بسط
ب - س - ط
KÖK- 25 geçiş
- 23 ayet
- 17 sîga
- 13 sözlük
Bisat kilim demektir. Yaygı, sergi demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bisat kilim demektir. Yaygı, sergi demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.802 harfباب السين والطاء والباء معهما
ب س ط، س ب ط، ط ب س مستعملات
بسط:
البَسطُ نقيض القَبْض.
والبَسيطةُ من الأرض كالبساط من المَتاع، وجمعه بُسُط.
والبَسْطةُ: الفضيلة على غيرك، قال اللهُ- جلّ وعزَّ-: "وزاده بَسْطةً في العِلْم والجِسم".
والبَسيط: الرجلُ المُنَبسِطُ اللسان، والمَرأة بسيطةٌ، وقد بَسُطَ بَساطةً، والصاد لغةٌ.
وبَسَطَ الينا فلانٌ يَدَه بما نُحِبُّ ونكرهُ.
وانَّه ليَبْسُطني ما بَسَطَكَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR615 harfبَسَط الشيء: نشره، وبالصاد أيضاً. وبَسْطُ العذرِ: قبوله. والبَسْطَةُ: السعةُ. وانْبَسَطَ الشيءُ على الأرض. والانبِساطُ: تركُ الاحتشامِ. يقال: بَسَطْتُ من فلان فانْبَسَطَ. وتَبَسَّطَ في البلاد، أي سار فيها طولاً وعرضاً. والبِساطُ: ما يُبْسَطُ. والبِساطُ، بالفتح: الأرضُ الواسعةُ. يقال: مكانٌ بسيطٌ وبَساطٌ. قال الشاعر:
ودونَ يَدِ الحَجَّاجِ من أنْ تَنالنيبَساطٌ لِأَيْدي الناعِجاتِ عَريضُ
وفلانٌ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.702 harfس ط ب
سبط ، سطب ، بسط ، بطس ، طبس ، طسب : ( مستعملة ) .
أهمل الليث : سطب ، وطبس ، وبطس .
سطب : ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : المساطِب : سنادِينُ الحدّادين .
قال : والمطَاسِب : المِياه السُّدْم ، الواحدة سَدُوم .
وقال أبو زيد : هي المَسْطبة ، وهي المَجَرّة ، ويقال للدّكّان يَقعُد الناسُ عليه : مَسْطَبة ؛ سمعْتُ ذلك من العرب .
بطس : قال الفرّاء : بِطْياسُ : اسمُ موضع على بِنَاءٍ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.784 harf(باب الباء والسين وما يثلثهما)
(بسط) الباء والسين والطاء أصلٌ واحدٌ، وهو امتِدادُ الشَّيء، في عِرَض أو غير عِرَض. فالبِساط ما يُبْسط. والبَسَاط الأرض، وهي البسيطة. يقال مكان بَسِيطٌ وبَساط. قال:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])ويَدُ فلانٍ بِسْطٌ، إذا كان مِنْفَاقا، والبَسْطة في كلّ شيء السَّعَة وهو بسيط الجسْم والباعِ والعِلْم. قال الله تعالى:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.005 harf- بسط الشيء: نشره وتوسيعه، فتارة يتصور منه الأمران، وتارة يتصور منه أحدهما، ويقال: بسط الثوب: نشره، ومنه: البساط، وذلك اسم لكل مبسوط، قال الله تعالى: ﴿والله جعل لكم الأرض بساطا﴾ [نوح/19] والبساط: الأرض المتسعة وبسيط الأرض: مبسوطة، واستعار قوم البسط لكل شيء لا يتصور فيه تركيب وتأليف ونظم، قال الله تعالى: ﴿والله يقبض ويبسط﴾ [البقرة/245]، وقال تعالى: ﴿ولو بسط الله الرزق لعباده﴾ [الشورى/27] أي: لو
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR937 harfب س ط
بسط الثوب والفراش إذا نشره.
ومن المجاز: بسط رجله وقبضها وإنه ليبسطني ما بسطك ويقبضني ما قبضك أي يسرني ويطيـب نفسـي مـا سـرك ويسوءنـي مـا ساءك.
وبسط عليهم العذاب.
وزاده الله بسطة في العلم والجسم: أي فضلاً وبسطني الله عليه: فضلني ونحن في بساط واسعة.
قال العديل ن الفرخ: ودون يد الحجاج من أن تنالني بساط لأيدي الناعجات عريض ومكـان بسيـط: واسـع.
وفلـان بسيـط البـاع
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.709 harfفي أَسماء اللّه تعالى: الباسطُ، هو الذي يَبْسُطُ الرزق لعباده ويوسّعه عليهم بجُوده ورحمته ويبسُط الأَرواح في الأَجساد عند الحياة. والبَسْطُ: نقيض القَبْضِ، بسَطَه يبسُطه بَسْطاً فانبسَط وبَسَّطَه فتبَسَّط؛ قال بعض الأَغفال:
إِذا الصَّحيحُ غَلَّ كَفّاً غَلاّ،
بَسَّطَ كَفَّيْهِ مَعاً وبَلاّ
وبسَط الشيءَ: نشره، وبالصاد أَيضاً. وبَسْطُ العُذْرِ: قَبوله. وانبسَط الشيءُ على الأَرض، والبَسِيطُ من
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR325 harf* ب س ط * * بَسَطَ * الشيء بالسين والصاد نشره وبابه نصر و * بَسْطُ * العذر قبوله و * البَسْطَةُ * السعة و * انْبَسَطَ * الشيء على الأرض و * الانْبِساطُ * ترك الاحتشام يقال * بَسَطْتُ * من فلان * فانبسَطَ * و * البِسَاطُ * ما يبسط ومكان * بَسِيطٌ * أي واسع ويد * بِسْطٌ * بوزن قسط أي مطلقة وفي قراءة عبد الله ﴿بل يداه بسطان﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.489 harfبسطه يبسطه بسطا: نشره، وبالصاد أيضا، نقله الجوهري. وبسطه: ضد قبضه، كبسطه تبسيطا، قال بعض الأغفال:
إذا الصحيح غل كفا غلا
بسط كفيه معـا وبـلا
فانبسط وتبسط. ومن المجاز: بسط إلي يده بما أحب وأكره: مدها، ومنه قوله تعالى: لئن بسطت إلي يدك لتقتلني وكذلك بسط رجله، وهو مجاز أيضا، وكذلك قبض يده ورجله. وبسط فلانا: سره، ومنه حديث فاطمة رضي الله عنها يبسطني ما يبسطها أي: يسرني ما
بسطه يبسطه بسطا: نشره، وبالصاد أيضا، نقله الجوهري. وبسطه: ضد قبضه، كبسطه تبسيطا، قال بعض الأغفال: إذا الصحيح غل كفا غلا بسط كفيه معـا وبـلا
فانبسط وتبسط. ومن المجاز: بسط إلي يده بما أحب وأكره: مدها، ومنه قوله تعالى: لئن بسطت إلي يدك لتقتلني وكذلك بسط رجله، وهو مجاز أيضا، وكذلك قبض يده ورجله. وبسط فلانا: سره، ومنه حديث فاطمة رضي الله عنها يبسطني ما يبسطها أي: يسرني ما يسرها؛ لأن الإنسان إذا سر انبسط وجهه واستبشر. قال شيخنا: فإطلاق البسط بمعنى السرور من كلام العرب وليس مجازا ولا مولدا، خلافا لمن زعم ذلك. وذكر الحديث، وقد أوضحه الشهاب في شرح الشفاء. قلت: أما زعمهم كونه مولدا فخطأ، كيف وقد ورد في كلامه صلى الله عليه وسلم، وأما كونه مجازا فصحيح، صرح به الزمخشري في الأساس. وأصل البسط: النشر، وما عداه يتفرع عليه، فتأمل. وفي البصائر: أصل البسط: النشر والتوسيع، فتارة يتصور منه الأمران وتارة يتصور منه أحدهما. واستعار قوم البسيط لكل شيء لا يتصور فيه تركيب وتأليف ونظم. ومن المجاز: بسط المكان القوم: وسعهم، ويقال: هذا بساط يبسطك، أي يسعك. ومن المجاز: بسط الله فلانا علي: فضله، نقله الزمخشري والصاغاني. وبسط فلان من فلان: أزال منه. وفي العباب: عنه الاحتشام وهو مجاز أيضا، وقال الجوهري: الانبساط: ترك الاحتشام، وقد بسطت من فلان فانبسط. ومن المجاز: بسط العذر يبسطه بسطا، إذا قبله. ويقال: هذا فراش يبسطني، أي واسع عريض، ونقل الجوهري عن ابن السكيت: يقال: فرش لي فراشا لا يبسطني، إذا كان ضيقا. وهذا فراش يبسطك، إذا كان واسعا. وقال الزمخشري: أي يسعك، وهو مجاز. والباسط: هو الله تعالى هو الذي يبسط الرزق لمن يشاء، أي يوسعه عليه بجوده ورحمته، وقيل يبسط الأرواح في الأجساد عند الحياة. ومن المجاز: الباسط من الماء: البعيد من الكلإ، وهو دون المطلب، ويقال: خمس باسط، أي بائص. نقله الصاغاني. وبسط اليد والكف، تارة يستعمل للأخذ، كقوله تعالى: والملائكة باسطو أيديهم ، أي مسلطون عليهم، كما يقال: بسطت يده عليه، أي سلط عليه، وتارة يستعمل للطلب، نحو قوله تعالى: إلا كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه أي كالداعي الماء يومئ إليه ليجيبه، وفي العباب: فلا يجيبه. وتارة يستعمل للصولة والضرب، نحو قوله تعالى: ويبسطوا إليكم أيديهم وألسنتهم بالسوء وتارة يستعمل للبذل والإعطاء، نحو قوله تعالى: بل يداه مبسوطتان كما سيأتي. وكل ذلك مجاز. والبساط، بالكسر: ما بسط، وفي الصحاح: ما يبسط، وفي البصائر: اسم لكل مبسوط. وأنشد الصاغاني للمتنخل الهذلي يصف حاله مع أضيافه: سأبدؤهم بمشمعة وأثنـي بجهدي من طعام أو بساط قال: ويروى: من لحاف أو بساط فعلى هذه الرواية البساط: ما يبسط. قلت: وهي رواية الأخفش، ففي شرح الديوان: ولحاف: طعام، يقول: يأكلون ويشربون فهو لحافهم. يقول: أكل الضيف فنام فهو لحافه. ويقال: للبن إذا ذهبت الرغوة عنه قد صقل كساؤه، وأنشد رجل من أهل البصرة: فبات لنا منها وللضيف موهنا لحاف ومصقول الكساء رقيق
قال: والمشمعة: المزاح والضحك، وأثنى أي أتبع. ج بسط، ككتاب وكتب. والبساط: ورق السمر يبسط له ثوب ثم يضرب فينحت عليه. والبساط، بالفتح: المنبسطة المستوية من الأرض، كالبسيطة، قال ذو الرمة: ودو ككف المشتري غير أنـه بساط لأخفاف المراسيل واسع وقال آخر: ولو كان في الأرض البسيطة منهم لمختبط عاف لما عرف الفـقـر وقال أبو عبيد وغيره: البساط، والبسيطة: الأرض العريضة الواسعة، وتكسر عن الفراء، وزاد: لا نبل فيها، كالبسيط، يقال: مكان بساط، وبساط، وبسيط، أي واسع، نقله الصاغاني عن الفراء، وأنشد لرؤبة: لنا الحصى وأوسع البساط وذكره الجوهري في الصحاح، واقتصر على الفتح. وأنشد للشاعر وهو العديل بن الفرخ العجلي، وكان قد هجا الحجاج فهرب منه إلى قيصر: أخوف بالحجاج حتى كأنـمـا يحرك عظم في الفؤاد مهيض ودون يد الحجاج من أن تنالني بساط لأيدي الناعجات عريض مهامه أشباه كأن سـراتـهـا ملاء بأيدي الغاسلات رحيض فكتب الحجاج إلى قيصر: والله لتبعثن به أو لأغزونك خيلا يكون أولها عندك وآخرها عندي. فبعث به، فلما دخل عليه قال: أنت القائل هذا الشعر? قال: نعم. قال: فكيف رأيت الله أمكن منك? قال: وأنا القائل: فلو كنت في سلمى أجا وشعابـهـا لكان لحـجـاج عـلـي سـبـيل خليل أمير المؤمـنـين وسـيفـه لكل إمام مصطـفـى وخـلـيل بنى قبة الإسلام حتـى كـأنـمـا هدى الناس من بعد الضلال رسول فلما سمع شعره عفا عنه. والبساط: القدر العظيمة، نقله الصاغاني. وقيل: البسيطة: الأرض، اسم لها، قاله ابن دريد، يقال: ما على البسيطة مثل فلان. والبسيطة: ع، ببادية الشام، قال الأخطل يصف سحابا: وعلا البسيطة فالشقيق بريق فالضوج بين رؤية وطحال ويصغر، قال ابن بري: بسيطة، مصغرا: اسم موضع ربما سلكه الحجاج إلى بيت الله الحرام، ولا يدخله الألف واللام، والبسيطة، وهو غير هذا الموضع: بين الكوفة ومكة، قال: وقول الراجز: إنك يا بسيطة التي الـتـي أنذرنيك في الطريق إخوتي يحتمل الموضعين. قلت: والذي في المحكم قول الراجز: ما أنت يا بسيط التي التـي أنذرنيك في المقيل صحبتي
قال أراد يا بسيطة، فرخم على لغة من قال: يا حار. وفي المعجم: بسيطة بالضم: فلاة بين أرض كلب وبلقين، وهي بقفا عفراء وأعفر، وقيل: على طريق طيئ إلى الشام، ويقال - في الشعر -: بسيط وبسيطة. وأما بالفتح فإنه أرض بين الكوفة وحزن بني يربوع، وقيل: بين العذيب والقاع، وهناك البيضة، وهي من العذيب. وقال ابن عباد: البسيطة، كالنشيطة للرئيس، وهي الناقة مع ولدها فتكون هي وولدها في ربع الرئيس، وجمعها: بسط. قال: وذهب فلان في بسيطة، ممنوعة من الصرف مصغرة، أي في الأرض، كما في الأساس والعباب، وهو مجاز. والبسيط: المنبسط بلسانه، وقال الليث: البسيط: المنبسط اللسان، وهي بهاء، وقد بسط، ككرم، بساطة. والبسيط: ثالث بحور الشعر، وفي الصحاح: جنس من العروض، ووزنه: مستفعلن فاعلن ثماني مرات، سمي به لانبساط أسبابه، قال أبو إسحاق: انبسطت فيه الأسباب فصار أوله مستفعلن، فيه سببان متصلان في أوله. ومن المجاز: رجل بسيط الوجه، أي متهلل، وبسيط اليدين، أي مسماح منبسط بالمعروف. جمعهما بسط، قال الشاعر: في فتية بسط الأكف مسامح عند الفضال قديمهم لم يدثر ومن المجاز: أذن بسطاء، أي عظيمة عريضة. ومن المجاز: انبسط النهار: امتد وطال، وكذلك غيره. ومن المجاز: البسطة: الفضيلة، وقوله تعالى وزاده بسطة في العلم والجسم فالبسطة في العلم: التوسع، وفي الجسم: الطول والكمال وقيل: البسطة في العلم: أن ينتفع به وينفع غيره، وقال: أعلمهم الله تعالى أن العلم الذي به يجب أن يقع الاختيار لا المال، وأعلم أن الزيادة في الجسم مما يهيب العدو. ويضم في الكل وبه قرأ زيد بن علي رضي الله عنه وزاده بسطة . والبسط، بالكسر، نقله الجوهري، وشاهده قول أبي النجم: يدفع عنها الجوع كل مدفع خمسون بسطا في خلايا أربع وبالضم لغة تميم، نقله الفراء في نوادره، وبضمتين لغة بني أسد، نقله الكسائي، وهي: الناقة المتروكة مع ولدها لا تمنع عنه، وفي الصحاح: لا يمنع منها. والجمع أبساط كبئر وآبار، وظئر وأظآر، نقله الجوهري. وحكى ابن الأعرابي في جمعهما، بسط بالضم، وأنشد للمرار: متابيع بسط متئمات رواجـع كما رجعت في ليلها أم حائل
وقيل: البسط ها هنا: المنبسطة على أولادها لا تنقبض عنها. قال ابن سيده: وليس هذا بقوي، ورواجع: مرجعة على أولادها، ومتئمات: معها حوار وابن مخاض كأنها ولدت اثنين من كثرة نسلها، وبساط، بالكسر، مثل: بئر وبئار، وشهد وشهاد، وشعب وشعاب وبساط بالضم، نقله الجوهري، ومثله بظئر وظؤار، وهو شاذ، وفي اللسان: من الجمع العزيز. وفي الحديث أنه كتب لوفد كلب - وقيل: لوفد بني عليم - كتابا فيه: عليهم في الهمولة الراعية البساط الظؤار، في كل خمسين من الإبل ناقة غير ذات عوار البساط، يروى بالفتح، والضم، والكسر، أما بالكسر فهو جمع بسط، بالكسر أيضا، كما قاله الأزهري، وبالضم: جمع بسط، بالضم أيضا، كشهد وشهاد. وأما بالفتح، فإن صحت الرواية، فإنها الأرض الواسعة، كما تقدم، ويكون المعنى في الهمولة: الراعية الأرض الواسعة، وحينئذ تكون الطاء منصوبة على المفعول، كما في اللسان. والمبسط، كمقعد: المتسع. قال رؤبة في رواية أبي عمرو والأصمعي. وقال ابن الأعرابي هو للعجاج، وكذلك حكم ما أذكره من هذه الأرجوزة وإن لم أذكر الاختلاف: وبلد يغتال خطو المختطـي بغائل الغول عريض المبسط وعقبة باسطة: بينها وبين الماء ليلتان وقال ابن السكيت: سرنا عقبة جوادا، وعقبة باسطة، وعقبة حجونا، أي بعيدة طويلة. والباسوط، والمبسوط من الأقتاب: ضد المفروق، وهو الذي يفرق بين الحنوين حتى يكون بينهما قريب من ذراع، والجمع: مباسيط، كما يجمع المفروق مفاريق. وبسطة، ممنوعا من الصرف ويصرف: ع، بجيان من كور الأندلس، نقله الصاغاني. قلت: وإليه نسب أبو عبد الله محمد بن عيسى بن محمد الوراق البسطي القرطبي، حدث. توفي سنة 396. ذكره ابن الفرضي. وعبد الله ابن محمد بن عبد الرحمن السعدي البسطي، كتب عنه محمد بن الزكي المنذري من شعره، وهو ضبطه. وركيته قامة باسطة، وقامة باسطة، مضافة غير مجراة؛ كأنهم جعلوها معرفة، أي قامة وبسطة، كما في العباب. وفي اللسان: وقال أبو زيد: حفر الرجل قامة باسطة، إذا حفر مدى قامته ومد يده. ومن المجاز: يده بسط، بالضم وبسط، بضمتين، قال الزمخشري: ومثله في الصفات. روضة أنف، ومشية سجح، ثم يخفف، فيقال: بسط كعنق وأذن، ويكسر، كالطحن والقطف، بمعنى المطحون والمقطوف، وعليه اقتصر الجوهري، أي مطلقة مبسوطة، كما يقال: يد طلق. وقيل: معناه منفاق منبسط الباع، ومنه الحديث: يد الله بسطان لمسيء النهار حتى يتوب بالنهار، ولمسيء الليل حتى يتوب بالنهار يروى بالضم وبالكسر، وقرئ: بل يداه بسطان بالكسر قرأ به عبد الله بن مسعود وإليه أشار الجوهري، وهكذا روي عن الحكم. وقرئ بالضم حملا على أنه مصدر، كالغفران والرضوان، ونقله الزمخشري، وقال: فيكون مثل روضة أنف، كما تقدم قريبا. وقال: جعل بسط اليد كناية عن الجود وتمثيلا، ولا يد ثم ولا بسط، تعالى الله وتقدس عن ذلك.
وقال الصاغاني في شرح الحديث الذي تقدم قريبا: هو كناية عن الجود حتى قيل للملك الذي تطلق عطاياه بالأمر والإشارة: مبسوط اليد، وإن كان لم يعط منها شيئا بيده ولا بسطها به البتة، والمعنى: إن الله جواد بالغفران للمسيء التائب. ومما يستدرك عليه: تبسط في البلاد: سار فيها طولا وعرضا، نقله الجوهري. والبسطة، بالفتح: السعة، نقله الجوهري أيضا، وكذا الصاغاني، وزاد: والطول، قال: وجمعه بساط، وبالكسر، وبه فسر قول المتنخل السابق: من طعام أو بساط. قلت: وقيل: معنى قول المتنخل أو بساط: أي ألقاه ضاحك السن. وقال الأخفش: سمعت مرة شيخا عالما بشعر هذيل يقول: البسطة: الدهن، والمعنى: أي أدهنهم وأطعمهم، كذا في شرح الديوان. وقال غير واحد من العرب: بيننا وبين الماء ميل بساط، أي ميل متاح. وقال ابن الأعرابي: التبسط: التنزه، يقال: خرج يتبسط، مأخوذ من البساط، وهي الأرض ذات الرياحين. وقيل: الأشبه في قوله تعالى بل يداه بسطان أن تكون الباء مفتوحة حملا على باقي الصفات كالرحمن. وبسط ذراعيه، وابتسطهما، أي فرشهما. وقد نهي عنه في الصلاة كما جاء في الحديث. وفي وصف الغيث: فوقع بسيطا متداركا، أي انبسط في الأرض واتسع، ومتداركا، أي متتابعا. والبسطة، بالفتح: الزيادة. وفلان بسيط الجسم والباع. وامرأة بسطة: حسنة الجسم سهلته، وظبية بسطة، كذلك. وناقة بسوط، كصبور: تركت وولدها لا يمنع منها ولا تعطف على غيره، وهي مع ذلك تركب، وجمعه بسط، بالضم، وقال الأزهري: ناقة بسوط: فعول بمعنى مفعولة، أي مبسوطة، كما يقال: حلوب للتي تحلب، وركوب للتي تركب. وقرأ طلحة بن مصرف: بل يداه بساطان. وأبسطت الناقة: تركت مع ولدها، نقله الجوهري. ويجمع البساط، لما يفرش، على بسط، بالضم.والبسطة والبسطيون، بالضم: جماعة من المحدثين، نسبوا إلى بيعها. وقول العامة: أبسطني، رباعيا، غلط. وقولهم: البسط، لبعض المسكرات، مولدة. وبسط رجله مجاز، وكذا تبسط عليهم العدل وبسطه. ونحن في بساط واسعة. وانبسط إليه، وباسطه، وبينهما مباسطة. وبسطة بالفتح: قرية بالشرقية. وبسطويه: قرية أخرى بالغربية. وبسوط، كصبور: أربع قرى بمصر، ذكر ياقوت منها في المشترك ثلاثة، منها: في الدقهلية، وتعرف ببسوط اتفو، وفي الغربية بسوط بهنية وتعرف ببساط الأحلاف، وقرية أخرى بها تسمى كذلك، وتذكر مع بقليس؛ وفي السمنودية، وتعرف ببساط قروص، وهو اسم رومي، كما نقله السخاوي. وقيل: بساط قروص من الغربية والصحيح ما قدمناه. وإلى هذه نسب عالم الديار المصرية الشمس محمد بن أحمد بن عثمان بن نعيم ابن مقدم البسطاطي المالكي، ولد سنة 806 وتوفي سنة 843 وابن عمه العلم سليمان بن خالد بن نعيم، وولده الزين عبد الغني بن محمد، ولد سنة 806 أجازه الولي بالعراقي والحافظ بن حجر، وولده البدر محمد ابن عبد الغني ولد سنة 836 أجاز له البرهان الحلبي وتوفي سنة 892 وعمه العز عبد العزيز بم محمد أخذ عن أبيه، ومات سنة 881 وهم بيت علم وحديث.
البصط، بالصاد، كتبه بالحمرة على أنه مستدرك به على الجوهري، وليس كذلك، بل ذكر في ب س ط ما نصه: بسط الشيء: نشره، وبالصاد كذلك. فإذن كتابته بالحمرة محل نظر. وهو البسط، بل في جميع ما ذكر من معانيه في السين يجوز فيه الصاد، كما في العباب. وقرئ: وزاده بصطة ومصيطر بالصاد، والسين. وأصل صاده سين قلبت مع الطاء صادا لقرب مخارجها، كما في اللسان.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR17.540 harfبَسَطَهُ
1 بَسَطَهُ بساط بسط بسطه بسطة , (M, Msb, K,) aor. بَسُطَ , (M, TA,) inf. n. بَسْطٌ, (S, M, Msb,) contr. of تَبْسيِطٌ; (M, TA;) as also ↓بسّطهُ, (M,* TA,) inf. n. تَبْسيِطٌ. (TA.) [As such,] He spread it; spread it out, or forth; expanded it; extended it; (S, Msb, K, B;) as also ↓بسّطهُ: (K:) and he made it wide, or ample: these are the primary significations; and sometimes both of them
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR976 harfبَسَطَ
بَسَطَ U ( n. ac. بَسْط 1 ),
a. Spread, stretched out, expanded; dilated.
b. Gladdened.
c. U ( n. ac. بَسَاْطَة 22t ), Was witty, smart.
بَسَّطَ
بَسَّطَ II ,
a. Spread out, unfolded.
بَاْسَطَ
بَاْسَطَ III ,
a. Was free and easy.
أَبْسَطَ
أَبْسَطَ IV ,
a. Gladdened.
تَبَسَّطَ
تَبَسَّطَ V ,
a. Was spread out &c.
b. Roamed, roved.
اِنْبَسَطَ
اِنْبَسَطَ VII ,
a. see V . ( a ).
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok34.509 harfبسط
بَسَطَ - يَبْسُطُ - بَاسِط - بِساط - بِساطاً - بَسْطَة - بَسْطَة ً
بَسَطَ - يَبْسُطُ + كائن + شيئاً: يفرده: الحركة المعاكسة لفعل القبض: يفتح ثنياته ويفردها وينشرها ويمدها بشكل سطح منبسط: يفتح ثنيات الشيء نحو الخارج ثم ينشرها ويباعدها ويوسع بينها ويجعلها تمتد على سطح مستو فيجعل الجسم أقرب ما يكون للسطح " المنبسط " أي السطح المستوي الذي لا
Mücavir kökler34 mücavir (170 toplam)
- شيأ
15 ortak ayet · Şey
- رزق
10 ortak ayet · Üzüm demektir
- قدر
10 ortak ayet · Kıdr kazandır
- يدي
6 ortak ayet · El ve kol demektir
- عبد
6 ortak ayet · Ana kapının önündeki bekçidir
- أله
15 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- غلل
2 ortak ayet · Ğille, İç gömlek demektir
- كفف
2 ortak ayet · Avuç demektir
- زيد
3 ortak ayet · Zade : Azık demektir
- فلح
2 ortak ayet · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
- خبر
2 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- كثر
3 ortak ayet · Kesr(sin ile) kırık demektir
Geçtiği ayetler(23)
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتَاعٌ
BollaştırırAlah; dilediği kimseye rızkı genişletir, daraltır. Onlar ise dünya hayatı ile sevindiler. Halbuki dünya hayatı ahiretin yanında sadece bir geçimlikten ibarettir.
إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا
BollaştırırMuhakkak ki Rabbın; dilediğine rızkı genişletir ve daraltır. Muhakkak ki O; kulları için Habir’dir, Basir’dir.
وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ …
BollaştırırDaha dün onun yerinde olmayı isteyenler: Vay demek ki Allah; kullarından dilediğinin rızkını genişletip daraltmaktadır. Eğer Allah, bize lutfetmemiş olsaydı; bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay, demek ki kafirler, asla felah bulmazlar, demeye başladılar.
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
BollaştırırAndolsun ki; onlara: Gökten su indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilten kimdir? diye sorarsan, elbette; Allah’tır diyecekler. De ki: Hamd Allah’adır. Ama onların çoğu akletmezler.
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
BollaştırırGörmezler mi ki Allah; rızkı dilediğine yayıp genişletir ve kısar da. Muhakkak ki bunda inanan bir kavim için ayetler vardır.
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
BollaştırırDe ki: Rabbım dilediğinin rızkını genişletir ve kısar, ama insanların çoğu bilmezler.
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ
BollaştırırDe ki: Rabbım, rızkı kullarından dilediğine genişletir ve kısar. Hangi şeyden de infak ederseniz; O, yerine koyar. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.
أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
BollaştırırBilmezler mi ki; Allah, dilediğine rızkı genişletir ve kısar. Doğrusu bunda, inanan kimseler için ayetler vardır.
لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
BollaştırırGöklerin ve yerin anahtarları O’nundur. Dilediğinin rızkını genişletir, ve kısar. Muhakkak ki O; her şeyi bilendir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بسط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Sad harfi ile varyantı bulunur بصط |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مدد, نشر, وسع, فرش |
| Zıt Kök | قبض |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi enine ve boyuna yaymak, sermek, katlanmış veya toplanmış halden açarak genişletmek |
| Çekirdek Özet 2 | Rızkın, kudretin, ilmin, lütfun veya ellerin bir muhataba doğru engelsizce yayılması, bollaştırılması ve uzatılması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık alanındaki daralma ve tutulmanın karşıtı olarak imkânların açılması, akışın serbest bırakılması ve potansiyelin serilerek görünür kılınması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca maddî rızkın zenginlik anlamında bollaşması olarak anlayıp ilâhî denge, fiziksel yayılma, adlî ve ahlâkî tutum ile kudretin uzanması boyutlarını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بس | Bir şeyi ileri doğru sürmek, dağıtmak, katılığı çözüp parçalamak veya yaymak; بسس kökünde un veya toprağın ufalanıp serpilmesi, بسر kökünde vaktinden önce ileri atılma, بسق kökünde boyca uzayıp yükselme, بسل kökünde sertleşip öne çıkma ve بسم kökünde dudakların iki yana açılarak yayılması durumlarında görülen açılma ve yayılma devinimidir. | ط | Kuşatıcı yayılma, zemine temas ederek yüzey oluşturma ve enine boyuna açılma imgesi eklenerek kök, yalnızca bir yöne uzama değil düz bir alana tam bir sergi gibi yayılma ve boşluk bırakmayacak şekilde genişleme anlamını kazanmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Kapalı alan, hazne, bir mekanın içi ve toplanma noktası |
| س | Diken, destek | Tutunma, yönelme, kesintisiz bir çizgi üzerinde ilerleme ve dayanma |
| ط | Sepet, çark, sargı | Sarma, kuşatma, yüzeye temas eden yayvan biçim ve çevreleme |
| بسط | Evin veya çadırın içindeki örtünün dışa ve zemine doğru gerilerek yayılması | Kapalı veya toplanmış durumdaki bir varlığın, zemin veya yüzey boyunca kesintisizce açılarak serilmesi, çevresini kaplayacak bir genişliğe ulaştırılması hareketini resmeder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kumaş, deri, örtü veya kilimin bükülmüş halden çıkarılıp zemin üzerine yayılması; devenin yavrusuyla serbest bırakılarak sağımdan alıkonmaması; devenin adımlarını geniş ve serbest atması; bir kimsenin elini veya kolunu ileriye doğru uzatması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Zü’r-Rimme bir çöl tasvirinde geniş ve dümdüz vadi zeminini hızlı develerin ayakları altına serilmiş geniş bir yaygıya benzeterek şöyle der: ودَوٍّ ككَفِّ المُشْتَرِي، غيرَ أَنه / بَساطٌ لأَخْفافِ المَراسِيل واسِعُ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairlerinden Udeyl b. el-Ferahk, Haccâc’ın elinin kendisine ulaşamayacağı uzak ve yayvan çölü nitelerken kelimeyi genişlik anlamında kullanır: ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني / بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde بسط kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında yüzeyin açılması, uzatma, genişletme ve basitleştirme semantik çekirdeği etrafında temsil edilir. İbranicede פשט (p-š-t) kökü bir şeyi soymak, düzleştirmek, elbiseyi çıkarmak ve istila amacıyla düzlükte ileri doğru yayılmak anlamlarını taşır; Rabbinik dönemde ise açık, düz ve mecazsız anlamı niteleyen yalınlık manasını kazanır. Süryanicede ܦܫܛ (p-š-ṭ) kökü uzatmak, düzleştirmek, doğrultmak ve basit hale getirmek anlamlarına gelir. Arapçada kökün içindeki س harfi, bazı lehçelerde kalınlaşarak ص sesine döner ve بصط biçiminde de kullanılır; bu fonetik kayma manada bir değişime yol açmaz. Kökün ana semantik yönelimi, toplanmış veya bükülmüş bir nesnenin pürüzsüz ve engelsiz biçimde uzatılması ve yayılmasıdır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بسط ve بصط ses denkliği | Katlanmış veya dürülmüş bir şeyin açılarak enine boyuna serilmesi; elin, rızkın veya gövdenin uzaması ve genişlik kazanması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פשט ve Süryanice ܦܫܛ | Süryanice ve İbranicede doğrultmak, uzatmak, düzleştirmek ve yayılmak manasındaki ortak kök ile düzenli p/b ve š/s ses denkliği. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-š / b-s çekirdeği | Açılma, çözülme ve yayılma bildiren ilksel morfemik çekirdek üzerinden diğer Afro-Asyatik kollardaki düzleme formları. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بسط | Anlamlı | Yaymak, açmak, uzatmak, bollaştırmak | Bir yüzeyi veya imkânı bükülmüş halden serbest hale getirip genişletmek | Hedef köktür; Kur'an'da 25 defa geçer. |
| بطس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için kullanım kaydı düşülmemiştir | Kur'an'da geçmez. |
| سبط | Anlamlı | Sarkmak, düz ve akıcı uzamak, soy ağacı oluşturmak | Saçın veya dalın kıvrımsız düz uzaması; İsrailoğullarının kollara ayrılarak yayılan boyları | Kur'an'da geçer; بسط ile düz ve uzun yayılma yönünden akrabadır. |
| سطب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Erken dönem kaynaklarında belirgin ve yaygın bir kök yapısı olarak tescil edilmemiştir | Kur'an'da geçmez. |
| طبس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kitābü'l-Ayn kullanımda saymışsa da müstakil semantik alan oluşturmamıştır | Kur'an'da geçmez. |
| طسب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip olarak kabul edilir | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بسط | Merkez | Yaymak, açmak, sermek, uzatmak | Bir nesneyi veya imkânı zemin üzerinde enine boyuna açarak bollaştırmak | Kökün merkez anlamı toplanmışlığı çözüp yüzeye yaymaktır. |
| مدد | Komşu | Çekerek uzatmak, ekleme yapmak | مدد doğrusal uzama ve süreklilik ekleme bildirirken بسط yüzeyce yayılma ve açılmadır | Zaman ve mesafe boyunca çekilip uzatılan şeyler için kullanılır. |
| نشر | Komşu | Dağıtarak saçmak, yaymak | نشر dağınık parçaları çevreye dağıtmak iken بسط bütünlüğü korunan bir şeyin serilmesidir | Kitapların veya rüzgârların etrafa yayılması gibi durumlardır. |
| وسع | Komşu | Kapasite genişliği, içine alabilme | وسع bir kabın veya sınırın hacimce büyüklüğü iken بسط bizzat hareketle açıp sermektir | Varlığın potansiyel genişliğini ve kapsayıcılığını niteler. |
| فرش | Komşu | Altına yaymak, döşemek | فرش doğrudan üzerine oturulacak tabanı hazırlamak iken بسط her türlü uzanma ve yayılmadır | Yer üzerine yatak veya sergi döşeme eylemini karşılar. |
| قبض | Zıt | Tutmak, kısmak, daraltmak, toplamak | قبض avucu sıkmak, akışı kesmek ve içeri çekmek iken بسط açmak ve yaymaktır | Varlığın büzülmesi, imkânın daraltılması ve geri çekilmesidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بسط | Yaymak, uzatmak, bollaştırmak | Bir örtüyü açmak, eli uzatmak, rızkı genişletmek, ferahlık vermek | Kesin |
| Latince | expandere, extendere | Açmak, germek, uzatmak | expandere bir yüzeyi düzleştirerek açmayı, extendere ise ileri doğru germeyi tam karşılar; ancak ahlâkî ve malî genişlik boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | spread, expand, extend | Yaymak, genişletmek, uzatmak | spread yaygı gibi sermeyi, extend eli uzatmayı, expand hacimce genişlemeyi karşılar; kökün cömertlik ve ferahlık çağrışımı ayrı kelimeler gerektirir | Kesin |
| Almanca | ausbreiten, entfalten, ausstrecken | Yaymak, katını açmak, uzatmak | ausbreiten örtüyü sermeyi, entfalten potansiyelin serilmesini, ausstrecken ise uzvu uzatmayı verir | Güçlü |
| Fransızca | étendre, déployer | Yaymak, germek, açmak | déployer katlanmış bir şeyi bütünüyle açıp görünür kılmayı, étendre ise yüzey boyunca sermeyi karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَبْسُطُ الرِّزْقَ | Rızkı genişletmek, bollaştırmak, serbest bırakmak | İktisadî dengenin ve varlık imkânlarının Allah tarafından takdir edildiği ayetler; Ra'd 13:26, Kasas 28:82, Şûrâ 42:12. |
| زَادَهُ بَسْطَةً | Üstünlük, fiziki ve zihni kapasite genişliği | Yöneticilik ve liderlik liyakatinin bilgi ve beden dirayetiyle temellendirildiği bağlam; Bakara 2:247, A'râf 7:69. |
| بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ / بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ | Saldırı, öldürme veya can alma kastıyla el uzatmak | Habil-Kabil kıssasında fiilî tecavüz ve ölüm anında meleklerin can alıcı hamlesi; Mâide 5:28, En'âm 6:93. |
| بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ | Cömertlik, mutlak ihsan, sınırsız lütuf | Yahudilerin Allah'ın kudret ve keremini daraltıcı iddialarına ret bağlamı; Mâide 5:64. |
| وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ | İhtiyatsız harcama, israf, hesapsız saçma | Malî ahlak ve infakta denge ilkesinin vaz edildiği bağlam; İsrâ 17:29. |
| جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا | Düzgün, yaşanabilir, engelsiz bir sergi ve zemin | Yeryüzünün insanın yerleşmesine ve yol almasına elverişli kılınması; Nûh 71:19. |
| فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ | Bulutları gökyüzüne yaymak, tabaka halinde sermek | Tabiat ayetlerinde yağmurun oluşum evreleri ve atmosferik hareket; Rûm 30:48. |
| بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ | Hayvanın uzuvlarını yere uzatıp yatması | Mağara ehlinin köpeğinin eşikte kollarını yere sererek beklemesi; Kehf 18:18. |
| كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ | Çaresizce ve boşuna el açıp bekleme | Sahte ilahlara dua edenlerin boşuna çabasını resmeden temsil; Ra'd 13:14. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlâhî sıfatlar ve ef'âlullah | Allah'ın rızkı dilediğine açıp dilediğine kısması (قبض ve بسط) ve yedeyn sıfatının cömertlik yahut kudretle tevili | Mutlak irade ve kudretin engellenemez biçimde varlığa uzanması, sınırsız ihsan. |
| Fıkıh | Nafaka, infak ve mülkiyet ahkâmı | İsraf ile cimrilik arasındaki orta yolun belirlenmesi, tasarrufta aşırı açılmanın hacir sebebi sayılıp sayılmayacağı | Malî imkânların ölçüsüzce dağıtılması ve harcama sınırlarının aşılması. |
| Tefsir | Yerbilimsel ve kozmolojik ayetler | Yeryüzünün bir sergi (بساط) kılınmasının arzın küreviyeti veya insanın yaşamına uygun düzlükler barındırmasıyla telifi | Yaşamaya, yerleşmeye ve yollar edinmeye uygun geniş zemin. |
| Hadis | Ahlak, ruh halleri ve kıyamet alametleri | Hz. Peygamber'in gönül ferahlığını nitelerken kullandığı sevinç hali ve ellerin hayır için açılması | Ruhun açılıp genişlemesi, neşe, engelsiz cömertlik ve bağış eli. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi lütuf ve kulluk dengesi | İhsan ve imtihan zemini | Varlık imkânlarını açarak şükrü, kısarak sabrı sınamak | Allah'ın rızkı açması tek başına üstünlük göstergesi değil, ahlâkî sorumluluğu artıran bir sınav alanıdır. | Kesin |
| İlmi | Kapasite ve kavrayış derinliği | Zihni kuşatıcılık | Bilgiyi sınırların ötesine taşımak ve sentez yapmak | بسطة في العلم ifadesi, dar uzmanlığın ötesinde meseleleri kuşatıcı ve geniş ufuklu anlama gücünü gösterir. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet temeli | Dirayet ve otorite kabiliyeti | Toplumu yönetme ve savunma kapasitesini kurmak | Talut kıssasında liderliğin soy veya zenginlikle değil, bilgi ve beden genişliğiyle meşruiyet kazanmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Likidite ve kaynak dağılımı | Refah akışı ve piyasa esnekliği | Kaynakların tek elde toplanmasını önleyip dolaşıma sokmak | Sermayenin ve tüketim harcamalarının ne bütünüyle kısılması ne de savurganlıkla tüketilmesi dengesidir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey integrali ve hacimsel genleşme | Bir manifoldun veya yüzeyin alanının artması, gerilerek kapladığı uzamın genişletilmesi ve akışkanın engelsiz bir alana doğru yayılım difüzyonu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fırsat eşitliği ve sosyo-ekonomik mobilite | Toplumsal yapıda kaynakların, hakların ve imtiyazların belirli bir zümreden çıkarılıp tabana doğru yayılması ve erişilebilir kılınması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel gelir artışı ve tüketim zenginliği düzeyine indirgeyerek, ayetlerdeki fiziksel zemin, yönetim dirayeti, fiilî taarruz ve ahlâkî itidal boyutlarını gözden kaçırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; göklerdeki bulutların serilmesinden yeryüzünün jeolojik elverişliliğine, ruhsal genişlikten siyasî liyakate, infakta altın orandan meleklerin ölüm anındaki uzanışına kadar uzanan ontolojik bir yayılma ve uzanma prensibidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rızkın açılmasını (بسط) ilahi bir ödül, daraltılmasını (قبض) ise ilahi bir ceza zannederek kader ve rızık ilişkisini ahlâkî sınav ekseninden çıkarıp seküler bir başarı teolojisine dönüştürmek; Talut örneğindeki liderlik şartını ise maddî servetle karıştırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, rızık ve ahlak dengesini kuran temel zıtlık çiftlerinden birini (قبض ve بسط) teşkil eder; dengenin ne sıkı sıkıya tutmakta ne de hesapsızca saçmakta olduğunu, her iki kutbun da ilahi takdir ve imtihan alanı olduğunu kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Rızkın dağılımını konu alan mekanizma ayetlerinde (Ra'd, Şûrâ, İsrâ), yeryüzünün ve gökyüzünün yaratılış ayetlerinde (Nûh, Rûm), infak ahlakı kurallarında (İsrâ 17:29) ve peygamberî kıssalardaki liderlik vasıflarında (Bakara 2:247). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Malî gücün ve zenginliğin bizzat seçilmişlik ve üstünlük alameti olduğu zannını yıkar; rızkın sınırsızca saçılmasının yeryüzünde azgınlığa yol açabileceğini göstererek ilahî kısıtlamanın da bir adalet ve rahmet unsuru olduğunu hatırlatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKatlanmış, bükülmüş veya toplanmış bir örtü, deri veya uzvun engelsiz bir düzlem üzerinde açılarak serilmesi, yayılması ve boylu boyunca uzatılmasıdır.
- Soyut anlamBir varlığın, imkânın, lütfun, kudretin veya bilginin sınırlarını genişleterek muhatabını veya alanını bütünüyle kuşatacak biçimde serbest bırakılması ve görünür hale getirilmesidir.
- Sistematik karşılıkİktisatta sermayenin serbest dolaşımı, teolojide ilahi cömertlik ve imtihan bolluğu, siyasette idari ehliyetin zihni ve fiziki dirayetle genişlemesi, ahlakta ise cimrilik ve israf uçlarından arınmış dengeli yayılmadır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , sistemin belirli bir andaki yayılma ve açıklık durumunu temsil eder. , potansiyel imkân veya kaynak gradyanını; , bu imkânın yüzeye veya topluma yayılmasını sağlayan iletkenlik ve genişleme katsayısını simgeler. terimi, kökün çekirdeğini oluşturan dışa doğru serilme ve yayılma akısını modeller. terimi ise yayılmanın aşırılığa ve israfa dönüşmesini engelleyen karşıt kısıtlayıcı dengeleyiciyi ( fonksiyonunu) temsil eder.