بسط
ب - س - ط
KÖK- 25 geçiş
- 23 ayet
- 17 sîga
- 13 sözlük
Bisat kilim demektir. Yaygı, sergi demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bisat kilim demektir. Yaygı, sergi demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.802 harfباب السين والطاء والباء معهما
ب س ط، س ب ط، ط ب س مستعملات
بسط:
البَسطُ نقيض القَبْض.
والبَسيطةُ من الأرض كالبساط من المَتاع، وجمعه بُسُط.
والبَسْطةُ: الفضيلة على غيرك، قال اللهُ- جلّ وعزَّ-: "وزاده بَسْطةً في العِلْم والجِسم".
والبَسيط: الرجلُ المُنَبسِطُ اللسان، والمَرأة بسيطةٌ، وقد بَسُطَ بَساطةً، والصاد لغةٌ.
وبَسَطَ الينا فلانٌ يَدَه بما نُحِبُّ ونكرهُ.
وانَّه ليَبْسُطني ما بَسَطَكَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR615 harfبَسَط الشيء: نشره، وبالصاد أيضاً. وبَسْطُ العذرِ: قبوله. والبَسْطَةُ: السعةُ. وانْبَسَطَ الشيءُ على الأرض. والانبِساطُ: تركُ الاحتشامِ. يقال: بَسَطْتُ من فلان فانْبَسَطَ. وتَبَسَّطَ في البلاد، أي سار فيها طولاً وعرضاً. والبِساطُ: ما يُبْسَطُ. والبِساطُ، بالفتح: الأرضُ الواسعةُ. يقال: مكانٌ بسيطٌ وبَساطٌ. قال الشاعر:
ودونَ يَدِ الحَجَّاجِ من أنْ تَنالنيبَساطٌ لِأَيْدي الناعِجاتِ عَريضُ
وفلانٌ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.702 harfس ط ب
سبط ، سطب ، بسط ، بطس ، طبس ، طسب : ( مستعملة ) .
أهمل الليث : سطب ، وطبس ، وبطس .
سطب : ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : المساطِب : سنادِينُ الحدّادين .
قال : والمطَاسِب : المِياه السُّدْم ، الواحدة سَدُوم .
وقال أبو زيد : هي المَسْطبة ، وهي المَجَرّة ، ويقال للدّكّان يَقعُد الناسُ عليه : مَسْطَبة ؛ سمعْتُ ذلك من العرب .
بطس : قال الفرّاء : بِطْياسُ : اسمُ موضع على بِنَاءٍ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.784 harf(باب الباء والسين وما يثلثهما)
(بسط) الباء والسين والطاء أصلٌ واحدٌ، وهو امتِدادُ الشَّيء، في عِرَض أو غير عِرَض. فالبِساط ما يُبْسط. والبَسَاط الأرض، وهي البسيطة. يقال مكان بَسِيطٌ وبَساط. قال:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])ويَدُ فلانٍ بِسْطٌ، إذا كان مِنْفَاقا، والبَسْطة في كلّ شيء السَّعَة وهو بسيط الجسْم والباعِ والعِلْم. قال الله تعالى:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.005 harf- بسط الشيء: نشره وتوسيعه، فتارة يتصور منه الأمران، وتارة يتصور منه أحدهما، ويقال: بسط الثوب: نشره، ومنه: البساط، وذلك اسم لكل مبسوط، قال الله تعالى: ﴿والله جعل لكم الأرض بساطا﴾ [نوح/19] والبساط: الأرض المتسعة وبسيط الأرض: مبسوطة، واستعار قوم البسط لكل شيء لا يتصور فيه تركيب وتأليف ونظم، قال الله تعالى: ﴿والله يقبض ويبسط﴾ [البقرة/245]، وقال تعالى: ﴿ولو بسط الله الرزق لعباده﴾ [الشورى/27] أي: لو
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR937 harfب س ط
بسط الثوب والفراش إذا نشره.
ومن المجاز: بسط رجله وقبضها وإنه ليبسطني ما بسطك ويقبضني ما قبضك أي يسرني ويطيـب نفسـي مـا سـرك ويسوءنـي مـا ساءك.
وبسط عليهم العذاب.
وزاده الله بسطة في العلم والجسم: أي فضلاً وبسطني الله عليه: فضلني ونحن في بساط واسعة.
قال العديل ن الفرخ: ودون يد الحجاج من أن تنالني بساط لأيدي الناعجات عريض ومكـان بسيـط: واسـع.
وفلـان بسيـط البـاع
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.709 harfفي أَسماء اللّه تعالى: الباسطُ، هو الذي يَبْسُطُ الرزق لعباده ويوسّعه عليهم بجُوده ورحمته ويبسُط الأَرواح في الأَجساد عند الحياة. والبَسْطُ: نقيض القَبْضِ، بسَطَه يبسُطه بَسْطاً فانبسَط وبَسَّطَه فتبَسَّط؛ قال بعض الأَغفال:
إِذا الصَّحيحُ غَلَّ كَفّاً غَلاّ،
بَسَّطَ كَفَّيْهِ مَعاً وبَلاّ
وبسَط الشيءَ: نشره، وبالصاد أَيضاً. وبَسْطُ العُذْرِ: قَبوله. وانبسَط الشيءُ على الأَرض، والبَسِيطُ من
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR325 harf* ب س ط * * بَسَطَ * الشيء بالسين والصاد نشره وبابه نصر و * بَسْطُ * العذر قبوله و * البَسْطَةُ * السعة و * انْبَسَطَ * الشيء على الأرض و * الانْبِساطُ * ترك الاحتشام يقال * بَسَطْتُ * من فلان * فانبسَطَ * و * البِسَاطُ * ما يبسط ومكان * بَسِيطٌ * أي واسع ويد * بِسْطٌ * بوزن قسط أي مطلقة وفي قراءة عبد الله ﴿بل يداه بسطان﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.489 harfبسطه يبسطه بسطا: نشره، وبالصاد أيضا، نقله الجوهري. وبسطه: ضد قبضه، كبسطه تبسيطا، قال بعض الأغفال:
إذا الصحيح غل كفا غلا
بسط كفيه معـا وبـلا
فانبسط وتبسط. ومن المجاز: بسط إلي يده بما أحب وأكره: مدها، ومنه قوله تعالى: لئن بسطت إلي يدك لتقتلني وكذلك بسط رجله، وهو مجاز أيضا، وكذلك قبض يده ورجله. وبسط فلانا: سره، ومنه حديث فاطمة رضي الله عنها يبسطني ما يبسطها أي: يسرني ما
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR17.540 harfبَسَطَهُ
1 بَسَطَهُ بساط بسط بسطه بسطة , (M, Msb, K,) aor. بَسُطَ , (M, TA,) inf. n. بَسْطٌ, (S, M, Msb,) contr. of تَبْسيِطٌ; (M, TA;) as also ↓بسّطهُ, (M,* TA,) inf. n. تَبْسيِطٌ. (TA.) [As such,] He spread it; spread it out, or forth; expanded it; extended it; (S, Msb, K, B;) as also ↓بسّطهُ: (K:) and he made it wide, or ample: these are the primary significations; and sometimes both of them
بَسَطَهُ 1 بَسَطَهُ بساط بسط بسطه بسطة , (M, Msb, K,) aor. بَسُطَ , (M, TA,) inf. n. بَسْطٌ, (S, M, Msb,) contr. of تَبْسيِطٌ; (M, TA;) as also ↓بسّطهُ, (M,* TA,) inf. n. تَبْسيِطٌ. (TA.) [As such,] He spread it; spread it out, or forth; expanded it; extended it; (S, Msb, K, B;) as also ↓بسّطهُ: (K:) and he made it wide, or ample: these are the primary significations; and sometimes both of them may be conceived; and sometimes, one of them: and the verb is also used, metaphorically, as relating to anything which cannot be conceived as composed or constructed: (B:) and بَصْطٌ is the same as بَسْطٌ, (S, and K in art. بصط,) in all its meanings. (K.) You say, بَسَطَ الثَّوْبَ [He spread, spread out, expanded, or unfolded, the garment, or piece of cloth]. (Msb.) And بَسَطَ رِجْلَهُ (tropical:) [He stretched forth, or extended, his leg]. (TA.) And بَسَطَ ذِرَاعَيْهِ, and ↓بَسَّطَهُمَا, (assumed tropical:) He spread his fore arms upon the ground; the doing of which [in prostrating oneself] in prayer is forbidden. (TA.) And بَسَطَ يَدَهُ (M, Msb, K) (tropical:) He stretched forth, or extended, his arm, or hand; (M, K;) as in the saying بَسَطَ اـِلِىَّ يَدَهُ بِمَا أُحِبُّ وَأَكْرَهُ (tropical:) [He stretched forth, or extended, towards me his arm, or hand, with, i. e. to do to me, what I liked and disliked]: (M, TA: *) or he stretched forth his hand opened. (Msb.) It is said in the Kur [v. 31], لَئِنْ بَسَطْتَ اـِلَىَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي (assumed tropical:) [Assuredly if thou stretch forth towards me thy hand to slay me]. (M, TA.) بَسْطُ اليَدِ and الكَفِّ is sometimes used to denote assaulting and smiting: [as in the last of the exs. given above; and] as in the words of the Kur [lx. 2], وَيَبُسُطُوا اـِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوْءِ (tropical:) [And they will stretch forth towards you their hands and their tongues with evil]; (TA;) i. e., by slaying, (Bd, Jel,) and smiting, (Jel,) and reviling. (Bd, Jel.) And sometimes to denote giving liberally: (TA:) [as in] بَسَطَ يَدَهُ فِى الاـَنْفَاقِ (tropical:) He [stretched forth his hand, opened, or] was liberal or bountiful or munificent [in expenditure]: (Msb:) see بَسِيطٌ, below. (TA.) And sometimes to denote taking, or taking possession, or seizing: as in the saying, (TA,) بُسِطَتْ يَدُهُ عَلَيْهِ (tropical:) [His hand was stretched forth against him]; i. e. he was made to have dominion over him by absolute force and power. (K, TA.) And sometimes to denote seeking, or demanding: [as in بَسَطَ كَفَّيْهِ فِى الدُّعَآءِ (tropical:) He expanded his two hands in supplication; a common action, in which the two hands are placed together like an open book upon a desk before the face, in supplicating God:] see بَاسِطٌ, below. (TA.) ― -b2- [And hence,] بَسَطْتُ لَهُ أَمْرِى (tropical:) I displayed, or laid open, to him my state, or case, or affair; syn. فَرَشْتُهُ اـِيَّاهُ: (A in art. فرش:) and أَمْرَهُ [his state, &c.]. (TA in that art.) ― -b3- [Hence also,] اَللّٰهُ يَبْسُطُ الأَرْوَاحَ فِى الأَجْسَادِ عِنْدَ الحَيَاةِ (assumed tropical:) [God diffuses the souls in the bodies at the time of their being animated]. (TA.) ― -b4- [Hence also,] بَسَطَ اللّٰهُ الرِّزْقَ (assumed tropical:) God multiplied, or made abundant, and amplified, enlarged, or made ample or plentiful, the means of subsistence. (Msb, K. *) It is said in the Kur [ii. 246], وَاللّٰهُ يَبِضُ وَيَبْسُطُ (Msb and TA in art. قبض, q. v.) And you say, بَسَطَ عَلَيْهِمُ العَدْلَ (tropical:) [He largely extended to them equity, or justice]; as also ↓بسّطهُ. (TA.) ― -b5- [Hence also,] فُلَانٌ يَبْسُطُ عَبِيدَهُ ثُمَّ يَقْبِضُهُمْ (tropical:) [Such a one enlarges the liberty of his slaves; then abridges their liberty]. (A in art. قبض.) ― -b6- [Hence also, بَسَطَ وَجْهَهُ (assumed tropical:) It unwrinkled, as though it dilated, his countenance: see 7. And بَسَطَ قَلْبَهُ (assumed tropical:) It dilated his heart: see remarks on قَبْضٌ and بَسْطٌ, as used by certain of the Soofees, near the end of 1 in art. قبض. And] بَسَطَهُ, alone, [signifies the same; or] (tropical:) it rejoiced him; rendered him joyous, or cheerful: (M, K, TA:) because, when a man is rejoiced, his countenance becomes unwrinkled (يَنْبَسِطُ), and he becomes changed [and cheerful] in [its] complexion: it is wrongly said, by MF, to be not tropical: that it is tropical is asserted by Z, in the A: MF also says that it is not post-classical; and in this he is right; for it occurs in a saying of Mohammad: thus in a trad. respecting Fلtimeh, يَبْسُطُنِى مَا يَبْسُطُهَا What rejoices her rejoices me: (TA:) [see also قَبَضَهُ, where this saying is cited according to another relation:] ↓أَبْسَطَنِى [as signifying (tropical:) it rejoiced me] is a mistake of the vulgar [obtaining in the present day]. (TA.) ― -b7- [Hence also,] الخَيْرُ يَقْبِضُهُ وَالشَّرُّ يَبْسُطُهُ (tropical:) [Wealth makes him closefisted, tenacious, or niggardly; and poverty makes him open-handed, liberal, or generous]. (A in art. قبض.) ― -b8- [Hence also,] بُسَطَ مِنْ فُلَانٍ (tropical:) He rendered such a one free from shyness, or aversion: (S, O, K, TA:) he emboldened him; incited him to [that kind of presumptuous boldness which is termed] دَالَّة. (Har p. 155.) [In the CK, بَسَطَ فُلاناً من فُلانٍ is erroneously put for بَسَطَ فُلَانٌ مِنْ فُلَانص] ― -b9- [Hence also,] بَسَطَ اللّٰهُ فُلَانًا عَلَىَّ (tropical:) God made, or judged, such a one to excel me. (Z, Sgh, K, TA.) ― -b10- [Hence also,] بَسَطَ المَكَانُ القَوْمَ (tropical:) The place was sufficiently wide, or ample, for the people, or company of men. (K, TA.) And هٰذَا فِرَاشٌ يَبْسُطُكَ (tropical:) This is a bed ample, (S, K,) or sufficiently wide for thee. (A.) And فَرَشَ لِى فِرَاشاً لَا يَبْسُطُنِى He spread for me a bed [not wide enough for me, or] that was [too] narrow [for me], (ISk, S.) ― -b11- [Hence also,] بَسَطَ العُدْرَ, (K,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (S, TA,) (tropical:) He accepted, or admitted, the excuse. (S, K, TA.) ― -b12- All these significations of the verb are ramifications of that first mentioned above. (TA.) -A2- بَسَطَ, aor. بَسُطَ , (M, K,) inf. n. بَسَاطَةٌ, (M,) (assumed tropical:) He was, or became, free, or unconstrained, (مُنْبَسِطٌ,) with his tongue. (M, K.)
2 بَسَّطَ see 1, in four places.
باسطهُ 3 باسطهُ باسطه باسطة , inf. n. مُبَاسَطَةٌ and بِسَاطٌ (tropical:) [He conversed, or acted, with him without shyness, or aversion; boldly; in a free and easy manner; or cheerfully]: (TA:) he met him laughingly, or smilingly, so as to show his teeth. (So accord. to an expl. of the latter of the two inf. ns. in the TA.) [See كَاشَرَهُ.] You say also, بَيْنَهُمَا مُبَاسَطَةٌ (tropical:) [Between them two is conversation, or behaviour, free from shyness, or aversion; bold; free and easy; or cheerful]. (TA.)
4 أَبْسَطَ see 1, latter half.
5 تَبَسَّطَ see 7. ― -b2- تبسّط فِى البِلَادِ (assumed tropical:) He journeyed far and wide in the countries. (S, TA.) ― -b3- خَرَجَ يَتَبَسَّطُ (assumed tropical:) He went forth betaking himself to the gardens and green fields: from بَسَاطٌ signifying "land having sweet-smelling plants." (TA.)
انبسط 7 انبسط أنبسط انبسط ٱنبسط quasi-pass. of بَسَطَهُ; as also ↓تبسّط is of بَسَّطَهُ; both signifying It became spread or spread out or forth, or it spread or spread out or forth; it became expanded, or it expanded, or it expanded itself; it became extended, or it extended, or it extended itself: [&c.]. (M, K, TA.) You say, انبسط الشَّيْءُ عَلَى الأَرْضِ [The thing became spread or spread out, &c., upon the ground]. (S.) And انبسط النَّهَارُ The day became advanced, the sun being high: it became long: (M, K, TA:) and in like manner one uses the verb in relation to other things. (M, TA.) ― -b2- [And hence, (assumed tropical:) He expatiated. ― -b3- And] انبسط وَجْهُهُ (assumed tropical:) [His countenance became unwrinkled, as though dilated; i. e. it became open, or cheerful; and so انبسط alone; or he became open, or cheerful, in countenance, as is said in the KL.]. (TA.) [And انبسط, alone, (tropical:) He became dilated in heart; or he rejoiced; or became joyous, or cheerful: see بَسَطَهُ.] ― -b4- [Hence also,] انبسط (tropical:) He left shyness, or aversion; he became free therefrom: (S, TA:) he was, or became, bold, forward, presumptuous, or arrogant: (KL, PS:) he became emboldened, and incited to [that kind of presumptuous boldness which is termed] دَالَّة. (Har p. 155.) And انبسط اـِلَيْهِ (tropical:) [He was open, or unreserved, to him in conversation: and he acted towards him, or behaved to him, without shyness or aversion; or with boldness, forwardness, presumptuousness, or arrogance: and he applied himself to it (namely, an affair,) with boldness, forwardness, presumptuousness, or arrogance.] (TA.)
بَسْطٌ بَسْطٌ بساط بسط , as signifying A certain intoxicating thing, [a preparation of hemp,] is post-classical. (TA.) بُسْطٌ: see بَسِيطٌ, in seven places. بِسْطٌ: see بَسِيطٌ, in seven places. بُسُطٌ: see بَسِيطٌ, in seven places.
بَسْطَةٌ بَسْطَةٌ بساط بسط بسطه بسطة Width, or ampleness; syn. سَعَةٌ: (S, Sgh, Msb:) and length, or height: (Sgh:) pl. بِسَاطٌ: (Sgh:) and increase: or redundance, or excess: (TA:) and, (M, K,) as also ↓بُسْطَةٌ, (K,) excel-lence; (M, K;) in science and in body: (M:) or in science, expatiation, or dilatation: (K:) or profit to oneself and others: (TA:) and in body, height, or tallness; and perfection, or completeness. (K.) It is said in the Kur [ii. 24], وَزَادَهُ بَسَطَةً فِى العِلْمِ الجِسْمِ [And hath increased him in excellence, &c., in respect of science, or knowledge, and body]: (M,TA:) Zeyd Ibn-'Alee here read ↓بُسْطَةً. (TA.) ― -b2- [An arm's length.] See بَاسِطٌ ― -b3- اِمْرَأَةٌ بَسْطَةٌ. A woman beautiful and sleek in body: and in like manner, ظَبْيَةٌ a gazelle that is so. (M.)
بُسْطَةٌ بُسْطَةٌ بساط بسط بسطه بسطة : see بَسْطَةٌ, in two places.
أُذُنٌ بَسْطَآءُ أُذُنٌ بَسْطَآءُ ذ (tropical:) A wide and large ear. (M, K, TA.)
بُسْطِىٌّ بُسْطِىٌّ بساط بسط بسطى بسطي A seller of بُسْط [or carpets, &c.]: pl. بُسْطِيُّونَ. (TA, but only the pl. is there mentioned and explained.)
بَسْطَانُ بَسْطَانُ بسطان : see بَسِيطٌ
بُسْطَانٌ بُسْطَانٌ بسطان : see بَسِيطٌ
بَسَاطٌ بَسَاطٌ بساط Land (أَرْض) expanded and even; as also ↓ بَسِيطَةٌ: (M, K:) and wide, or spacious; (AO, S, K;) as also ↓ بِسَاطٌ, (Fr, K,) in his explanation of which Fr adds, in which nothing is obtained; (TA;) and ↓ بَسِيطٌ; (K;) and ↓ بَسِيطَةٌ: (AO, K:) and in like manner, a place; (S, TA;) as also ↓ بِسِاطٌ; (TA;) and ↓ بَسِيطٌ: (S, TA;) and land in which are sweet-smelling plants: (TA:) or ↓بَسِيطةٌ is a subst., (IDrd, M,) as some say, (M,) and signifies the earth. (IDrd, M, Msb, K.) You say, وَسَعَة ↓نَحْنُ فِى بِسَاطٍ (tropical:) [We are in an ample and a plentiful state]. (TA.) And بَيْنَنَا وَبَيْنَ المَآءِ مِيلٌ بساطٌ [the last word thus, without any vowel-sign to the ب] (assumed tropical:) Between us and the water is a long mile. (TA.) [See also بَاسِطٌ.] And مِثْلُ فُلَانٍ ↓مَا عَلَى البَسِيطَةِ There is not upon the earth the like of such a one. (TA.) And ↓ذَهَبَ فِى بُسَيْطَةَ, a dim., imperfectly decl., He (a man, TA) went away in the earth, or land. (A, O, L, K.) ― -b2- Also A great cooking-pot. (Sgh, K.)
بِسَاطٌ بِسَاطٌ بساط A thing that is spread or spread out or forth; (S, M, K, B;) whatever it be; a subst. applied thereto: (B:) [and particularly a carpet; which is meant by its being said to be] a certain thing well known; the word being of the measure فِعَالٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, like كِتَابٌ in the sense of مَكْتُوبٌ, and فِرَاشٌ in the sense of مَفْرُوشٌ, &c.: (Msb:) pl. [of mult.] بُسُطٌ (M, Msb, K) and بُسْطٌ and [of pauc.] أَبْسطَةٌ. (TA.) ― -b2- See also بَسِيطٌ; near the middle of the paragraph. ― -b3- اِنْبَرَى لِطَىِّ بِسَاطِهِ. is a phrase meaning (assumed tropical:) He hastened to cut short his speech. (Har p. 280.) -A2- Also The leaves of the tree called سَمُر that fall upon a garment, or piece of cloth, spread for them, the tree being beaten. (M, K.) -A3- See also بَسَاطٌ, in three places.
بَسِيطَ بَسِيطَ بسيط , and بَسِيطَةٌ: see بَسَاطٌ, in six places. ― -b2- وَقَعَ الغَيْثُ بَسِيطًا مُتَدَارِكًا The rain fell spreading widely upon the earth, continuously, or consecutively. (TA.) ― -b3- فُلَانٌ بَسِيطُ الجِسْمِ (assumed tropical:) [Such a one is tall of body]. (S, TA.) ― -b4- بَسِيطُ الوَجْهِ (tropical:) A man (M) having the countenance [unwrinkled, or] bright with joy: (M, K, TA:) pl. بُسُطٌ (M, K. *) ― -b5- بَسِيطُ اليَدَيْنِ (tropical:) A man large, or extensive, in beneficence; (M, TA;) liberal, bountiful: (K, TA:) pl. بُسُطٌ: (M, K:) [and so] بَسِيطُ البَاعِ (S,) [and] البَاعِ ↓ مُنْبَسِطُ. (TA.) And ↓ يَدُهُ بِسْطٌ (S, K,) like طِحْنٌ in the sense of مَطْحُونٌ, and قِطْفٌ in the sense of مَقْطُوفٌ, (TA,) and ↓ بُسُطٌ (Z, K,) like أُنُفٌ and سُجُحٌ, (Z,) and (Z, K) by contraction, (Z,) ↓بُسْطٌ, (Z, K,) and ↓مَبْسُوطَةٌ, (TA,) (tropical:) His hand is liberal; syn. مُطْلَقَةٌ, (S, K, TA,) and طَلْقٌ; (TA;) or he is large in expenditure. (TA.) It is said in the Kur [v. 69], بَلْ ↓يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ; (TA;) and accord. to one reading, ↓بِسْطَانِ; (S, K;) and accord. to another, with damm, [as though it were ↓ بُسْطَانِ,] (Z, K, TA,) [but it is said that] in this case it is used as an inf. n., [and therefore ↓بُسْطَانٌ, for an inf. n. is applied as an epithet to a dual and a pl. subst. without alteration,] like غُفْرانٌ and رُضْوَانٌ; or, accord. to some, it is most probably [↓بَسْطَانُ,] like رَحْمَانُ; and Talhah Ibn-Musarrif read ↓بِسَطَانِ: (TA:) the meaning is, (tropical:) Nay, his hands are liberal, or bountiful; the phrase being a simile; for in this case there is no hand, nor any stretching forth. (TA.) And it is said in a trad., لِمُسِىْءِ النَّهَارِ حَتَّى يَتُوبَ ↓يَدَا اللّٰهِ بُسْطَانِ بِاللَّيْلِ وَلِمُسِىْءِ اللَّيْلِ حَتَّى يَتُوبَ بِالنَّهَارِ, (K, * TA,) or, accord. to one relation, ↓ بِسْطَانِ, (TA,) meaning (tropical:) God is liberal in forgiveness to the evil-doer of the day-time until he repent [in the night, and to the evil-doer of the night-time until he repent in the day]: for a king is said to be اليَدِ↓مَبْسُوطُ when he is (tropical:) liberal in his gifts by command and by sign, although he gives nothing thereof with his hand, nor stretches it forth with them at all. (Sgh. TA.) ― -b6- بَسِيطٌ also signifies اللّسَانِ↓مُنْبَسِطُ, (Lth,) or مُنْبَسِطٌ بِلِسَانِهِ, (M, K,) (assumed tropical:) [Free, or unconstrained, in tongue, or with his tongue,] applied to a man: (M:) fem. with ة. (K.) ― -b7- البَسِيطُ is also the name of A certain kind of metre of verse; (S, M, * K;) namely, the third; the measure of which consists of مُسْتَفْعِلُنْ فَاعِلُنْ eight [a mistake for four] times: (K:) so called because of the extension of its أَسْبَاب, commencing with a سَبَب immediately followed by another سَبَب, as is said by Aboo-Is-hلk. (M.) ― -b8- [بَسِيطٌ is also used in philosophy as signifying (assumed tropical:) Simple; uncompounded.]
بَسِيطَةٌ بَسِيطَةٌ بسيط بسيطه بسيطة , as an epithet; and as a subst.: see بَسَاطٌ, in four places. ― -b2- [In philosophy, (assumed tropical:) A simple element: pl. بَسَائِطُ.]
ذَهَبَ فِى بُسَيْطَةَ ذَهَبَ فِى بُسَيْطَةَ ذ : see بَسَاطٌ.
بَاسِطٌ بَاسِطٌ باسط act. part. n. of بَسَطَ. ― -b2- It is said in the Kur [vi. 93], وَالمَلَائِكَةُ بَاسِطُوا أَيْدِيهِمْ, meaning (tropical:) The angels being made to have dominion over them by absolute force and power (K, * TA.) And again, in the Kur [xiii. 15], كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ اـِلَى المَآءِ لِيَبْلُغَ (tropical:) Like the supplicator of water, making a sign to it [with his two hands], in order that it may [reach his mouth, and so] answer his prayer; (K, * TA;) or, but it will not answer his prayer. (O, TA.) ― -b3- البَاسِطُ (assumed tropical:) God, who amplifies, or enlarges, or makes ample or plentiful, the means of subsistence, to whomsoever He will, (K, TA,) by his liberality and his mercy: (TA:) or who diffuses (يَبْسُطُ) the souls in the bodies at the time of [their] being animated. (TA.) ― -b4- مَآءٌ بَاسِطٌ (tropical:) Water that is distant from the herbage, or pasturage, (M, K, TA,) but less so than what is termed مُطْلِبٌ. (M, TA.) And خَمْسٌ بَاسِطٌ (assumed tropical:) A difficult [journey of the kind termed] خِمْسَ [i. e. of five days, whereof the second and third and fourth are without water]; syn. بَائِصٌ. (Sgh, K.) And عُقْبَةٌ بَاسِطَةٌ (ISK, S, M, K [in the CK, erroneously, عَقَبَةٌ]) (assumed tropical:) [A stage of a journey, or march or journey from one halting-place to another,] that is far, or distant, (ISk, S,) or long: (TA:) or in which are two nights to the water. (M, K.) You say, سِرْنَا عُقْبَةً بَاسِطَةً (assumed tropical:) [We journeyed a stage, &c.,] that was far, or distant, or long. (ISk, S, * TA.) ― -b5- رَكِيَّةٌ قَامَةٌ بَاسِطَةٌ, [in the CK,] and قامَةُ باسِطَةٌ, as a prefixed n. with its complement imperfectly decl., as though they made it determinate, i. q. ↓قَامَةٌ وَبَسْطَةٌ [A well measuring, or of the depth of, a man's stature and an arm's length]. (O, K.) AZ says, حَفَرَ الرَّجُلُ قَامَةً بَاسِطَةً The man dug to the depth of his stature and his arm's length (L, TA.)
مَبْسَطٌ مَبْسَطٌ مبسط Width, or extent; syn. مُتَّسَعٌ: (K:) as in the phrase بَلَدٌ عَرِيضُ المَبْسَطِ [A region wide in extent]. (TA.) [See also بَسْطَةٌ.]
مَبْسُوطُ اليَدِ مَبْسُوطُ اليَدِ مبسوط اليد : and يَدَهُ مَبْسُوطَةٌ, and يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ: see بَسِيطٌ.
مُنْبَسِطُ البَاعِ مُنْبَسِطُ البَاعِ منبسط الباع : and مُنْبَسِطُ اللِّسَانِ: see بَسِيطٌ.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR976 harfبَسَطَ
بَسَطَ U ( n. ac. بَسْط 1 ),
a. Spread, stretched out, expanded; dilated.
b. Gladdened.
c. U ( n. ac. بَسَاْطَة 22t ), Was witty, smart.
بَسَّطَ
بَسَّطَ II ,
a. Spread out, unfolded.
بَاْسَطَ
بَاْسَطَ III ,
a. Was free and easy.
أَبْسَطَ
أَبْسَطَ IV ,
a. Gladdened.
تَبَسَّطَ
تَبَسَّطَ V ,
a. Was spread out &c.
b. Roamed, roved.
اِنْبَسَطَ
اِنْبَسَطَ VII ,
a. see V . ( a ).
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok34.509 harfبسط
بَسَطَ - يَبْسُطُ - بَاسِط - بِساط - بِساطاً - بَسْطَة - بَسْطَة ً
بَسَطَ - يَبْسُطُ + كائن + شيئاً: يفرده: الحركة المعاكسة لفعل القبض: يفتح ثنياته ويفردها وينشرها ويمدها بشكل سطح منبسط: يفتح ثنيات الشيء نحو الخارج ثم ينشرها ويباعدها ويوسع بينها ويجعلها تمتد على سطح مستو فيجعل الجسم أقرب ما يكون للسطح " المنبسط " أي السطح المستوي الذي لا
Mücavir kökler34 mücavir (170 toplam)
- شيأ
15 ortak ayet · Şey
- رزق
10 ortak ayet · Üzüm demektir
- قدر
10 ortak ayet · Kıdr kazandır
- يدي
6 ortak ayet · El ve kol demektir
- عبد
6 ortak ayet · Ana kapının önündeki bekçidir
- أله
15 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- غلل
2 ortak ayet · Ğille, İç gömlek demektir
- كفف
2 ortak ayet · Avuç demektir
- زيد
3 ortak ayet · Zade : Azık demektir
- فلح
2 ortak ayet · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
- خبر
2 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- كثر
3 ortak ayet · Kesr(sin ile) kırık demektir
Geçtiği ayetler(23)
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتَاعٌ
BollaştırırAlah; dilediği kimseye rızkı genişletir, daraltır. Onlar ise dünya hayatı ile sevindiler. Halbuki dünya hayatı ahiretin yanında sadece bir geçimlikten ibarettir.
إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا
BollaştırırMuhakkak ki Rabbın; dilediğine rızkı genişletir ve daraltır. Muhakkak ki O; kulları için Habir’dir, Basir’dir.
وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ …
BollaştırırDaha dün onun yerinde olmayı isteyenler: Vay demek ki Allah; kullarından dilediğinin rızkını genişletip daraltmaktadır. Eğer Allah, bize lutfetmemiş olsaydı; bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay, demek ki kafirler, asla felah bulmazlar, demeye başladılar.
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
BollaştırırAndolsun ki; onlara: Gökten su indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilten kimdir? diye sorarsan, elbette; Allah’tır diyecekler. De ki: Hamd Allah’adır. Ama onların çoğu akletmezler.
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
BollaştırırGörmezler mi ki Allah; rızkı dilediğine yayıp genişletir ve kısar da. Muhakkak ki bunda inanan bir kavim için ayetler vardır.
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
BollaştırırDe ki: Rabbım dilediğinin rızkını genişletir ve kısar, ama insanların çoğu bilmezler.
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ
BollaştırırDe ki: Rabbım, rızkı kullarından dilediğine genişletir ve kısar. Hangi şeyden de infak ederseniz; O, yerine koyar. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.
أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
BollaştırırBilmezler mi ki; Allah, dilediğine rızkı genişletir ve kısar. Doğrusu bunda, inanan kimseler için ayetler vardır.
لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
BollaştırırGöklerin ve yerin anahtarları O’nundur. Dilediğinin rızkını genişletir, ve kısar. Muhakkak ki O; her şeyi bilendir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بسط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Sad harfi ile varyantı bulunur بصط |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مدد, نشر, وسع, فرش |
| Zıt Kök | قبض |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi enine ve boyuna yaymak, sermek, katlanmış veya toplanmış halden açarak genişletmek |
| Çekirdek Özet 2 | Rızkın, kudretin, ilmin, lütfun veya ellerin bir muhataba doğru engelsizce yayılması, bollaştırılması ve uzatılması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık alanındaki daralma ve tutulmanın karşıtı olarak imkânların açılması, akışın serbest bırakılması ve potansiyelin serilerek görünür kılınması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca maddî rızkın zenginlik anlamında bollaşması olarak anlayıp ilâhî denge, fiziksel yayılma, adlî ve ahlâkî tutum ile kudretin uzanması boyutlarını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بس | Bir şeyi ileri doğru sürmek, dağıtmak, katılığı çözüp parçalamak veya yaymak; بسس kökünde un veya toprağın ufalanıp serpilmesi, بسر kökünde vaktinden önce ileri atılma, بسق kökünde boyca uzayıp yükselme, بسل kökünde sertleşip öne çıkma ve بسم kökünde dudakların iki yana açılarak yayılması durumlarında görülen açılma ve yayılma devinimidir. | ط | Kuşatıcı yayılma, zemine temas ederek yüzey oluşturma ve enine boyuna açılma imgesi eklenerek kök, yalnızca bir yöne uzama değil düz bir alana tam bir sergi gibi yayılma ve boşluk bırakmayacak şekilde genişleme anlamını kazanmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Kapalı alan, hazne, bir mekanın içi ve toplanma noktası |
| س | Diken, destek | Tutunma, yönelme, kesintisiz bir çizgi üzerinde ilerleme ve dayanma |
| ط | Sepet, çark, sargı | Sarma, kuşatma, yüzeye temas eden yayvan biçim ve çevreleme |
| بسط | Evin veya çadırın içindeki örtünün dışa ve zemine doğru gerilerek yayılması | Kapalı veya toplanmış durumdaki bir varlığın, zemin veya yüzey boyunca kesintisizce açılarak serilmesi, çevresini kaplayacak bir genişliğe ulaştırılması hareketini resmeder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kumaş, deri, örtü veya kilimin bükülmüş halden çıkarılıp zemin üzerine yayılması; devenin yavrusuyla serbest bırakılarak sağımdan alıkonmaması; devenin adımlarını geniş ve serbest atması; bir kimsenin elini veya kolunu ileriye doğru uzatması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Zü’r-Rimme bir çöl tasvirinde geniş ve dümdüz vadi zeminini hızlı develerin ayakları altına serilmiş geniş bir yaygıya benzeterek şöyle der: ودَوٍّ ككَفِّ المُشْتَرِي، غيرَ أَنه / بَساطٌ لأَخْفافِ المَراسِيل واسِعُ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairlerinden Udeyl b. el-Ferahk, Haccâc’ın elinin kendisine ulaşamayacağı uzak ve yayvan çölü nitelerken kelimeyi genişlik anlamında kullanır: ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني / بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde بسط kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında yüzeyin açılması, uzatma, genişletme ve basitleştirme semantik çekirdeği etrafında temsil edilir. İbranicede פשט (p-š-t) kökü bir şeyi soymak, düzleştirmek, elbiseyi çıkarmak ve istila amacıyla düzlükte ileri doğru yayılmak anlamlarını taşır; Rabbinik dönemde ise açık, düz ve mecazsız anlamı niteleyen yalınlık manasını kazanır. Süryanicede ܦܫܛ (p-š-ṭ) kökü uzatmak, düzleştirmek, doğrultmak ve basit hale getirmek anlamlarına gelir. Arapçada kökün içindeki س harfi, bazı lehçelerde kalınlaşarak ص sesine döner ve بصط biçiminde de kullanılır; bu fonetik kayma manada bir değişime yol açmaz. Kökün ana semantik yönelimi, toplanmış veya bükülmüş bir nesnenin pürüzsüz ve engelsiz biçimde uzatılması ve yayılmasıdır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بسط ve بصط ses denkliği | Katlanmış veya dürülmüş bir şeyin açılarak enine boyuna serilmesi; elin, rızkın veya gövdenin uzaması ve genişlik kazanması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פשט ve Süryanice ܦܫܛ | Süryanice ve İbranicede doğrultmak, uzatmak, düzleştirmek ve yayılmak manasındaki ortak kök ile düzenli p/b ve š/s ses denkliği. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-š / b-s çekirdeği | Açılma, çözülme ve yayılma bildiren ilksel morfemik çekirdek üzerinden diğer Afro-Asyatik kollardaki düzleme formları. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بسط | Anlamlı | Yaymak, açmak, uzatmak, bollaştırmak | Bir yüzeyi veya imkânı bükülmüş halden serbest hale getirip genişletmek | Hedef köktür; Kur'an'da 25 defa geçer. |
| بطس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için kullanım kaydı düşülmemiştir | Kur'an'da geçmez. |
| سبط | Anlamlı | Sarkmak, düz ve akıcı uzamak, soy ağacı oluşturmak | Saçın veya dalın kıvrımsız düz uzaması; İsrailoğullarının kollara ayrılarak yayılan boyları | Kur'an'da geçer; بسط ile düz ve uzun yayılma yönünden akrabadır. |
| سطب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Erken dönem kaynaklarında belirgin ve yaygın bir kök yapısı olarak tescil edilmemiştir | Kur'an'da geçmez. |
| طبس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kitābü'l-Ayn kullanımda saymışsa da müstakil semantik alan oluşturmamıştır | Kur'an'da geçmez. |
| طسب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip olarak kabul edilir | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بسط | Merkez | Yaymak, açmak, sermek, uzatmak | Bir nesneyi veya imkânı zemin üzerinde enine boyuna açarak bollaştırmak | Kökün merkez anlamı toplanmışlığı çözüp yüzeye yaymaktır. |
| مدد | Komşu | Çekerek uzatmak, ekleme yapmak | مدد doğrusal uzama ve süreklilik ekleme bildirirken بسط yüzeyce yayılma ve açılmadır | Zaman ve mesafe boyunca çekilip uzatılan şeyler için kullanılır. |
| نشر | Komşu | Dağıtarak saçmak, yaymak | نشر dağınık parçaları çevreye dağıtmak iken بسط bütünlüğü korunan bir şeyin serilmesidir | Kitapların veya rüzgârların etrafa yayılması gibi durumlardır. |
| وسع | Komşu | Kapasite genişliği, içine alabilme | وسع bir kabın veya sınırın hacimce büyüklüğü iken بسط bizzat hareketle açıp sermektir | Varlığın potansiyel genişliğini ve kapsayıcılığını niteler. |
| فرش | Komşu | Altına yaymak, döşemek | فرش doğrudan üzerine oturulacak tabanı hazırlamak iken بسط her türlü uzanma ve yayılmadır | Yer üzerine yatak veya sergi döşeme eylemini karşılar. |
| قبض | Zıt | Tutmak, kısmak, daraltmak, toplamak | قبض avucu sıkmak, akışı kesmek ve içeri çekmek iken بسط açmak ve yaymaktır | Varlığın büzülmesi, imkânın daraltılması ve geri çekilmesidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بسط | Yaymak, uzatmak, bollaştırmak | Bir örtüyü açmak, eli uzatmak, rızkı genişletmek, ferahlık vermek | Kesin |
| Latince | expandere, extendere | Açmak, germek, uzatmak | expandere bir yüzeyi düzleştirerek açmayı, extendere ise ileri doğru germeyi tam karşılar; ancak ahlâkî ve malî genişlik boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | spread, expand, extend | Yaymak, genişletmek, uzatmak | spread yaygı gibi sermeyi, extend eli uzatmayı, expand hacimce genişlemeyi karşılar; kökün cömertlik ve ferahlık çağrışımı ayrı kelimeler gerektirir | Kesin |
| Almanca | ausbreiten, entfalten, ausstrecken | Yaymak, katını açmak, uzatmak | ausbreiten örtüyü sermeyi, entfalten potansiyelin serilmesini, ausstrecken ise uzvu uzatmayı verir | Güçlü |
| Fransızca | étendre, déployer | Yaymak, germek, açmak | déployer katlanmış bir şeyi bütünüyle açıp görünür kılmayı, étendre ise yüzey boyunca sermeyi karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَبْسُطُ الرِّزْقَ | Rızkı genişletmek, bollaştırmak, serbest bırakmak | İktisadî dengenin ve varlık imkânlarının Allah tarafından takdir edildiği ayetler; Ra'd 13:26, Kasas 28:82, Şûrâ 42:12. |
| زَادَهُ بَسْطَةً | Üstünlük, fiziki ve zihni kapasite genişliği | Yöneticilik ve liderlik liyakatinin bilgi ve beden dirayetiyle temellendirildiği bağlam; Bakara 2:247, A'râf 7:69. |
| بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ / بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ | Saldırı, öldürme veya can alma kastıyla el uzatmak | Habil-Kabil kıssasında fiilî tecavüz ve ölüm anında meleklerin can alıcı hamlesi; Mâide 5:28, En'âm 6:93. |
| بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ | Cömertlik, mutlak ihsan, sınırsız lütuf | Yahudilerin Allah'ın kudret ve keremini daraltıcı iddialarına ret bağlamı; Mâide 5:64. |
| وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ | İhtiyatsız harcama, israf, hesapsız saçma | Malî ahlak ve infakta denge ilkesinin vaz edildiği bağlam; İsrâ 17:29. |
| جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا | Düzgün, yaşanabilir, engelsiz bir sergi ve zemin | Yeryüzünün insanın yerleşmesine ve yol almasına elverişli kılınması; Nûh 71:19. |
| فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ | Bulutları gökyüzüne yaymak, tabaka halinde sermek | Tabiat ayetlerinde yağmurun oluşum evreleri ve atmosferik hareket; Rûm 30:48. |
| بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ | Hayvanın uzuvlarını yere uzatıp yatması | Mağara ehlinin köpeğinin eşikte kollarını yere sererek beklemesi; Kehf 18:18. |
| كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ | Çaresizce ve boşuna el açıp bekleme | Sahte ilahlara dua edenlerin boşuna çabasını resmeden temsil; Ra'd 13:14. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlâhî sıfatlar ve ef'âlullah | Allah'ın rızkı dilediğine açıp dilediğine kısması (قبض ve بسط) ve yedeyn sıfatının cömertlik yahut kudretle tevili | Mutlak irade ve kudretin engellenemez biçimde varlığa uzanması, sınırsız ihsan. |
| Fıkıh | Nafaka, infak ve mülkiyet ahkâmı | İsraf ile cimrilik arasındaki orta yolun belirlenmesi, tasarrufta aşırı açılmanın hacir sebebi sayılıp sayılmayacağı | Malî imkânların ölçüsüzce dağıtılması ve harcama sınırlarının aşılması. |
| Tefsir | Yerbilimsel ve kozmolojik ayetler | Yeryüzünün bir sergi (بساط) kılınmasının arzın küreviyeti veya insanın yaşamına uygun düzlükler barındırmasıyla telifi | Yaşamaya, yerleşmeye ve yollar edinmeye uygun geniş zemin. |
| Hadis | Ahlak, ruh halleri ve kıyamet alametleri | Hz. Peygamber'in gönül ferahlığını nitelerken kullandığı sevinç hali ve ellerin hayır için açılması | Ruhun açılıp genişlemesi, neşe, engelsiz cömertlik ve bağış eli. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi lütuf ve kulluk dengesi | İhsan ve imtihan zemini | Varlık imkânlarını açarak şükrü, kısarak sabrı sınamak | Allah'ın rızkı açması tek başına üstünlük göstergesi değil, ahlâkî sorumluluğu artıran bir sınav alanıdır. | Kesin |
| İlmi | Kapasite ve kavrayış derinliği | Zihni kuşatıcılık | Bilgiyi sınırların ötesine taşımak ve sentez yapmak | بسطة في العلم ifadesi, dar uzmanlığın ötesinde meseleleri kuşatıcı ve geniş ufuklu anlama gücünü gösterir. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet temeli | Dirayet ve otorite kabiliyeti | Toplumu yönetme ve savunma kapasitesini kurmak | Talut kıssasında liderliğin soy veya zenginlikle değil, bilgi ve beden genişliğiyle meşruiyet kazanmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Likidite ve kaynak dağılımı | Refah akışı ve piyasa esnekliği | Kaynakların tek elde toplanmasını önleyip dolaşıma sokmak | Sermayenin ve tüketim harcamalarının ne bütünüyle kısılması ne de savurganlıkla tüketilmesi dengesidir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey integrali ve hacimsel genleşme | Bir manifoldun veya yüzeyin alanının artması, gerilerek kapladığı uzamın genişletilmesi ve akışkanın engelsiz bir alana doğru yayılım difüzyonu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fırsat eşitliği ve sosyo-ekonomik mobilite | Toplumsal yapıda kaynakların, hakların ve imtiyazların belirli bir zümreden çıkarılıp tabana doğru yayılması ve erişilebilir kılınması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel gelir artışı ve tüketim zenginliği düzeyine indirgeyerek, ayetlerdeki fiziksel zemin, yönetim dirayeti, fiilî taarruz ve ahlâkî itidal boyutlarını gözden kaçırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; göklerdeki bulutların serilmesinden yeryüzünün jeolojik elverişliliğine, ruhsal genişlikten siyasî liyakate, infakta altın orandan meleklerin ölüm anındaki uzanışına kadar uzanan ontolojik bir yayılma ve uzanma prensibidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rızkın açılmasını (بسط) ilahi bir ödül, daraltılmasını (قبض) ise ilahi bir ceza zannederek kader ve rızık ilişkisini ahlâkî sınav ekseninden çıkarıp seküler bir başarı teolojisine dönüştürmek; Talut örneğindeki liderlik şartını ise maddî servetle karıştırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, rızık ve ahlak dengesini kuran temel zıtlık çiftlerinden birini (قبض ve بسط) teşkil eder; dengenin ne sıkı sıkıya tutmakta ne de hesapsızca saçmakta olduğunu, her iki kutbun da ilahi takdir ve imtihan alanı olduğunu kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Rızkın dağılımını konu alan mekanizma ayetlerinde (Ra'd, Şûrâ, İsrâ), yeryüzünün ve gökyüzünün yaratılış ayetlerinde (Nûh, Rûm), infak ahlakı kurallarında (İsrâ 17:29) ve peygamberî kıssalardaki liderlik vasıflarında (Bakara 2:247). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Malî gücün ve zenginliğin bizzat seçilmişlik ve üstünlük alameti olduğu zannını yıkar; rızkın sınırsızca saçılmasının yeryüzünde azgınlığa yol açabileceğini göstererek ilahî kısıtlamanın da bir adalet ve rahmet unsuru olduğunu hatırlatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKatlanmış, bükülmüş veya toplanmış bir örtü, deri veya uzvun engelsiz bir düzlem üzerinde açılarak serilmesi, yayılması ve boylu boyunca uzatılmasıdır.
- Soyut anlamBir varlığın, imkânın, lütfun, kudretin veya bilginin sınırlarını genişleterek muhatabını veya alanını bütünüyle kuşatacak biçimde serbest bırakılması ve görünür hale getirilmesidir.
- Sistematik karşılıkİktisatta sermayenin serbest dolaşımı, teolojide ilahi cömertlik ve imtihan bolluğu, siyasette idari ehliyetin zihni ve fiziki dirayetle genişlemesi, ahlakta ise cimrilik ve israf uçlarından arınmış dengeli yayılmadır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , sistemin belirli bir andaki yayılma ve açıklık durumunu temsil eder. , potansiyel imkân veya kaynak gradyanını; , bu imkânın yüzeye veya topluma yayılmasını sağlayan iletkenlik ve genişleme katsayısını simgeler. terimi, kökün çekirdeğini oluşturan dışa doğru serilme ve yayılma akısını modeller. terimi ise yayılmanın aşırılığa ve israfa dönüşmesini engelleyen karşıt kısıtlayıcı dengeleyiciyi ( fonksiyonunu) temsil eder.