حمد
ح - م - د
KÖK- 68 geçiş
- 66 ayet
- 16 sîga
- 12 sözlük
Hamd: Cümle kapısı demektir. Çardak veya çadır hayatı yaşarken beylerin çadırları gösterişli yapılır, kapısına bekçiler konurdu. Sonraları sarayların cümle kapısı, ana kapısının adı “hamd” olmuştur. Orda bekleyen bekçilere de “abd”, direklere de “amd” denmiştir. Bir arzusu olup bir şey talep etmek isteyen, bu kapıya varır hacetinin giderilmesi için arzuda bulunurdu. Kapının güzelliği, içinde olanların değerini temsil etmesi sebebi ile hamd kelimesi meth etmek, şükr etmek, sena etmek anlamlarını taşıyan bir kelime olmuştur. Medh, kendisinde iyilik bulunan, sena başkalarına iyilik yapan, şükür kendisine iyilik yapanı anlatmaktır. Hamd bunların hepsini içine alan bir kelimedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hamd: Cümle kapısı demektir. Çardak veya çadır hayatı yaşarken beylerin çadırları gösterişli yapılır, kapısına bekçiler konurdu. Sonraları sarayların cümle kapısı, ana kapısının adı “hamd” olmuştur. Orda bekleyen bekçilere de “abd”, direklere de “amd” denmiştir. Bir arzusu olup bir şey talep etmek isteyen, bu kapıya varır hacetinin giderilmesi için arzuda bulunurdu. Kapının güzelliği, içinde olanların değerini temsil etmesi sebebi ile hamd kelimesi meth etmek, şükr etmek, sena etmek anlamlarını taşıyan bir kelime olmuştur. Medh, kendisinde iyilik bulunan, sena başkalarına iyilik yapan, şükür kendisine iyilik yapanı anlatmaktır. Hamd bunların hepsini içine alan bir kelimedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.253 harfباب الحاء والدال والميم معهما
حدم، دحم، مدح، حمد مستعملات
حدم:
الحَدْم: شِدَّة إحماء الشَّيْء بحرِّ الشمس والنار، تقول: حَدَمَه كذا فاحتَدَمَ.
والحَدْمٍ: التَزَيُّد في الجَرْي، وتقول إذا أَوْزَعْتها بتحريك الساق: واحتَدَمَتْ جرياً، قال الأعشى:
وإدلاجِ لَيْلٍ على غِرَّةٍ وهاجرةٍ حَرُّها مُحتَدِمْ
دحم:
دَحْمٌ ودَحْمان من اسمان، والدَّحْم: النِّكاح، دَحَمَها يَدْحَمُها دَحْماً.
مدح:
المَدْح:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.719 harfح د م
حدم ، حمد ، مدح ، دمح ، دحم : مستعملات .
حدم : قال الليث : الحَدْمُ : شِدَّةُ إحْماءِ الشَّيْءِ بِحَرِّ الشَّمْسِ والنَّار ، تقول : حَدَمه كذا فاحتدم .
وقال الأَعْشَى :
وإدلاجِ لَيْلٍ على غِرَّةٍ
وهَاجِرةٍ حَرُّها مُحْتَدِم
أبو عُبَيد عن الفرّاء : للنّار حَدَمَة وحَمَدة ، وهو صوت الالتهاب ، وهذا يوم مُحْتَدِمٌ ومُحْتَمِدٌ ، وقال أبو عُبَيد : الاحْتِدامُ : شِدَّةُ الحَرّ .
وقال أبو زيد :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.007 harf(باب الحاء والميم وما يثلثهما)
(حمد) الحاء والميم والدال كلمةٌ واحدة وأصلٌ واحد يدلّ على خلاف الذمّ. يقال حَمِدْتُ فلاناً أحْمَدُه. ورجل محمود ومحمّد، إذا كثُرت خصاله المحمودة غيرُ المذمومة. قال الأعشى يمدح النعمان بن المنذر، ويقال إنه فضّله بكلمته هذه على سائر مَن مدحه يومئذ:
إليك أبيتَ اللّعنَ كانَ كَلاَلُها *** إلى الماجد الفَرْعِ الجَوادِ المُحَمَّدِ([1]) ولهذا [الذي] ذكرناه سمِّي نبينا
(باب الحاء والميم وما يثلثهما) (حمد) الحاء والميم والدال كلمةٌ واحدة وأصلٌ واحد يدلّ على خلاف الذمّ. يقال حَمِدْتُ فلاناً أحْمَدُه. ورجل محمود ومحمّد، إذا كثُرت خصاله المحمودة غيرُ المذمومة. قال الأعشى يمدح النعمان بن المنذر، ويقال إنه فضّله بكلمته هذه على سائر مَن مدحه يومئذ: إليك أبيتَ اللّعنَ كانَ كَلاَلُها *** إلى الماجد الفَرْعِ الجَوادِ المُحَمَّدِ([1]) ولهذا [الذي] ذكرناه سمِّي نبينا مُحَمَّداً صلى الله عليه وآله وسلم. ويقول العرب: حُمَاداك أن تفعلَ كذا، أي غايتُك وفعلُك المحمودُ منك غيرُ المذموم. ويقال أحمَدْتُ فلاناً، إذا وجدتَه محموداً، كما يقال أبخلْتُه إذا وجدتَه بخيلا، وأعجزته [إذا وجدتَه] عاجزاً. وهذا قياسٌ مطّردٌ في سائر الصفات. وأهْيَجْت المكانَ، إذا وجدتَه هائجاً قد يبِس نباتُه. قال: * وأهْيَج الخَلْصاءَ من ذات البُرَقْ([2]) * فإنْ سأل سائلٌ عن قولهم في صوت التهاب النار الحَمدَة؛ قيل له: هذا ليس من الباب؛ لأنه من المقلوب وأصله حَدَمة. وقد ذكرت في موضعها. (حمر) الحاء والميم والراء أصلٌ واحدٌ عندي، وهو من الذي يعرف بالحُمْرة. وقد يجوز أن يُجعَل أصلين: أحدهما هذا، والآخر جنسٌ من الدوابّ. فالأوّل الحُمْرة في الألوان، وهي معروفة. والعرب *تقول: "الحسن أحمر" يقال ذلك لأنّ النفوسَ كلَّها لا تكاد تكره الحمرة. وتقول رجل أحمر، وأحامر([3]) فإن أردت اللونَ قلت حُمر. وحجّة الأحامرة قول الأعشى: إنّ الأحامرةَ الثلاثة أهلكَتْ *** مالي وكنت بهنّ قِدْما مُولَعا([4]) ذهب بالأحامرة مذهب الأسماء، ولم يَذهب بها مذهبَ الصفات. ولو ذهب بها مذهب الصفات لقال حُمْرٌ. والحمراء: العَجَم، سُمُّوا بذلك لأنّ الشّقْرة أغلبُ الألوان عليهم. ومن ذلك قولهم لعليّ رضي الله عنه: "غلبَتْنا عليك هذه الحمراء". ويقال موتٌ أحمرُ، وذلك إذا وُصِف بالشدّة. وقال عليّ: "كُنّا إذا احمرّ البأسُ اتقّينا بِرسولِ الله صلى الله عليه وسلم، فلم يكن أَحَدٌ منا أقربَ إلى العَدُوّ منه". ومن الباب قولهم: وَطْأةٌ حمراء؛ وذلك إذا كانتْ جديدة؛ ووَطْأة دهماء، إذا كانت قديمةً دارسة. ويقال سنةٌ حمراء شديدة، ولذلك يقال لشدة القيْظ حَمَارَّة. وإنَّما قيل هذا لأنّ أعجبَ الألوان إليهم الحمرة. إذا كان كذا وبالغُوا([5]) في وصفِ شيءٍ ذكروه بالحُمْرة، أو بلفظةٍ تشبه الحمرة. فأمّا قولُهم للذي لا سلاحَ معه أحمر، فممكن [أن يكون] ذلك تشبيهاً لـه بالعجم، وليست فيهم شجاعة مذكورة كشجاعة العرب. وقال: * وتَشْقَى الرّماحُ بالضَّياطرةِ الحُمْرِ([6]) * الضياطرة: جمع ضَيْطار، وهو الجبان العظيم الخَلْق الذي لا يُحسن حملَ السِّلاح. قال: تعرَّضَ ضَيطارُو فُعالةَ دونَنا *** وما خَيْرُ ضَيطارٍ يقلِّب مِسطَحا([7]) وقولهم غيث حِمِرٌّ، إذا كان شديداً يقشِر الأرض. وهو من هذا الذي ذكرناه من باب المبالغة. وأمّا الأصل الثاني فالحِمار معروف، يقال حمار وحَمير وحُمُر وحُمُرات، كما يقال صعيد وصُعُد وصُعُدات. قال: إذا غَرّد المُكَّاء في غير روضةٍ *** فويلٌ لأهل الشَّاء والحُمُراتِ([8]) يقول: إذا أجدبَ الزّمانُ ولم تكن روضة فغرَّد([9]) في غير روضةٍ، فويلٌ لأهل الشاء والحمرات. وممّا يحمل على هذا الباب قولُهم لدويْبّة: حِمارُ قَبَّانٍَ. قال: يا عجبَا لقد رأيتُ عجَبَا *** حمارَ قَبَّانٍَ يسوقُ أرنبا([10])ومنه الحِمار، وهو شيءٌ يُجعَل حول الحوض لئلا يسيل ماؤُه، والجمع حمائر. قال الشاعر: ومُبْلِد بين مَوْمَاةٍ بمَهْلُِكَةٍ *** جاوزتُه بِعَلاةِ الخَلْق عِلْيَانِ([11])كأنَّما الشَّحْطُ في أعلى حمائرِه *** سَبائبُ الرَّيْط مِن قزٍّ وكَتَّانِ([12]) وأما قولهم للفرَس الهجينِ مِحْمَرٌ فهو من الباب. [ومن الباب] الحِماران، وهما حجَران يجفَّف عليهما الأقِط، يسمَّيان مع الذي فوقهما العلاة([13]). قال: لا تنفع الشاوِيّ فيهما شاتُه *** ولا حِمارَاه ولا عَلاَتُه([14]) والحمارة: حجارة تنصب حولَ البيت، والجمع حمائِر. قال: * بَيْتَ حُتوفٍ أُرْدِحَتْ حمائرُه([15]) * وأما قولهم: "أخلَى من حوفِ حمارٍ" فقد ذُكر حديثه في كتاب حرف العين. (حمز) الحاء والميم والزاء أصلٌ واحد، وهو حدَّة في الشيء كالحَرافة وما أشبهها. فالحَمْزَة حَرافَة في الشيء. يقال شرابٌ يحمِزُ اللسانَ. ومنه الحَمْزة، وهي بقلةٌ تَحْمِز اللسان، وقال أنس بن مالك: "كنّاني رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم ببقلةٍ كنت اجتنيتُها"؛ وكان يكنّى با حمزة. وقال الشماخ يصف رجلاً باع [قوساً] وأسِفَ عليها: فلما شَرَاها فاضَتِ العَين عَبْرَةً *** وفي القلب حَُزَّازٌ من اللّوم حامِزُ([16]) فأما قولهم للذكّي القلبِ اللوذعيِّ حَمِيز، وهو حَميز الفؤاد، فهو من الباب؛ لأن ذلك من الذكاء والحدّة، والقياس فيه واحد. (حمس) الحاء والميم والسين أصلٌ واحد يدلُّ على الشدَّة. فالأحمس: الشّجاع. والحَمَس والحماسة: الشجاعة والشِّدَّة. ورجلٌ حَمِسٌ. قال: * ومِثْلي لُزَّ بالحَمِسِ الرَّئيسِ([17]) * ويقال: "بالحَمِس البئيس". ويقال تحمَّس الرجُل: تعاصَى. والحُمْس قريش؛ لأنهم كانوا يتحمَّسون في دينهم، أي يتشدَّدون. وقال بعضهم: الحُمْسة الحُرْمة، وإنما سُموا حُمْساً لنزولهم بالحرَم. ويقال عام أحْمَسُ، إذا كان شديداً. وأَرَضُونَ أحامسُ: شديدةٌ. وزعم ناسٌ أنّ الحَميس التَّنُّور. وقال آخرون: هو بالشين معجمة. وأيَّ ذلك كانَ فهو صحيحٌ؛ لأنه إن كان من السين فهو من الذي ذكرناه ويكون من شدة التهاب نارِه؛ وإن كان بالشين فهو من أحمشتُ النارَ والحربَ. (حمش) الحاء والميم والشين أصلان: أحدهما التهاب الشيء وهَيْجه، والثاني الدِّقّة. فالأول قولهم: أحمشتُ الرَّجُل: أغضبتُه. واستحمش الرجلُ، إذا اتّقَدَ غضباً([18]). قال: * إني إذا حَمَّشَني تحميشي([19]) * ومن الباب حَمَشْت الشيء: جمعتُه. والأصل الثاني قولهم للدقيق القوائم حَمْش، وقد حَمَُشَتْ قوائمُه. ومن الباب قولهم: لِثَةٌ حَمْشةٌ: قليلة اللّحم. (حمص) الحاء والميم والصاد ليس أصلاً يقاس عليه، وما فيه قياسٌ ويجوز أن يكون مِن جفافٍ في الشيء. ويقولون: انْحَمَصَ الوَرَم، إذا سَكَنَ. هذا أصحَّ ما فيه. والحَمَصِيصُ: بقلةٌ. (حمض) الحاء والميم والضاد أصل واحدٌ صحيح، وهو شيءٌ من الطعوم. يقال شيءٌ حامض وفيه حُموضة. والحَمْض من النَّبْت ما كانت فيه ملوحة. والْخُلّة ما سوى ذلك. والعرب تقول: الْخُلّة خبز الإبل والحَمْض فاكهتُها. وإنما تَحَوَّلُ إلى الحَمْض إذا مَلّت الخُلّة. وكلُّ هذا من النّبت. وليس شيءٌ من الشجر العظام بحَمْضٍ ولا خُلّة. (حمط) الحاء والميم والطاء ليس أصلاً ولا فرعاً، ولا فيه لغةً صحيحة، إلا شيءٌ من النبت أو الشجر. يقال لجنسٍ من الحيَّات شيطان الحَمَاطِ. من المحمول عليه قولُهم: أصبْتُ حَماطةَ قلبِه، أي سواد قلبه، كما يقولون حبَّة قلبه، والحماطة، فيما يقال: وجَعٌ في الحلْق. وليس بذلك الصحيح. فإنْ صحَّ فهو محمولٌ على نبتٍ لعلَّ له طعماً حامزاً. فأما قولهم الحَمَطيط والحِمْطاط، فالأوَّل نبت، والثاني دودٌ يكون في العُشب منقوشٌ بألوان، فمما لا معنى لذكرِه. (حمق) الحاء والميم والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على كَساد الشيء. والضّعفِ والنُّقصان. فالحُمْق: نقصان العقل. والعرب تقول: انحمق الثوبُ. إذا بَلِي. وانحمقت السُّوق: كسدت. (حمل) الحاء والميم واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إقلال الشيء. يقال حَملْتُ الشيء أحمِلُه حَمْلاً. والحَمْل: ما كان في بطنٍ أو على رأس شجرٍ. يقال امرأةٌ حامل وحاملة. فمن قال حامل قال هذا نعت لا يكون إلا للإناث. ومن قال حاملة بناه على حَمَلَتْ فهي حاملة. قال: تَمَخَّضَتِ المَنونُ لـه بيومٍ *** أنَى ولكلِّ حامِلةٍ تِمامُ([20]) والحِمْل: ما كان على ظهرٍ أو رأسٍ. والحَمَالة: أن يحمل الرجلُ ديةً ثم يسعى عليها، والضَّمانُ حَمَالة، والمعنى واحد، وهو قياسُ الباب. ومما هو مضافٌ إلى هذا المعنى المرأة المُحْمِل، وهي التي تنزِل لبنَها من غير حَبَل. يقال أحْمَلَت تُحْمِل إحْمالا. ويقال ذلك للناقة أيضاً. والحُمُول: الهوادج، كان فيها نساءٌ أو لم يكن. وتحامَلْتُ، إذا تكلَّفْتَ الشيءَ على مشقّةٍ. وقال ابن السكيت في قول الأعشى: لا أعرفنّك إنْ جدَّت عداوتُنا *** والتُمِس النصرُ منكم عِوض تُحتَمَلُ([21]) إنَّ الاحتمال الغضب. قال: ويقال احْتُمِل، إذا غَضِب. وهذا قياسٌ صحيح، لأنهم يقولون: احتملَه الغضب، وأقلّه الغضب، وذلك* إذا أزعجه. والحِمالة والمِحْمل عِلاقة السَّيف. ومنه قول امرئ القيس: * حتى بلّ دمعِيَ مِحْملي([22]) * والحَمُولة: الإبل تُحمَل عليها الأثقال، كان عليها ثِقْل أو لم يكن. والحَمولة: الإبل بأثقالها، والأثقالُ أنفُسها حَمُولة. ويقال أحمَلْتُ فلاناً، إذا أعنْتَه على الحمل. وحَمِيل السَّيل: ما يَحمله من غُثائه. وفي الحديث: "يخرج من النار قومٌ فيَنْبتون كما تنبت الحِبَّة في حميل السّيل([23])". فالحَميل: ما حمله السّيلُ من غُثاء. ولذلك يقال للدّعِيّ حَميل. قال الكميت يعاتب قُضاعة في تحوُّلهم إلى اليمين: عَلامَ نَزلتمُ من غير فَقرٍ *** ولا ضَرَّاءَ منزلة الحَميلِ([24]) فأمّا قولهم الأحمال- وهم من بني يَربوع، وهم ثعلبة وعمرو والحارث أبو سَلِيط وصُبَيْر- فيقال إنّ أمَّهم حملتهم على ظهرٍ في بعض أيّام الفَزَع، فسُمُّوا الأحمال. وإيّاهم أرادَ جريرٌ بقوله: أبَنِي قُفَيرةَ مَن يُوَرِّع وِرْدَنا *** أم مَن يقومُ لِشدّةِ الأحمالِ([25]) ويقال أدَلّ عليَّ فحمَلتُ إدلاله واحتَملتُ إدلالَه، بمعنىً. وقال: أدلّتْ فلم أحمِلْ وقالت فلم أُجِبْ *** لعَمْرُ أبيها إنّني لظَلُومُ([26])والقياس مطّردٌ في جميع ما ذكرناه. فأمّا البَرَقُ فيقال له حَمَلٌ، وهو مشتقٌّ من الحَمْل، كأنّه يقال حَمَلَتِ الشاةُ حَمْلاً، والمحمول حَمْل وحَمَلٌ كما يقال نفَضتُ الشيء نَفْضاً والمنفوض نَفَض، وحسَبت الشيء حَسْباً. والمحسُوبُ حَسَبٌ، وهو باب مستقيم. ثم يشبه بهذا فيقال لبُرج من بروج السماء حَمَل. قال الهذليّ([27]): كالسُّحُل البِيض جلا لونَها *** سَحُّ نِجاءِ الحَمَلَ الأَسْوَل--------------------------------------------------------------- ([1]) ديوان الأعشى 132 واللسان (حمد). ([2]) البيت لرؤبة في ديوانه 105. ([3]) أي في جمع أحمر بهذا المعنى. ([4]) ملحقات ديوان الأعشى 247، واللسان (حمر). ([5]) كذا. ولعل وجه الكلام: "وكان العرب إذا بالغوا". وفي اللسان: "والعرب إذا ذكرت شيئاً بالمشقة والشدة. وصفته بالحمرة". ([6]) لخداش بن زهير، كما في اللسان (ضطر). وصدره: * وتركب خيلاً لا هوادة بينها * ([7]) البيت لمالك بن عوف النصري، كما في اللسان (ضطر). وفعالة: كناية عن خزاعة. ([8]) البيت في اللسان (مكا) وأمالي القالي (2: 32)، وسيعيده في (مكو). ([9]) في الأصل: "يغرد فعرد". ([10]) الرجز في اللسان (حمر، قبب، قبن). ([11]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في (بلد). ([12]) في اللسان (حمر): * سبائب القز من ريط وكتان * ([13]) في المجمل: "والعلاة فوقهما"، وفي اللسان: "حجران ينصبان يطرح عليهما حجر رقيق يسمى العلاوة". ([14]) الرجز لمبشر بن هذيل بن فزارة الشمخي، كما في اللسان. ([15]) من رجز لحميد الأرقط، كما في اللسان (حمر). وأنشد هذا البيت أيضاً في اللسان (ردح).وقبله: * أعد للبيت الذي يسامره * ([16]) سبق البيت والكلام عليه في (حزز). ([17]) في اللسان (ربس، وقي): "الربيس" بالياء. صدره: * ولا أتقي الغيور إذا رآني * ([18]) في الأصل: "إذا اتقدوا واتقد". ([19]) لرؤبة في ديوانه 77. وأنشده في اللسان (حمش) بدون نسبة. ([20]) البيت لعمرو بن حسان، كما في اللسان (منن، حمل). ([21]) ديوان الأعشى 46 ومعلقات التبريزي 285. ([22]) جزء من بيت لامرئ القيس في معلقته. وهو بتمامه: ففاضت دموع العين مني صبابة *** على النحر حتى بل دمعي محملي([23]) سبق الحديث والكلام عليه في (حب). ([24]) البيت في اللسان (حمل). ([25]) ديوان جرير 468 واللسان والمجمل (حمل). ([26]) كلمة "إنني" ساقطة من الأصل، وإثباتها من المجمل واللسان. ([27]) هو المتنخل الهذلي، كما في ديوان الهذليين ص45 من مخطوطة الشنقيطي واللسان (حمل). ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.153 harf- الحمد لله تعالى: الثناء عليه بالفضيلة، وهو أخص من المدح وأعم من الشكر، فإن المدح يقال فيما يكون من الإنسان باختياره، ومما يقال منه وفيه بالتسخير، فقد يمدح الإنسان بطول قامته وصباحة وجهه، كما يمدح ببذل ماله وسخائه وعلمه، والحمد يكون في الثاني دون الأول، والشكر لا يقال إلا في مقابلة نعمة، فكل شكر حمد، وليس كل حمد شكرا، وكل حمد مدح وليس كل مدح حمدا، ويقال: فلان محمود: إذا حمد، ومحمد: إذا كثرت
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR716 harfح م د
وألقيت في العبسيّ فضلاً ونعمةً ومحمدةً من باقيات المحامد وأحمد إليك الله.
وأحمدت فلاناً: وجدته محموداً.
وأحمد الرجل: جاء بما يحمد عليه ضد أذم.
واللـه محمـود وحميـد.
ورجـل حمـدة: كثير الحمد.
وحمدت الله ومجدته.
وهو أهل التحميد والتحاميـد.
وتحمـد فلـان: تكلـف الحمـد.
تقـول: وجدتـه متحمـداً متشكـراً.
" ومن أنفق ماله على نفسه فلا يتحمد به على الناس ".
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.699 harfالحمد: نقيض الذم؛ ويقال: حَمدْتُه على فعله، ومنه المَحْمَدة خلاف المذمّة. وفي التنزيل العزيز: الحمد لله رب العالمين. وأَما قول العرب: بدأْت بالحمدُ لله، فإِنما هو على الحكاية أَي بدأْت بقول: الحمدُ لله رب العالمين؛ وقد قرئ الحمدَ لله على المصدر، والحمدِ لله على الإِتباع، والحمدُ لله على الإِتباع؛ قال الفراء: اجتمع القراء على رفع الحمدُ لله، فأَما أَهل البدو فمنهم من يقول الحمدَ لله، بنصب الدال،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR558 harf* ح م د * * الحَمْدُ * ضد الذم وبابه فهِم و * مَحْمَدةٌ * بوزن متربة فهو * حَمِيدٌ * و * مَحْمودٌ * و * التَحْمِيدُ * أبلغ من الحمد والحمد أعم من الشكر و * المُحَمَّدُ * بالتشديد الذي كثرت خصاله المحمودة و * المَحْمَدةُ * بفتح الميمين ضد المذمة قلت المحمدة ذكرها الزمخشري في مصادر المفصل بكسر الميم الثانية وذكر صاحب الديوان أن المحمَدة والمحمِدة والمذمَة والمذِمة لغتان فيهما و * أحْمَدَهُ * وجده
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.764 harfالحمد: نقيض الم، وقال اللحياني: الحمد: الشكر، فلم يفرق بينهما. وقال ثعلب الحمد يكون عن يد، وعن غير يد، والشكر لا يكون إلا عن يد. وقال الأخفش: الحمد لله: الثناء. وقال الأزهري: الشكر لا يكون إلا ثناء ليد أو ليتها، والحمد قد يكون شكرا للصنيعة، ويكون ابتداء للثناء على الرجل. فحمد الله: الثناء عليه، ويكون شكرا لنعمه التي شملت الكل. والحمد أعم من الشكر.
وبما تقدم عرفت أن المصنف لم يخالف الجمهور، كما
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.131 harfحَمِدَهُ
1 حَمِدَهُ حمد حمده حمدة , aor. حَمَدَ , inf. n. حَمْدٌ (S, L, Msb, K) and مَحْمَدٌ and مَحْمِدٌ (L, K) and مَحْمَدَةٌ (S, L, K) and مَحْمِدَةٌ; (L, K, and so in a copy of the S;) the last of these inf. ns. [and the third also] extr.; (L;) or the last is an inf. n. and the last but one signifies “ a praiseworthy quality, ” or “ a quality for which one is praised; ” (ElFenلree, MF;) or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR954 harfحَمِدَ
حَمِدَ A ( n. ac. حَمْد 1 , مَحْمَدَة 17t )
a. [ acc. & Ala ], Praised, thanked for.
حَمَّدَ
حَمَّدَ II ,
a. Praised, magnified, glorified, lauded ( God ).
أَحْمَدَ
أَحْمَدَ IV ,
a. Merited, deserved praise, was praiseworthy.
b. Praised, commended; approved of, liked.
تَحَمَّدَ
تَحَمَّدَ V
a. [ Bi & 'Ala ], Was kindly disposed to; bestowed upon.
تَحَاْمَدَ
تَحَاْمَدَ VI ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok37.265 harfحمد
حَمِدَ - يَحْمَدُ ، حُمِدَ - يُحْمَدُ - حَمْد - حامِد - مَحْمْوْد - حَميْد - أَحْمَد - حَمَّدََ - يُحَمِّدُ - مُحَمَّد
حَمِدَ - يَحْمَدُ + كائن + كائناً + بـِ شيء أو أمر: يمدحه ويشكره معاً: يمدحه ويثني عليه بذكر صفاته الحسنة العالية، ويشكر له أفعاله الحسنة تجاهه وينسبها إليه: يذكر أمام آخر الصفات الحسنة التي يتصف بها كائن، معترفاً له
Sîgalar(16)
- الْحَمْدُDeğer(الْفَعْلُ)×26
- بِحَمْدِDeğer ile(بِفَعْلِ)×10
- الْحَمِيدُDeğerli(الْفَعِيلُ)×6
- حَمِيدٌDeğerli(فَعِيلٌ)×5
- الْحَمِيدِDeğerli(الْفَعِيلِ)×4
- بِحَمْدِهِOnun değeri ile(بِفَعْلِهِ)×4
- مُحَمَّدٌMuhammed (Değer verilmiş)(مُفَعَّلٌ)×3
- وَالْحَمْدُDeğer+1 anlam(وَالْفَعْلُ)×2
- أَحْمَدُAhmet(أَفْعَلُ)×1
- الْحَامِدُونَDeğer verenler(الْفَاعِلُونَ)×1
Mücavir kökler86 mücavir (277 toplam)
- سبح
16 ortak ayet · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
- أله
46 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- غني
10 ortak ayet · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
- ربب
26 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- أرض
17 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- سمو
13 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- ملك
8 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
- ركع
2 ortak ayet · “Ruk’a” eğilerek bakılmadan dibi görülmeyen derin yer…
- علم
16 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- غفر
7 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- عشو
2 ortak ayet · Akşam yemeği demektir
- سوي
4 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
Geçtiği ayetler(66)
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
DeğerHamd; alemlerin Rabbı Allah’a mahsustur.
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ
DeğerHamd; gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı vareden Allah’a mahsustur. Sonra da kafirler bunları rabblarına denk tutuyorlar.
… صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا …
DeğerGöğüslerinde kinden ne varsa söküp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar ve derler ki: Hamdolsun Allah’a ki; bizi buna hidayet etti. Eğer Allah bizi hidayete erdirmemiş olsaydı, biz hidayete erecek değildik. Andolsun ki; Rabbımızınpeygamberleri hakkı getirmişlerdir. Onlara: Yapmakta olduklarınızdan dolayı mirasçısı kılındığınız cennet işte budur, diye seslenilir.
دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
DeğerOradaki duaları: Münezzehsin Allah’ım; dirlik temennileri: Selam sizedir; dualarının sonu ise: Hamd alemlerin Rabbı olan Allah’a mahsusdur.
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ
Değerİhtiyarlığıma rağmen bana İsmail’i ve İshak’ı bahşeden Allah’a hamdolsun Doğrusu Rabbım; duaları işitendir.
… حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
DeğerAllah, size bir misal verir: Başkasının malı olan ve hiç bir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan güzel bir rızka nail olup gizli veya açık infak eden; hiç bir olur mu? Hamd, Allah’a mahsustur. Fakat onların çoğu bilmezler.
وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا
DeğerVe de ki: Hamd, O Allah’a mahsustur ki; bir çocuk edinmemiş ve O’nun mülkünde bir ortak bulunmamıştır. Düşkünlükten dolayı O’nun bir yardımcısı olmamıştır. Ve O’nu tekbir et.
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا
DeğerHamd, O Allah’a ki; kuluna dosdoğru kitabı indirdi ve onda hiç bir eğrilik koymadı.
فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
DeğerSen ve beraberindekiler, gemiye yerleşince: Bizi zalimler topluluğundan kurtaran Allah’a hamdolsun, de.
وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ عِلْمًا وَقَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ
DeğerAndolsun ki; Biz, Davud’a ve Süleyman’a iıim verdik. İkisi de: Bizi mü’min kullarının çoğundan üstün kılan Allah’a hamdolsun, dediler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حمد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مدح, شكر, ثني |
| Zıt Kök | ذمم |
| Çekirdek Özet 1 | İhtiyari yetkinlik ve ihsanı takdirle açığa vurup yerme ve ayıplamayı bütünüyle dışlama |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın ve yetkinliğin mutlak kaynağı olarak yalnızca Allah’a özgülenen kemal ve iyilik itirafı |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzenindeki tüm iyilik, yetkinlik ve nimetlerin yegâne kaynağını bilip tescil eden ontolojik borçluluk ve değer tasdiki |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dille yapılan mekanik bir teşekkür veya psikolojik bir övgü sayıp varlıktaki nesnel değer ve ihsan ilişkisinden koparmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حم | Isı, hararet, içsel yoğunluk, koruma ve kaynaşma barındıran temel enerji hâli; nitekim حمم kökünde ısınma ve kömürleşme, حمي kökünde öfke veya hararetle koruma, حمل kökünde ise bu yoğunluğu yüklenme anlamı mevcuttur. | د | Kapı, sınır ve kararlılık bildiren harfin eklenmesiyle içsel hararet ve takdir hissi, taşkın bir öfke veya kontrolsüz bir ısı olmaktan çıkıp nesnel bir sınır, sarsılmaz bir kararlılık ve ilkesel bir tasdik kalıbına oturmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevirme, koruma altına alma, dış etkilere karşı muhafaza etme ve sınır belirleme |
| م | Su | Kaynama, kabarma, içten gelen akış, derinlik ve kuşatıcı süreklilik |
| د | Kapı | Geçiş, açılma, sabitlenme, belirli bir yöne açılan eşik ve kararlılık |
| حمد | Çit ile korunan derin bir birikimin kapı eşiğinde açığa çıkması | İçte biriken hakiki değeri, korunaklı ve bozulmamış bir şahitlikle dışarıya, eşikten hak edene doğru kararlılıkla sunma eylemi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseyi veya nesneyi denenip sınandıktan sonra ayıptan uzak, bütünüyle sağlam, övgüye değer ve tatmin edici bulma hâli; yerginin ve ayıbın bütünüyle yokluğunu bildiren durum. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ, Nu‘mân b. el-Münzir’i överken kökün türevi olan ismi yetkinliklerin kendisinde toplandığı kimse anlamında kullanmıştır: إليك أبيتَ اللّعنَ كانَ كَلاَلُها / إلى الماجد الفَرْعِ الجَوادِ المُحَمَّدِ |
| Erken Arapça kullanım | el-A‘şâ’nın bir diğer beytinde bir davranışı takdir edip hayırla anma anlamında fiil formu geçmektedir: وأَحْمَدْتَ إذْ نَجَّيْتَ بالأمْسِ صِرْمةً / لها غَدَداتٌ واللَّواحِقُ تَـلْـحَـقُ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça حمد kökü, Sami dillerinde özellikle Güney Sami ve Batı Sami havzasında olumlu karşılık verme, değer bilme, arzulama ve övgüye layık bulma semantik alanıyla ilişkilidir. Kök İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı ses dizilimiyle temel olarak arzulama, kıymetli görme, değer atfetme ve hoşlanma anlamını taşıyan ḥ-m-d (İbranice ח-מ-ד / ḥamad) köküyle fonetik ve semantik süreklilik gösterir. İbranicede bu kök kıymetli ve değerli olanı isteme, onda bir güzellik ve yetkinlik görme eksenindedir. Arapçada ise bu arzu ve kıymet algısı, nesnedeki hakiki bir yetkinliği ve ihtiyari iyiliği dille ve kalple tescil etme, yerginin zıddı olarak ahlaki ve ontolojik bir takdire dönüştürme yönünde semantik bir olgunlaşma yaşamıştır. Ge'ez (Klasik Etiyopya) dilinde de benzer biçimde takdir ve rıza bağlamları mevcuttur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yerginin zıddı olan övgü, değer bilme ve rıza | Kök Arapça içinde sınama neticesinde övgüye layık bulma, iyiliği iyilikle tescil etme ve ayıplardan beri kılma yönünde merkezileşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice ḥ-m-d biçimleri | Kıymetli bulma, arzulanır ve değerli görme anlamındaki kökle fonetik ve anlamsal denkliği mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik arzu ve değer bildiren unsurlar | Kökün Afro-Asyatik çeperde kıymet biçme ve onaylama işlevli köklerle uzak ortaklığı tartışılmıştır. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, HALOT, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حمد | Anlamlı | Övgü, değer bilme | İyiliği ve kemali isteyerek takdir etme; yerginin zıddı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حدم | Anlamlı | Şiddetli sıcaklık, tutuşma | Ateşin alevlenip ses çıkarması ve ısının zirveye çıkması | Kur'an'da geçmez; hararet yönüyle içsel çekirdekle ilişkilidir |
| محد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| مدح | Anlamlı | Övme, sena etme | Bir kimseyi güzel vasıflarıyla anma; ihtiyari olma şartı aranmaz | Kur'an'da geçmez; kalb ve yakın anlam ilişkisi vardır |
| دحم | Anlamlı | İtme, defetme | Şiddetle sürmek ve sıkıştırıp defetmek | Kur'an'da geçmez |
| دمح | Anlamlı | Boyun eğme, içeri girme | Bir şeyin diğerinin içine girmesi, baş eğip razı olma | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حمد | Merkez | Değer tescili | İhtiyari iyilik ve yetkinliği hak edene özgüleyerek takdir etme | Yalnızca iradi yetkinliklere yönelir ve nankörlüğü dışlar |
| مدح | Komşu | Genel övgü | Hem iradi olan hem irade dışı fıtri güzellikler için kullanılabilme | Bir kimsenin boyu veya yüz güzelliği medhedilir fakat hamdedilmez |
| شكر | Komşu | Nimet mukabili övgü | Yalnızca kişiye ulaşan bir ihsan ve nimete karşı yapılan teşekkür | Hamd hem ulaşılan nimete hem failin zatındaki mutlak kemale yöneliktir |
| ثني | Komşu | Tekrarlı anma | İyiliği tekrarlayarak dille sayıp dökme ve yüceltme | Hamd doğrudan zati ve ahlaki değerin tescilini esas alır |
| ذمم | Zıt | Yerme ve kınama | Bir eksiklik, kusur veya kötülük sebebiyle ayıplama ve değersizleştirme | Hamdin tam karşıtıdır; hamd her türlü yergiyi hükümsüz kılar |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حمد | Yetkinlik ve ihsanı takdir etme | Zati kemali ve iradi iyiliği hakkaniyetle itiraf etme | Kesin |
| Latince | laus, gratiarum actio | Övgü, şükran sunumu | laus övgü yönünü, gratiarum actio teşekkür yönünü karşılar ancak ikisini birleştiren zati değer boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | praise, extolment, laudation | Yüceltici övgü, takdir | salt dille övgü (praise) seviyesinde kalabilir; hamdin varoluşsal borçluluk ve mutlak kemal boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Lob, Preisung, Rühmung | Övgü, methetme | Preisung yüceltme boyutunu taşır; ancak nimete karşılık olma ile zati mükemmelliği bir arada kuran iç yapıyı tam yansıtmaz | Güçlü |
| Fransızca | louange, éloge | Övgü, senâ | louange dinsel yüceltmeyi verse de hamdin yerginin mutlak zıddı olan adil tescil niteliğini daraltır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْحَمْدُ لِلَّهِ | Bütün değer, yetkinlik ve mülkün yalnızca Allah’a ait oluşu | Varlığın yaratılışı, hidayet ve ahiret nimetleri bağlamında ontolojik ilke; Fâtiha 1:2, En‘âm 6:1, Fâtır 35:1 |
| الْحَمِيدُ | Kendiliğinden övgüye değer olan, hiçbir eksikliği bulunmayan | Zenginlik, kudret ve mülk sahibi olma isimleriyle birlikte zati sıfat; Nisâ 4:131, İbrâhîm 14:1, Lokmân 31:26 |
| بِحَمْدِهِ / بِحَمْدِكَ | Kusursuzluğunu tasdik edip O’na layık kemali itiraf ederek | Tesbih ile birlikte meleklerin ve tüm kâinatın zikri; Bakara 2:30, İsrâ 17:44, Nasr 110:3 |
| مُحَمَّدٌ / أَحْمَدُ | Çokça hamdedilen, erdemleri ve güzellikleri kemale ermiş elçi | Risalet, nübüvvet ve müjde bağlamında peygamber ismi; Âl-i İmrân 3:144, Ahzâb 33:40, Saf 61:6 |
| مَقَامًا مَحْمُودًا | Herkesin gıpta edip övgüyle karşılayacağı yüce makam | Ahiretteki şefaat ve manevi yükseliş bağlamı; İsrâ 17:79 |
| الْحَامِدُونَ | Darlıkta ve bollukta Allah’ın takdirine rıza gösterip değerini bilenler | Müminlerin temel ahlaki vasıfları bağlamı; Tevbe 9:112 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Uluhiyet ve zati sıfatlar | Hamdin Allah’ın ezeli bir hakkı mı yoksa yaratılmışların bir eylemi mi olduğu meselesi | Allah’ın kendi zatını hamdetmesi ile kulların hamdi arasındaki ontolojik ayrım |
| Fıkıh | İbadetlerin ifitahı ve dualar | Namazda fatihayı okumanın, hutbeye hamdele ile başlamanın hükmü | İbadetin geçerliliği ve meşruiyet şartı olarak hamdele lafzının gerekliliği |
| Tefsir | Besmele ve Fatiha tahlilleri | Hamd ile şükür ve medh arasındaki mantıksal ve semantik kapsam farkları | Hamdin medhten daha dar, şükürden daha geniş bir kavram olarak konumlandırılması |
| Hadis | Zikir, dua ve ahlak | Her meşru işe hamd ile başlama, belaya sabırda hamdetme prensibi | Kulun her hâlükârda ilahi iradeye gösterdiği rıza ve teslimiyet dili |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet ve kulluk ilişkisi | Mutlak değer tescili | Yaratıcıya karşı borçluluk ve teslimiyet bilinci | Bütün iyilik ve nimetlerin asıl failine yönelerek şirki kökünden tasfiye eder. | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve bilgi üretimi | Nesnel değer takdiri | Bilginin ve varlığın kaynağını meşrulaştırma | Varlıktaki düzenin ve aklın işleyişinin bir lütuf olduğunu bilip hakikati teslim etmektir. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve otorite | İktidarın emanet oluşu | Otoritenin kibir ve tiranlığa dönüşmesini engelleme | Gücün ve mülkün gerçek sahibinin fert veya devlet değil Allah olduğunu gösterir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve artı değer | Nimetin hakiki sahibini tanıma | Mülkiyeti mutlaklaştırmayıp paylaşıma açma | Zenginliğin bireysel bir başarı değil ilahi bir ihsan olduğunu ikrar ettirir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Korunum yasaları ve potansiyel fonksiyonu | Sistemdeki her çıktının ve enerjinin birincil bir kaynağa ve başlangıç potansiyeline eksiksiz biçimde geri bağlanması; sıfır toplamlı döngüde kaynağın doğrulanması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hakkaniyet, sözleşmesel borçluluk ve itibar yönetimi | Toplumsal yapıda bir iyilik veya hizmet üretene hakkının eksiksiz teslim edilmesi, haksız temellükün önlenmesi ve kurumsal liyakatin korunması. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Hamd kavramını yalnızca yemekten sonra veya bir iyilik karşısında söylenen sıradan bir teşekkür sözüne (şükran) indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kâinattaki tüm mükemmelliklerin, varoluşsal yasaların ve ontolojik lütufların asıl sahibini bilip, hiçbir varlığa mutlak yetkinlik atfetmeksizin tüm kemali Allah’a has kılmaktır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın kendi başarısını, zenginliğini veya iktidarını kendinden bilmesine yol açar; hamdin terk edilmesi varlıkta şirkin ve kibrin ilk basamağını oluşturur. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın açılış ilkesidir; varlık hiyerarşisini, insanın Yaratıcı karşısındaki nihai konumunu ve ahlaki borçluluğunu tek bir kelimede özetler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Fâtiha suresi, kozmolojik yaratılışı anlatan ayetler (En‘âm 6:1), ahiretteki nihai akıbeti bildiren pasajlar (Zümer 39:75) ve peygamber vasıfları. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Nimetin kula veya tabiata ait olduğunu zanneden şirk anlayışını, nankörlüğü ve iyiliği kendi nefsine nispet eden pozitivist/seküler kibir yanılgısını düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAyıplardan, kusurlardan ve yergiden bütünüyle uzak, denenip onaylanmış bir yetkinliği ve güzelliği hakkaniyetle dile getirme, değerini tescil etme eylemidir.
- Soyut anlamVarlığın, ahlakın ve nimetin mutlak kemalini kavrayarak, iradi biçimde kaynağına yönelen varoluşsal saygı, borçluluk ve şükran dolu bilinç hâlidir.
- Sistematik karşılıkBütün ontolojik, ahlaki ve iktisadi sistemlerde değerin birincil kaynağına atfedilmesi, haksız pay sahipliğinin ve ontolojik kibrin bertaraf edilmesi mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , sistemde gözlemlenen herhangi bir unsurundaki kemal, iyilik veya nimeti temsil eden değer fonksiyonudur. , varlıktaki bütün bu tikel değerlerin toplam takdiri olan hamd hâlidir. Model, gözlemlenen her değerinin zorunlu olarak () gerçek kaynağı olan fonksiyonu üzerinden mutlak kaynak noktasına yöneldiğini ve yalnızca oraya ait olduğunu gösterir.