جمل
ج - م - ل
KÖK- 11 geçiş
- 11 ayet
- 7 sîga
- 12 sözlük
Erkek deve demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Erkek deve demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.859 harfباب الجيم واللام والميم معهما
ج ل م، ج م ل، م ل ج، ل م ج، ل ج م حمد كلّهنّ مستعملات
جلم:
الجَلَمُ: اسم يقع على الجَلَمَين، كالمقراض والمِقراضَين، والقلم والقَلَمَين.
وجَلَمتُ الصُّوفَ والشَّعر بالجَلَمِ، وقلمت الظُّفرَ بالقلم: قال:
قيس القُلامة ممّا جُزَّ بالقلمِ
وجَلمَةُ الشّاةِ والجَزور بمنزلةِ المسلوخة إذا ذهب عنها أكارعها وفضولها.
لجم:
واللَّجام الدابَّة.
واللِّجامُ: ضربٌ من سمات الإبل،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.585 harfالجَمَلُ من الإبل. قال الفراء: الجَمَلُ: زوج الناقة، والجمع جِمالٌ وأَجْمالٌ وجِمالاتٌ وجَمائِلُ. والجامِلُ: القطيع من الإبل مع رُعاتِه وأربابه. قال الشاعر:
لهم جامِلٌ ما يهدأ الليلَ سامِرُهُ
وتقول: اسْتَجْمَلَ البعيرُ، أي صار جملاً وإنَّما يسمى جملاً، إذا أرْبَعَ. والجَمَّالَةُ: أصحاب الجمال، مثل الخيَّالة والحمَّارة. والجمالُ: الحُسْنُ وقد جَمُلَ الرجلُ بالضم جَمالاً فهو جميلٌ، والمرأةُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.671 harfج ل م
جلم ، جمل ، لجم ، لمج ، مجل ، ملج : مستعملات .
جلم : قال الليث : الجَلَمُ اسم يَقع على الجَلَميْن . كما يقال المِقْراضُ والمِقْراضان ، والقلم والقلمان .
قال : وجَلَمْتُ الصُّوفَ والشَّعر بالجَلَم ، كما تقول : قَلَمْتُ الظُّفر بالقلم .
وأنشد :
لما أُتيتُم فلم تنْجُوا بمَظْلمةٍ
قِيسَ القُلامَةِ مما جَزَّهُ الجَلَمُ
والقَلَم كلُّ يُرْوى .
وأَخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سَلَمه ، عن الفرّاء ، عن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.360 harf(باب الجيم والميم وما يثلثهما)
(جمن) الجيم والميم والنون ليس فيه غير الجُمان، وهو الدرُّ. قال المسيّب([1]):
كجُمانةِ البَحْرِيّ جَاءَ بِها *** غَوّاصُها مِن لُجَّةِ البَحْرِ
(جمي) الجيم والميم والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهو الجمَاءُ، وهو الشَّخص. وربّما ضُمّت الجيم. قال:
* وقُرْصَةٍ مثلِ جَُمَاء التُّرْسِ([2]) *
(جمح) الجيم والميم والحاء أصلٌ واحد مطَّرد، وهو ذَهاب الشّيء قُدُماً بغَلَبةٍ
(باب الجيم والميم وما يثلثهما) (جمن) الجيم والميم والنون ليس فيه غير الجُمان، وهو الدرُّ. قال المسيّب([1]): كجُمانةِ البَحْرِيّ جَاءَ بِها *** غَوّاصُها مِن لُجَّةِ البَحْرِ (جمي) الجيم والميم والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهو الجمَاءُ، وهو الشَّخص. وربّما ضُمّت الجيم. قال: * وقُرْصَةٍ مثلِ جَُمَاء التُّرْسِ([2]) * (جمح) الجيم والميم والحاء أصلٌ واحد مطَّرد، وهو ذَهاب الشّيء قُدُماً بغَلَبةٍ وقُوَّة. يقال جَمَح الدّابةُ جِماحاً إذا اعتَزَّ فارسَه حتَّى يغلِبَه. وفرس جَموح. قال: سَبُوحٌ جَمُوحٌ وإحضارُها *** كمعمعة السَّعَف المُوقدِ([3])وجَمَحَ الصَّبيُّ الكعبَ بالكعبِ، إذا رماه حتَّى يُزيلَه عن مكانه. وفي هذه نظر، لأنها تقال بغير هذا اللفظ، وقد ذكرت([4]). والجُمَّاحُ: سَهم يُجْعَلُ على رأسه طِينٌ كالبُنْدُقة يَرْمي به الصّبيان. قال: هلْ* يُبْلِغَنِّيهِمْ إلى الصّباحْ *** هِقْلٌ كأنَّ رَأْسَه جُمَّاحْ([5])قال بعض أهل اللغة : الجَمُوح الرَّاكبُ هواه. فأمّا قوله تعالى: ﴿لَوَلَّوْا إلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ﴾ [التوبة 57]، فإنّه أراد يَسْعَون. وهو ذاك. وقال: خلعْتُ عِذارِي جامحاً ما يَرُدُّني *** عن البيض أمثَالِ الدُّمَى زَجْرُ زاجرِ([6])وجَمَحَتِ المرأةُ إلى أهلها: ذهبَتْ من غير إذْن. (جمخ) الجيم والميم والخاء كلمة واحدة لعلّها في باب الإبدال. يقولون جامَخْت الرجل فاخَرْتُه. وإنما قلنا إنّها من باب الإبدال لأنَّ الميم يجوز أن يكون منقلبةً عن فاء، وهو الجَفْخُ والجخف بمعنىً. (جمد) الجيم والميم والدال أصلٌ واحد، وهو جُمُود الشيء المائع من بردٍ أو غيره. يقال: جمَدَ الماء يجْمُد. وسنَةٌ جَمادٌ قليلة المطر. وهذا محمولٌ على الأوَّل، كأنَّ مطرها جَمَدَ. وكان الشّيباني يقول: الجماد الأرض لم تمْطرْ. ويقول العرب للبخيل: "جَمادِ له"، أي لا زال جامدَ الحال، وهو خلاف حَمَادِ. قال المتلمّس: جَمَادِ لها جَمَادِ ولا تقولي *** لها أبداً إذا ذُكِرتْ حَمَادِ([7])(جمر) الجيم والميم والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على التجمُّع. فالجمر جمر النّار معروف، الواحد جمرة. والجمّارُ جمّار النخل وجَامُورُهُ أيضاً، وهي شَحْمَةُ النَّخْلة. ويقال جَمَّرَ فلانٌ جيشَه إذا حَبَسَهم في الغَزْوِ ولم يُقْفلْهُمْ([8]) إلى بلادهم. وحَافِرٌ مُجْمَرٌ وقَاحٌ صُلْبٌ مجتمع. والجَمَرات الثلاثُ اللّوَاتي بمكّة يُرْمَيْنَ من ذلك أيضاً، لتَجَمُّعِ ما هناك من الحصى. وأمّا جمرت العرب فقال قوم: إذا كان في القَبيل ثلاثمائة فارسٍ فهي جَمْرَةٌ. وقال قوم: كلُّ قبيلٍ انضمُّوا وحاربوا غيرَهُم ولم يُحالفوا سواهم فهُمْ جمْرة. وكان أبو عبيدٍ يقول: جَمَراتُ العرب ثلاث: بنو ضَبَّة بن أُدّ، وبنو نُمير ابن عامر، وبنو الحارث بن كعب، فطَفِئَتْ منهم جمرتان، وبقيت واحدة، طَفِئَت ضبّة لأنها حَالفت الرِّباب، وطَفِئَتْ بنو الحارث لأنّها حالفت مَذْحِجاً، وبقيت نُميرٌ لم تَطْفَأ، لأنّها لم تُحَالِفْ. ويقال: جَمّرَتِ المرأةُ شَعَْرها، إذا جمَعَتْهُ وعَقَدَتْهُ في قفائها([9]). وهذا جميرُ القوم أي مجتَمِعُهم. وقد أجْمَرَ القوم على الأمر اجتَمَعُوا. وابنُ جَميرٍ: اللّيلُ المظلم. (جمز) الجيم والميم والزاء أصلٌ واحد، وهو ضَرْبٌ من السَّير. يقال: جَمَزَ البَعيرُ جَمْزاً([10]) وهو أشَدُّ من العَنَق. وسُمِّيَ بَعير النَّجَاشيِّ ([11]) جمّازاً، لسُرْعة سَيره. قال: أنا النَّجاشيُّ على جَمَّازِ *** حَادَ ابنُ حَسّانٍَ عن ارتجازِي([12])وحِمَارٌ جَمَزَى أي سريع. قال: كأنّي وَرَحْلِي إذا رُعْتُها *** على جَمَزَى جازئٍ بالرِّمالِ([13])وشذّت عن هذا القياس كلمةٌ. يقال الجُمْزَة الكتْلةُ من التَّمْر([14]). (جمس) الجيم والميم والسّين أصلٌ واحد، من جُمُوس الشَّيء. يقال: جَمَس الوَدَك إذا جَمَدَ. والجَمْسَة البُسْرَة إذا أرْطَبَتْ وهي بعد صُلْبَة. (جمش) الجيم والميم والشين أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من الحَلْق. يقال: جَمَشْت الشَّعر إذا حلقْتَه. وشَعَْرٌ جميشٌ. وفي الحديث: "إنْ رَأَيتَ شاةً بخَبْتِ الجَمِيش"، فالخَبْت المفازة، والجَمِيش الذي لا نَبْتَ به. وسنَةٌ جَمُوشٌ إذا احْتَلَقَت النَّبْت. قال رُؤبة: * أوْ كاحتلاقِ النُّورَةِ الجميشِ([15]) * ومما شذَّ عن الباب الجَمْش الحَلْبُ بأطراف الأصابع. والجَمْش: الصَّوْت. (جمع) الجيم والميم والعين أصلٌ واحد، يدلُّ على تَضَامِّ الشَّيء. يقال جَمَعْتُ الشيءَ جَمْعاً. والجُمَّاع الأُشابَةُ من قبائلَ شتَّى. وقال أبو قيس([16]): ثم تجلّت ولنا غاية *** من بين جمعٍ غَير جُمَّاعِ([17])ويقال للمرأة إذا ماتت وفي بطنها وَلَدٌ: ماتت بِجُمْع. ويقال هي أنْ تموت المرأة ولم يمسسها رجُلٌ. ومنه قول الدّهناء([18]) * "إنِّي منه بِجُمْعٍ". والجامع: الأتانُ أوّل ما تَحمِل. وقدرٌ جِماعٌ وجامعة، وهي العظيمة. والجَمْع: كلُّ لونٍ من النّخل لا يُعرف اسمُه، يقال ما أكثر الجَمْعَ في أرضِ بني فلانٍ لنَخْلٍ خرجَ من النّوى. ويقال ضربته بِجُمْعِ كَفِّي وجِمْعُ كَفّي([19]). وتقول: نهبٌ مُجْمَع. قال أبو ذُؤَيب: وكَأَنَّها بالجِزْعِ جِزْعِ نُبَايِعٍ *** وأولاتِ ذِي الخَرْجاءِ نهْبٌ مُجْمَعُ([20])وتقول استَجْمَعَ الفَرسُ جَرْياً. وجَمْع: مكّة([21])، سمِّي لاجتماع النَّاسِ به وكذلك يوم [الجمعة([22])] . وأجمعت على الأمر إجماعاً وأجمعته. قال الحارث ابن حِلِّزَة: أجمَعُوا أمرهُمْ بليلٍ فلمَّا *** أصبَحُوا أصبحَتْ لهمْ ضَوضاءُ([23])ويقال فَلاَةٌ مُجْمِعَة([24]): يجتمع الناس فيها ولا يتفرَّقون خَوْفَ الضَّلال. والجوامع: الأغلال. والجَمْعاء من البهائم وغيرها: التي لم يذهَبْ من بدنها شَيء. (جمل) الجيم والميم واللام أصلان: أحدهما تجمُّع وعِظَم الخَلْق، والآخر حُسْنٌ. فالأوّل قولك أجْمَلْتُ الشّيءَ، وهذه جُمْلة الشّيء. وأجمَلْتُه حصّلته. وقال الله تعالى: {وقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ القُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً ([25]) [الفرقان 32]. ويجوز أنْ يكون الجَمَل من هذا؛ لعِظَم خَلْقه. والجُمَّل: حَبْل غَليظ، وهو من هذا أيضاً. ويقال أجْمَلَ القومُ كثُرت جمالُهم. والجُمَاليّ: الرّجُل العظيم الخَلْق، كأنه شُبِّه بالجمل؛ وكذلك ناقةٌ جُمَالِيَّة. قال الفراء: (جِمَالاَتٌ) جمع جَمَل. والجِمَالات: ما جمع من الحِبال والقُلُوس([26]). والأصل الآخر الجَمَال، وهو ضدُّ القبح. ورجلٌ جميل وجُمال([27]). قال ابن قتيبة: أصله من الجَمِيل وهو وَدَك الشَّحمِ المُذابِ. يراد أنَّ ماءَ السِّمَنِ يجري في وجهه. ويقال جَمَالَكَ أن تفَعَلَ كذا، أي اجْمُل ولا تَفْعَلْه. قال أبو ذؤيب: جَمَالَكَ أيُّها القلبُ الجريحُ *** ستَلْقَى مَنْ تُحبُّ فتستريحُ([28])وقالت امرأةٌ لابنتها: "لا تَجَمَّلِي وتَعَفَّفِي" أي كُلِي الجميلَ -وهو الذي ذكرناه من الشَّحم المذاب- واشربي العُفَافَة، وهي البقية من اللبن. ---------------------ــــ ([1]) قصيدة البيت التالي مختلف في نسبتها إلى المسيب بن علس، وإلى الأعشى. وهي في ديوان الأعشى (نسخة رامبور بالهند) كما نبه العلامة الميمني في حواشي الخزانة (3: 216 سلفية). وقد وردت في نسخة (جابر) منسوبة إلى المسيب مخرومة مبتورة. وقد علل البغدادي هذا الخلاف بما نقله: "كان الأعشى راوية المسيب بن علس والمسيب خاله. وكان يطرد شعره ويأخذ منه". ([2]) قبله، كما في اللسان (جمى): * يا أم سلمى عجلي بخرس * ([3]) نسب إلى امرئ القيس في اللسان (جمح) برواية "جموحاً مروحا". ([4])أي يقال "جبح" بالباء بدل الميم. ولم ترد هذه المادة في المقاييس، وقد ذكرت في المجمل. ([5]) نسب إلى راجز من الجن في اللسان (جمح). ([6]) البيت في المجمل واللسان (جمح). ([7]) ديوان المتلمس 7 مخطوطة الشنقيطي واللسان (جمد). وفي اللسان: "ولا تقولن". ونبه على رواية أخرى، وهي: حماد لها حماد ولا تقولي *** طوال الدهر ما ذكرت جماد ([8]) يقفلهم: يرجعهم. وفي الأصل: "يقلفهم"، تحريف. ([9]) الفقاء، بالمد : لغة في القفا. قالوا: ولذلك جمع على أقفية. ([10]) ويقال جمزى، أيضاً بالتحريك والقصر. ([11]) هو النجاشي الشاعر، كان معاصرا لحسان بن ثابت وكان يهجو الأنصار، فانبرى له حسان وابنه عبد الرحمن يهاجيانه. انظر الخزانة (2: 106-107). ([12]) البيتان في اللسان (جمز). ([13]) البيت لأمية بن أبي عائذ الهذلي كما في شرح السكري لأشعار الهذليين 184 ومخطوطة الشنقيطي 80 واللسان (جمز). ويروى: "إذا زعتها" بالزاي. ([14]) من التمر والأقط ونحو ذلك، والجمع جمز كغرف. ([15]) وكذا موضعه من الاستشهاد في المجمل واللسان، دون أن يسبق ذكره للنورة، وقبل ذلك بكلام طويل في اللسان: "ونورة جموش وجميش". وحق الاستشهاد أن يكون بعد هذا الكلام الذي فيه ذكر النورة. لكن هذا جاء. والبيت أيضاً في ديوان رؤبة 78. ([16]) هو أبو قيس بن الأسلت. وقصيدته في المفضليات (2: 83-86). ([17]) في اللسان: "حتى انتهينا"، وفي المفضليات: "حتى تجلت". ([18]) هي الدهناء بنت مسحل، امرأة العجاج. قالت للعامل: "أصلح الله الأمير، إني منه بجمع" أي عذراء. "وجمع" في المعنيين تقال بضم الجيم وكسرها. ([19]) بضم الجيم وكسرها. ([20]) من قصيدته العينية في أول ديوانه والمفضليات (2: 221). وفيهما وفي اللسان: "بالجزع بين نبايع وأولات ذي العرجاء". والخرجاء كذلك: موضع. ([21]) تصح على قراءتها بالإضافة؛ وإلا فإن جمعاً اسم للمزدلفة، ولم يذكر أحد أن جمعا هو مكة. وإنما أضافه إليها لتقارب هذه المواضع. وهكذا وردت العبارة في المقاييس والمجمل. وسائر المعاجم وكتب البلدان تنص أن جمعاً هو المزدلفة. ([22]) التكملة من المجمل. ([23]) من معلقته المعروفة. ([24]) في الأصل: "فلانة مجتمعة"، صوابه من المجمل واللسان. ([25]) من الآية 32 في سورة الفرقان. ووقعت الآية محرفة في الأصل إذا جاء أولها: "وقالوا لولا"، وجاء في اللسان (جمل 135): "لولا أنزل"، تحريف أيضاً: ([26]) القلوس: جمع قلس، بفتح القاف. وهو الحبل الغليظ من حبال السفن. وفي الأصل: "الجمال والفلوس" تحريف، وصوابه في المجمل واللسان. ([27]) بضم الجيم وتخفيف الميم وتشديدها أيضاً. ([28]) في ديوانه 68: "القلب القريح".
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.414 harf- الجمال: الحسن الكثير، وذلك ضربان: أحدهما: جمال يخص الإنسان في نفسه أو بدنه أو فعله.
والثاني: ما يتوصل منه إلى غيره. وعلى هذا الوجه ما روي عنه صلى الله عليه وسلم: (إن الله جميل يحب الجمال) (الحديث صحيح، وقد أخرجه مسلم والترمذي عن ابن مسعود، والطبراني في الكبير عن أبي أمامة، والحاكم عن ابن عمر، وابن عساكر عن جابر وابن عمر. انظر: الفتح الكبير 1/331، ورواية البيهقي عن ابن مسعود عن رسول الله صلى
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR841 harfج م ل
فلـان يعامـل النـاس بالجميـل.
وجامـل صاحبـه مجاملـة وعليـك بالمـداراة والمجاملة مع الناس.
وتقـول: إذا لـم يجملـك مالـك لـم يجـد عليـك جمالك.
وأجمل في الطلب إذا لم يحرص.
وإذا أصبت بنائبة فتجمل أي تصبر.
وجمالك يا هذا قال أبو ذؤيب: جمالك أيها القلب القريـح أي صبرك.
وأجمل الحساب والكلام ثم فصله وبينه.
وتعلم حساب الجمل.
وأخـذ الشـيء جملةً.
وجمل الشحم: أذابه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.753 harfالجَمَل: الذَّكَر من الإِبل، قيل: إِنما يكون جَمَلاً إِذا أَرْبَعَ، وقيل إِذا أَجذع، وقيل إِذا بزَل، وقيل إِذا أَثْنَى؛ قال: نحن بنو ضَبَّة أَصحابُ الجَمَل،
الموت أَحلى عندنا من العسل
الليث: الجَمَل يستحق هذا الاسم إِذا بَزَل، وقال شمر: البَكْر والبَكْرة بمنزلة الغلام والجارية، والجَمَل والناقة بمنزلة الرجل والمرأَة. وفي التنزيل العزيز: حتى يَلِج الجَمَل في سَمِّ الخِياط؛ قال الفراء: الجَمَل هو
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR890 harf* ج م ل * * الجَمَلُ * من الإبل الذكر والجمع * جِمَالٌ * و * أجْمَالٌ * و * جِمَالاتٌ * و * جَمَائِلُ * وقال بن السكيت يقال للإبل الذكور خاصة * جِمالَةٌ * وقُرئ ﴿كأنه جمالة صُفر﴾ والجَمّالة أصحاب الجمال كالخيّالة والحمّارة و * الْجَمَالُ * الحسن وقد * جَمُلَ * الرجل بالضم * جَمَالاً * فهو * جَمِيلٌ * والمرأة * جَمِيلةٌ * و * جَمْلاءُ * أيضا بالفتح والمد و * الجُمْلةُ * واحدة الجُمل و * أجْمَلَ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR18.246 harfجَمَلَ
1 جَمَلَ جمل جملة , (K,) aor. جَمُلَ , inf. n. جَمْلٌ, (TA,) He collected [a thing, or things]. (K.) [See also 4.] ― -b2- Also, (S, Mgh, K,) aor. and inf. n. as above, (S, Mgh,) He melted fat; (S, Mgh, K;) and so ↓ اجتمل, and ↓ اجمل: (A'Obeyd, S, K:) this last was sometimes used: (S:) the best form is جَمَلَ: (Fr, TA:) accord. to Z, ↓ اجتمل signifies he made the melted grease of fat to
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.880 harfجَمَلَ
جَمَلَ U ( n. ac. جَمْل 1 ),
a. Collected, assembled, gathered together.
b. Melted ( fat ).
جَمِلَ
جَمِلَ A
a. _ast; جَمُلَ U ( n. ac. جَمَاْل 22 ), Was beautiful, handsome, goodly, comely.
جَمَّلَ
جَمَّلَ II ,
a. Made beautiful, beautified, embellished, adorned, decorated.
b. Did well, elegantly.
جَاْمَلَ
جَاْمَلَ III ,
a. Coaxed, used blandishments to.
b. Treated well, was
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR95.579 harfجمل
1.BAB
جَمَلَ - يَجْمُلُ - جُمْلَة - جِمَالَة - جَميْل - جَمَل
جَمَلَ - يَجْمُل + كائن + عدداً من الكائنات أو الأشياء: يجمعها مع مثيلاتها فيؤلف منها شيئاً كبيراً عظيما ًواحداً
جَمَلَ - يَجْمُل + كائن + عدداً من الكائنات أو الأشياء + في جمع أو دفعة أي في جملة: يجمعها مع مثيلاتها حتى تكتمل منها مجموعة كبيرة عظيمة: يضم مثيلات متفرقات معاً
Mücavir kökler58 mücavir (80 toplam)
- سرح
3 ortak ayet · Eğersiz attır
- سول
2 ortak ayet · Sevil: “Seyl”den türemiştir
- صبر
4 ortak ayet · Granit taş demektir
- خيط
1 ortak ayet · Hayt iplik demektir
- رتل
1 ortak ayet · Tırtıl demektir
- سمم
1 ortak ayet · Arı iğnesi demektir
- متع
2 ortak ayet · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
- صفر
1 ortak ayet · Sufar, safra kesesinden çıkan sarı sudur
- قمص
1 ortak ayet · Gömlek demektir
- صفح
1 ortak ayet · Görüş
- ولج
1 ortak ayet · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
- دمم
1 ortak ayet · Ve kan
Geçtiği ayetler(11)
يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا
GüzelEy peygamber; eşlerine de: Eğer dünya hayatını ve süslerini istiyorsanız; gelin, size bağışta bulunayım ve güzellikle salıvereyim.
… لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا
GüzelEy iman edenler; mü’min kadınları nikahlayıp sonra onlarla temasta bulunmadan önce boşadığınızda, artık onlar için iddet saymanıza lüzum yoktur. Kendilerini geçindirin ve güzellikle serbest bırakın.
فَاصْبِرْ صَبْرًا جَمِيلًا
GüzelÖyleyse Sen, güzel güzel sabret.
وَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا
GüzelOnların söylediklerine sabret ve yanlarından güzellikle ayrıl.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جمل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حسن, زين, جمع, بقر |
| Zıt Kök | قبح |
| Çekirdek Özet 1 | Parçaların toplanarak dengeli, sağlam ve bütünlüklü bir yapı kazanması, bünyenin irileşip kemale ermesi ve erimiş yağın yüze verdiği dolgunluk |
| Çekirdek Özet 2 | Dağılmayı önleyen vakar, ahlaki olgunluk ve parçaların kusursuz terkibiyle ortaya çıkan bütüncül güzellik |
| Çekirdek Özet 3 | Parçalanmışlığın aleyhine kurulan iç tutarlılık; ahlakta sarsılmaz sabır ve varlıkta kusursuz ahenk nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yüzeysel görsel süs veya estetik hoşluk olarak daraltıp toplanma, tahammül, bütünlük ve ahlaki vakar eksenini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جم | Yoğunlaşma, birikme, çoğalarak bir araya gelme ve dolup taşma; جمح kökünde sınır tanımayan doluluk, جمد kökünde yoğunlaşarak katılaşma, جمع kökünde dağınık unsurların bir araya getirilmesi ve جمم kökünde kabın tepeleme dolması veya suyun toplanması anlamları esastır. | ل | Çoban değneği ve raptetme imgesiyle toplanan yoğunluğu dağılmaktan koruyup kuşatıcı bir bütünlük, taşıyıcı bir gövde ve dengeli bir olgunluk hâline getirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bünyeyi yükselten, yükü kaldıran ve hareketi yönlendiren temel taşıyıcı kuvveti simgeler. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Parçaları kaynaştıran, birikim oluşturan ve bünyeye canlılık ile parlaklık katan doluluğu temsil eder. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Toplanan ve yoğunlaşan unsurları belirli bir nizamda tutan, bağlayan ve kemale erdiren çerçeveyi kurar. |
| جمل | Taşıyıcı kuvvetin su gibi kaynaştırıcı bir birikimle dolması ve bu terkibin bir nizam bağıyla toplanarak olgun, kusursuz bir bütün hâline gelmesi | Çokluğun dağılmadan birleşmesi, yük taşıyabilen sağlam bir yapıya dönüşmesi ve bu bütünlüğün dışa vuran ahenkli ihtişamı hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İç yağın eritilerek homojen, parlak ve donuk tortulardan arınmış saf bir terkip hâline getirilmesi; ayrıca çöl şartlarında yük taşıma gücü kemale ermiş iri cüsseli erkek deve ve liflerin örülmesiyle elde edilen kalın halat. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî keder karşısında dağılmayan dirayeti ve iç yağı gibi eritici acıya rağmen korunan asaleti tasvir ederken nefse telkin edilen sabır ve vakar anlamında bu kökü kullanmıştır: جمالك أيها القلب القريح / ستلقى من تحب فتستريح |
| Erken Arapça kullanım | İbn Kuteybe ve erken dilciler güzellik anlamının erimiş yağın yüze verdiği parlaklık ve dolgunluktan türediğini belirtmiş; aynı dönemde hesapta ayrıntıların tek yekûnda toplanmasına da bu kökle işaret edilmiştir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde جمل kökü belirgin bir semantik süreklilik ve fonetik tutarlılık gösterir. Kökün Proto-Sami ortak mirasındaki çekirdeği hem iri cüsseli yük hayvanı hem de biriktirme, karşılığını ödeme ve tamamlama alanı ile doğrudan bağlantılıdır. İbranicede gamal (גמל) biçimi hem deve türünü ifade eder hem de bir şeyi tamamlamak, olgunlaştırmak, sütten kesmek veya bir eylemin tam karşılığını ödemek anlamlarına gelir. Süryanicede gamla (ܓܡܠܐ) doğrudan deveyi karşılarken, gmal fiili tamamlamak, yetişkinliğe ulaştırmak ve iyilikle muamele etmek semantik katmanını muhafaza eder. Akadca dilinde gammalu sözcüğü deve için kullanılmakta olup kökün yük taşıma ve fiziki büyüklük ekseni Mezopotamya havzasında korunmuştur. Arapçada ise bu ilksel somut gövde, parçaların kusursuz bir araya gelişi, fazlalık ve kusurlardan arınmışlık üzerinden soyut estetik ve ahlaki kemal manasına doğru genişlemiş; bir yandan cüsse ve yük halatı anlamını korurken diğer yandan ahlaki vakar ve kusursuz terkip mânasını tek bir semantik matriste toplamıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith ve David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yağın eritilip arıtılması ve cüsseli devenin yük taşıması | Dağınık unsurların toplanarak tek bir yekûn ve kemal teşkil etmesi, yüze vuran dolgunluk ve ahlaki sarsılmazlık olarak genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice gamal, Süryanice gamla, Akadca gammalu | Deve anlamı tüm ailede ortaktır; batı Sami kolunda olgunlaştırma, tamamlama ve eylemin tam karşılığını verme anlam katmanı Arapça ile doğrudan akrabadır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Mısır ve Sami geçişleri | Çöl yük hayvanı ve örgülü kalın lif bağlamında bölgesel Afro-Asyatik temaslar mevcuttur; Grekçeye kamelos olarak Sami kolundan geçmiştir. | Güçlü |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, HALOT ve David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جمل | Anlamlı | Toplama, bütünleme, cüsse ve ahenk | Parçaların birleşerek kemale ermesi, deve, kalın halat ve ahlaki güzellik. | Hedef köktür. |
| جلم | Anlamlı | Kesmek, kırkmak, sıyırmak | Yün kırkma aleti veya etin kemikten sıyrılarak bünyenin yalınlaştırılması. | Hedef kökün bütünleme eylemine zıt olarak ayırma ve soyma hareketidir; Kur’an’da geçmez. |
| مجل | Anlamlı | Su toplamak, kabarmak | Sürtünme ve çalışma sebebiyle elde su toplanması, deri altında sıvı birikmesi. | Sıvı toplanması yönüyle جم çekirdeğiyle temas eder; Kur’an’da geçmez. |
| ملج | Anlamlı | Emmek, tatmak | Memeden süt emmek veya az bir gıdayı ağızda döndürmek. | İçeri çekme ve toplama ile zayıf bağ taşır; Kur’an’da geçmez. |
| لجم | Anlamlı | Dizginlemek, bağlamak | Hayvanın ağzına gem vurmak, taşkınlığı sınırlandırmak ve kontrol altına almak. | Dağılmayı önleyen bağlama fonksiyonuyla anlam bağı vardır; Kur’an’da geçmez. |
| لمج | Anlamlı | Hafifçe tatmak, atıştırmak | Açlığı bastıracak kadar az bir şey yemek, dudak payıyla almak. | Tüketim ve tatma eksenli daralma; Kur’an’da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جمل | Merkez | Bütüncül ahenk, vakar ve kemal | Parçaların toplanarak oluşturduğu iç tutarlılık, dağılmayan yapı ve sarsılmaz asalet. | Hem fiziki cüsse ve yekûnu hem de ahlaki olgunluğu kuşatır. |
| حسن | Komşu | İyilik, uygunluk ve fayda | Bir şeyin amacına tam uygun olması, noksansızlığı ve aklen/şer'an övülen niteliği. | İçsel fazilet ve fiili uygunluk yönü öne çıkar; bünyevi cüsse veya toplama şartı aramaz. |
| زين | Komşu | Bezek, süs ve dış görünüş | Bir varlığın dışına eklenen, göze hoş gelen ve kusurları örten süsleyici unsur. | Asli yapıdan ziyade dışsal cazibe ve geçici görünüm katmanını ifade eder. |
| جمع | Komşu | Bir araya getirme, yığma | Dağınık unsurların mekan veya zaman bakımından bir araya getirilmesi. | Yalnızca niceliksel birleşmeyi anlatır; kendiliğinden bir güzellik ve ahenk doğurması zorunlu değildir. |
| بقر | Komşu | Yarma, açma ve yararak ortaya çıkarma | İri cüsseli hayvan türü ve toprağı yarıp sürme eylemi. | جمل yükü yüklenip sabırla taşırken, بقر zemini yarıp açma yönüyle ayrışır. |
| قبح | Zıt | Çirkinlik, uyumsuzluk ve bayağılık | Parçaların birbiriyle çatışması, nefret uyandırması ve nizamın bozulması. | جمل kökünün kurduğu ahenk, vakar ve iç dengenin tam zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جمل | Bütünsel olgunluk, deve, vakar | Bünyevi büyüklük, parçaların ahenkli terkibi ve erdemli tahammül. | Kesin |
| Latince | universitas, decor, camelus | Bütünlük, vakar, deve | Universitas kelimesi toptan oluşu, decor ise asaleti karşılar; kökün iç yağı ve cüsse bağlamını aynı anda vermez. | Güçlü |
| İngilizce | aggregate, nobility, patience, camel | Yekûn, asalet, deve | Bütünlük ve ahlaki güzelliği ayrı kelimelerle karşılar; kökün cüsse ile estetik arasındaki tekil terkibini taşıyamaz. | Güçlü |
| Almanca | Ganzheit, Würde, Kamel | Bütünlük, haysiyet, deve | Ahlaki vakar ve toptan olma durumunu verir; erimiş yağın homojen parlaklığı anlamı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | ensemble, beauté noble, chameau | Bütünlük, asil güzellik, deve | Parçaların uyumunu ve asaleti içerir ancak semitik kökteki tahammül ve cüsse ortaklığını tek gövdede tutamaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَمِيلٌ / جَمِيلًا | Şikâyet ve sitemden arınmış, vakarlı sabır | Ağır musibet ve iftira karşısında dağılmayan, kula şikâyet barındırmayan peygamber ahlakı (Yûsuf 12:18, Meâric 70:5). |
| جَمِيلًا | Eziyetsiz, haysiyet kırıcı olmayan ayrılık ve bağışlama | Hukuki ve sosyal ilişkilerin sona ermesinde kin, intikam ve çirkinlikten uzak, asil duruş (Ahzâb 33:28, Hicr 15:85). |
| الْجَمَلُ | İri cüsseli erkek deve veya kalın gemi halatı | İmkânsızlığı ifade eden darbımesel bağlamında kibrin cennete girmeye engel teşkil etmesi (A'râf 7:40). |
| جَمَالٌ | Gözü ve kalbi doyuran bütüncül nizam ve ihtişam | Hayvanların akşamleyin dönüşü ve sabahleyin otlağa çıkışındaki canlı, bereketli ve huzur verici ahenk (Nahl 16:6). |
| جُمْلَةً | Bir defada, toptan, eksiksiz bir yekûn olarak | Vahyin indiriliş biçimine dair inkârcıların itirazı ve parçalı iniş hikmetinin mukayesesi (Furkân 25:32). |
| جِمَالَةٌ | Renk ve büyüklük bakımından deve sürülerini andıran kıvılcımlar | Cehennem azabının dehşetini ve savrulan közlerin devasa hacmini tasvir eden kıyamet bağlamı (Mürselât 77:33). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi isim ve sıfatlar | Allah'ın güzel olması ve güzelliği sevmesi hadisi ekseninde zâtî ve fiilî kemal tartışmaları. | Noksanlıktan münezzeh, mutlak ahenk ve ihsan kaynağı olan mükemmellik. |
| Fıkıh | Boşanma ve nafaka hukuku | Eşlerin güzellikle serbest bırakılması emrinin hukuki sonuçları, kadına zarar vermeden ayrılma yükümlülüğü. | Zulüm, aşağılama ve hak gaspı içermeyen meşru ve asil sonlandırma. |
| Tefsir | Tenzil nizamı ve edebiyatı | Vahyin toptan değil de parça parça indirilmesindeki تربية (eğitim) ve tesbit hikmetleri. | Parçaların nihayetinde teşkil ettiği kusursuz tefsirî bütünlük ve tutarlılık. |
| Hadis | Ahlak ve kılık kıyafet adabı | Kibir ile güzellik arasındaki ayrım; nimetin dışa vurumu ile büyüklenme arasındaki sınır. | İçsel alçakgönüllülükle dengelenmiş nezaket, temizlik ve vakar. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve ibadet nizamı | Sabr-ı cemîl ve saf teslimiyet | Dağılmayı önleme | Kula yakaran sızlanmalardan arınarak doğrudan ilahi iradeye sığınan sarsılmaz duruşu temin eder. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Cümle (bütüncül kavrayış) | Parça-bütün irtibatı | Ayrıntıların ana gaye ve tümel ilkeler ışığında birleştirilip sentezlenmesini sağlar. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve kriz yönetimi | Serāh-ı cemîl ve diplomatik vakar | Tahribatsız ayrılma | Çatışan tarafların veya sona eren akitlerin intikam üretmeden, hukuki nezaketle ayrışmasını kurar. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tüketim ahlakı | İsrafsız zarafet ve istifade | Değer üretme | Kaynakların kör bir biriktirme veya çirkin bir saçıp savurma yerine dengeli ve vakarlı kullanımını düzenler. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörel bileşke ve entegrasyon | Dağınık, farklı yönlerdeki parçalı kuvvet veya verilerin tek bir ana doğrultuda toplanarak dengeli bir sistem ve yekûn oluşturması yapısıyla örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal bütünleşme ve kriz psikolojisinde duygusal regülasyon | Bireyin içsel acı karşısında çözülmeden benlik bütünlüğünü koruması ve toplumun çatışma anlarında asalet zemininde ayrışabilme kurumsallığıdır. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca görsel, fiziksel veya süsleyici bir hoşluk derekesine indirgeyerek cüsse, bütünlük, yekûn ve ahlaki tahammül boyutlarını yok saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök ayrılıkta (serāh), sabırda (sabr) ve bağışlamada (safh) kullanılmakta; çirkinlik üretmeyen, hak yemeyen, şikâyeti kula yöneltmeyen üstün bir karakter nizamını ifade etmektedir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sabr-ı cemîli pasif bir eziklik veya çaresizlik, serāh-ı cemîli ise duygusal bir teselli sanmak; neticede Kur'an'ın kriz anlarında emrettiği vakarlı ve hukuki omurgayı ıskalamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kriz, ayrılık ve acı anlarında müminin takınması gereken tavrı yüzeysel bir hisle değil, dağılmayan bir vakar ve iç bütünlük ilkesiyle tanımladığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukuku ve ayrılık hükümlerinin geçtiği Ahzâb ve Talâk surelerinde; ağır imtihan ve iftira sahnelerinin yer aldığı Yûsuf suresinde ve inkârcıların eziyetlerine karşı peygamberi donatan Müzzemmil suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güzelliğin bir lüks veya dışsal bir süs olduğu yanılgısını yıkarak, onun birleşen parçaların iç tutarlılığı, adaleti ve ahlaki asaleti olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağınık parçaların toplanarak iri ve sağlam bir bünye kurması, yük taşıyan deve cüssesi ve iç yağının eriyerek tortusuz, parlak bir kıvama gelmesi.
- Soyut anlamDağıtıcı krizler karşısında ruhsal ve ahlaki bütünlüğü koruma, intikam ve sızlanmadan arınmış vakarlı duruş ve parçaların kusursuz uyumundan doğan asalet.
- Sistematik karşılıkParça-bütün ilişkisinde tefrikayı önleyen entegrasyon, ahlaki sistemde çözülmeyi engelleyen tahammül mekanizması ve hukukta asil ayrışma nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sisteme ait dağınık parçaları, duygusal tepkileri veya unsurları; bu parçaların bir araya gelmesiyle oluşan toplu yapıyı (cümle/bütünlük) temsil eder. fonksiyonu bu bütünlüğün iç ahengini ve vakarını, kemal eşiğini gösterir. Sistemin bütünlüğü ve asaleti bu eşiğin üzerinde olduğunda, dış sarsıntılar karşısındaki çözülme ve dağılma katsayısı () sıfıra eşitlenir; yani sistem iç bütünlüğünü ve ahlaki duruşunu kaybetmez.