (îsâr) karşılar; anlam alanı farklı kelimelere bölünür. | Kesin |
| Almanca | Spur, Überrest, bevorzugen | İz, kalıntı, üstün tutmak | Spur basılan izi, Überrest geçmişten kalan eseri, bevorzugen ise bir şeyi öncelemeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | trace, empreinte, vestige, préférer | İz, damga, kalıntı, tercih etmek | Empreinte zemindeki baskı izini, préférer ise bir şeye öncelik verme iradesini karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Âsâr (آثار) | Tarihsel kalıntılar, medeniyet harabeleri | Geçmiş kavimlerin yeryüzünde bıraktıkları askeri, mimari ve maddi güç eserleri bağlamında; Mü'min 40:21, Mü'min 40:82, Rûm 30:9. |
| Âsâr (آثار) | Tabiatta tecelli eden rahmet işaretleri | Yağmur sonrasında toprağın dirilişinde Allah'ın kudret ve rahmetinin somut göstergeleri bağlamında; Rûm 30:50. |
| Eser / Âsâr (أثر / آثار) | Fiziksel ayak izi ve adımların takibi | Yürüyen kimsenin bastığı yerleri adım adım izleme yahut geride bıraktığı adımların yönü bağlamında; Kehf 18:64, Tâhâ 20:84, Sâffât 37:70. |
| Esâret (أثارة) | Geçmişten intikal eden ilim kırıntısı, rivayet kalıntısı | İddiaların temellendirilmesinde geçmiş vahiy veya güvenilir bilgi kalıntısına dayanma bağlamında; Ahkāf 46:4. |
| Âsere / Yü’sirûne (آثر / يؤثرون) | Tercih etmek, öncelemek, üstün tutmak | Dünyayı ahirete tercih etme kınaması veya kardeşini nefsine tercih etme övgüsü bağlamında; A'lâ 87:16, Haşr 59:9, Nâziât 79:38. |
| Âsâr (آثار) | İnsanın yaşarken geride bıraktığı ameller | İnsanın vefatından sonra arkasında bıraktığı eylem, sünnet ve sonuçlar bağlamında; Yâsîn 36:12. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eser-müessir ilişkisi, hudûs delili | Âlemin bir eser (mef'ûl) olması hasebiyle zorunlu olarak bir müessire (yaratıcıya) delalet etmesi; kesb ve tesir tartışmaları. | Anlam, nedensellik ve yaratılış göstergesine yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Amelin hukuki sonucu, îsâr ahlakı | Bir akdin veya fiilin hükmünün (eserü'l-akd) ortaya çıkması; zekat ve infakta nefsi başkasına tercih etmenin (îsâr) sınırları. | Hukuki netice ve fedakarlık sınırına daralır. |
| Tefsir | Rivayet tefsiri (et-tefsîr bi'l-me'sûr) | Kur'an'ın yine Kur'an, sünnet ve sahabe sözü gibi geçmişten nakledilen izlerle (rivayetle) açıklanması yöntemi. | Nakledilen tarihsel ve metinsel iz anlamı kazanır. |
| Hadis | Eser (الأثر) terimi | Merfû hadislerin yanı sıra özellikle sahabe ve tâbiîn sözleri ile uygulamalarına verilen teknik ad; hadis nakli. | Sahabe tatbikatı ve rivayet edilmiş metinle özdeşleşir. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Sünnet ve hidayet yolu | İz takip etme | Amellerin vahyin açtığı doğrultuda yürütülmesini sağlama | Dindarlık, heva ve hevese göre yeni yol icat etmek değil, peygamberlerin bıraktığı sahih izin ardınca gitmektir. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Belge, kanıt ve rivayet | Bilginin spekülasyondan korunup nesnel kalıntılara bağlanması | Bilimsel veya dini bir iddia, geçmişten kalan sağlam bir iz veya bilgi kırıntısına (esâretün min ilm) dayanmak zorundadır. | Kesin |
| Siyasi | Tarih bilinci ve iktidar | Medeniyet kalıntıları | Gücün geçiciliğini ve hesaba çekilebilirliği hatırlatma | Yeryüzünde devasa anıtlar ve kalıntılar bırakan güç odaklarının akıbeti, siyasi meşruiyetin güçte değil adalette olduğunu gösterir. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak dağılımı ve infak | Îsâr (tercih) | Bencil birikimi kırarak toplumsal dayanışmayı önceleme | Kaynakların paylaşımında bireyin kendi ihtiyacı varken dahi muhtacı nefsine tercih etmesiyle servetin tabana yayılması. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Histerezis (fizik) ve kalıcı deformasyon | Bir sisteme uygulanan dış kuvvet veya manyetik alan kaldırıldıktan sonra dahi sistemin ilk haline dönmeyip kuvvetin etkisini bir iz olarak bünyesinde saklaması durumu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tarihsel kurumsallaşma ve patika bağımlılığı (path dependence) | Geçmişte alınan kararların, atılan adımların ve inşa edilen yapıların toplumsal hafızada silinmez bir iz bırakarak gelecekteki tercihleri belirlemesi veya sınırlandırması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün Türkçedeki «eser» (kitap, sanat yapıtı) veya ahlaktaki «îsâr» (özgecilik) kelimelerine indirgenerek; basılan zemin, atılan adım, takip edilen hat ve geçmiş medeniyetlerin maddi harabeleri boyutlarının unutulması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | أثر Kur'an'da fiziksel ayak izinden yeryüzündeki devasa medeniyet yıkıntılarına, ilahi rahmetin tabiatta canlanışından amellerin ölümden sonra devam eden etkilerine ve bilginin belgesel dayanağına kadar uzanan bütüncül bir nedensellik ve süreklilik ağıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen «âsâr» ifadelerinin yalnızca soyut hatıralar sanılması durumunda; tarihin maddi bir laboratuvar olduğu, amellerin silinmez somut izler bıraktığı ve taklidin bilinçsizce geçmişin ayak izine basmak olduğu gerçeği gözden kaçar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tarih, bilgi, sorumluluk ve tercih anlayışının merkezinde yer alır. Vahiy, insanın tesadüfi bir boşlukta yaşamadığını; bastığı her zeminde iz bıraktığını, geçmişin bıraktığı izleri doğru okuması gerektiğini ve bilginin mutlaka bir kanıta (esere) dayanmasını ihtar eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helakini ve yeryüzündeki harabelerini anlatan tarih ayetlerinde; tabiatın canlanışını belgeleyen tevhid ayetlerinde; taklitçi atalar dinini yeren inanç ayetlerinde ve dünya-ahiret tercihini konu edinen ahlak ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Amellerin ölümle son bulduğu zannını düzeltir (Yâsîn 36:12); bilginin temelsiz zanlarla üretilebileceği yanılgısını çürütür (Ahkāf 46:4); tarihin ibret alınmaz bir masal olduğu vehmini geçmiş kavimlerin yeryüzündeki somut izlerini göstererek yıkar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir cismin veya canlının sert ya da yumuşak bir zemine teması neticesinde geride bıraktığı belirgin çentik, oyuk, ayak izi ve kılıç namlusundaki haredir.
- Soyut anlamGeçmişte gerçekleşmiş bir eylemin, bilginin veya iradi tercihin zaman ve mekan içinde kaybolmayarak varlık üzerinde devam eden yönlendirici işareti ve etkisidir.
- Sistematik karşılıkNedensellik zincirinde failin eyleminin nesnel bir kanıta dönüşmesi, bilginin rivayet ve belge ile aktarılması, iradenin ise iki seçenekten birini öne alarak o izin peşinden gitmesidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde geçmişten itibaren icra edilen kuvveti, ameli ve tercihi; integral işlemi bu amellerin zamansal birikimini ve zemine intikalini; ortaya çıkan kümülatif izi ve kalıntıyı; ise bu izin şimdiki zamanda bir gösterge, yönlendirici kılavuz veya bilgi eseri haline dönüşmesini ifade eder.