حمد
ح - م - د
KÖK- 68 geçiş
- 66 ayet
- 16 sîga
- 12 sözlük
Hamd: Cümle kapısı demektir. Çardak veya çadır hayatı yaşarken beylerin çadırları gösterişli yapılır, kapısına bekçiler konurdu. Sonraları sarayların cümle kapısı, ana kapısının adı “hamd” olmuştur. Orda bekleyen bekçilere de “abd”, direklere de “amd” denmiştir. Bir arzusu olup bir şey talep etmek isteyen, bu kapıya varır hacetinin giderilmesi için arzuda bulunurdu. Kapının güzelliği, içinde olanların değerini temsil etmesi sebebi ile hamd kelimesi meth etmek, şükr etmek, sena etmek anlamlarını taşıyan bir kelime olmuştur. Medh, kendisinde iyilik bulunan, sena başkalarına iyilik yapan, şükür kendisine iyilik yapanı anlatmaktır. Hamd bunların hepsini içine alan bir kelimedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hamd: Cümle kapısı demektir. Çardak veya çadır hayatı yaşarken beylerin çadırları gösterişli yapılır, kapısına bekçiler konurdu. Sonraları sarayların cümle kapısı, ana kapısının adı “hamd” olmuştur. Orda bekleyen bekçilere de “abd”, direklere de “amd” denmiştir. Bir arzusu olup bir şey talep etmek isteyen, bu kapıya varır hacetinin giderilmesi için arzuda bulunurdu. Kapının güzelliği, içinde olanların değerini temsil etmesi sebebi ile hamd kelimesi meth etmek, şükr etmek, sena etmek anlamlarını taşıyan bir kelime olmuştur. Medh, kendisinde iyilik bulunan, sena başkalarına iyilik yapan, şükür kendisine iyilik yapanı anlatmaktır. Hamd bunların hepsini içine alan bir kelimedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.253 harfباب الحاء والدال والميم معهما
حدم، دحم، مدح، حمد مستعملات
حدم:
الحَدْم: شِدَّة إحماء الشَّيْء بحرِّ الشمس والنار، تقول: حَدَمَه كذا فاحتَدَمَ.
والحَدْمٍ: التَزَيُّد في الجَرْي، وتقول إذا أَوْزَعْتها بتحريك الساق: واحتَدَمَتْ جرياً، قال الأعشى:
وإدلاجِ لَيْلٍ على غِرَّةٍ وهاجرةٍ حَرُّها مُحتَدِمْ
دحم:
دَحْمٌ ودَحْمان من اسمان، والدَّحْم: النِّكاح، دَحَمَها يَدْحَمُها دَحْماً.
مدح:
المَدْح:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.719 harfح د م
حدم ، حمد ، مدح ، دمح ، دحم : مستعملات .
حدم : قال الليث : الحَدْمُ : شِدَّةُ إحْماءِ الشَّيْءِ بِحَرِّ الشَّمْسِ والنَّار ، تقول : حَدَمه كذا فاحتدم .
وقال الأَعْشَى :
وإدلاجِ لَيْلٍ على غِرَّةٍ
وهَاجِرةٍ حَرُّها مُحْتَدِم
أبو عُبَيد عن الفرّاء : للنّار حَدَمَة وحَمَدة ، وهو صوت الالتهاب ، وهذا يوم مُحْتَدِمٌ ومُحْتَمِدٌ ، وقال أبو عُبَيد : الاحْتِدامُ : شِدَّةُ الحَرّ .
وقال أبو زيد :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.007 harf(باب الحاء والميم وما يثلثهما)
(حمد) الحاء والميم والدال كلمةٌ واحدة وأصلٌ واحد يدلّ على خلاف الذمّ. يقال حَمِدْتُ فلاناً أحْمَدُه. ورجل محمود ومحمّد، إذا كثُرت خصاله المحمودة غيرُ المذمومة. قال الأعشى يمدح النعمان بن المنذر، ويقال إنه فضّله بكلمته هذه على سائر مَن مدحه يومئذ:
إليك أبيتَ اللّعنَ كانَ كَلاَلُها *** إلى الماجد الفَرْعِ الجَوادِ المُحَمَّدِ([1]) ولهذا [الذي] ذكرناه سمِّي نبينا
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.153 harf- الحمد لله تعالى: الثناء عليه بالفضيلة، وهو أخص من المدح وأعم من الشكر، فإن المدح يقال فيما يكون من الإنسان باختياره، ومما يقال منه وفيه بالتسخير، فقد يمدح الإنسان بطول قامته وصباحة وجهه، كما يمدح ببذل ماله وسخائه وعلمه، والحمد يكون في الثاني دون الأول، والشكر لا يقال إلا في مقابلة نعمة، فكل شكر حمد، وليس كل حمد شكرا، وكل حمد مدح وليس كل مدح حمدا، ويقال: فلان محمود: إذا حمد، ومحمد: إذا كثرت
- الحمد لله تعالى: الثناء عليه بالفضيلة، وهو أخص من المدح وأعم من الشكر، فإن المدح يقال فيما يكون من الإنسان باختياره، ومما يقال منه وفيه بالتسخير، فقد يمدح الإنسان بطول قامته وصباحة وجهه، كما يمدح ببذل ماله وسخائه وعلمه، والحمد يكون في الثاني دون الأول، والشكر لا يقال إلا في مقابلة نعمة، فكل شكر حمد، وليس كل حمد شكرا، وكل حمد مدح وليس كل مدح حمدا، ويقال: فلان محمود: إذا حمد، ومحمد: إذا كثرت خصاله المحمودة، ومحمد: إذا وجد محمودا (انظر: البصائر 2/499)، وقوله عز وجل: ﴿إنه حميد مجيد﴾ [هود/73]، يصح أن يكون في معنى المحمود، وأن يكون في معنى الحامد، وحماداك أن تفعل كذا (انظر: المجمل 1/250)، أي: غايتك المحمودة، وقوله عز وجل: ﴿ومبشرا برسول يأتي من بعدي اسمه أحمد﴾ [الصف/6]، فأحمد إشارة إلى النبي صلى الله عليه وسلم باسمه وفعله، تنبيها أنه كما وجد اسمه أحمد يوجد وهو محمود في أخلاقه وأحواله، وخص لفظة أحمد فيما بشر به عيسى صلى الله عليه وسلم تنبيها أنه أحمد منه ومن الذين قبله، وقوله تعالى: ﴿محمد رسول الله﴾ [الفتح/29]، فمحمد ههنا - وإن كان من وجه اسما له علما - ففيه إشارة إلى وصفه بذلك وتخصيصه بمعناه كما مضى ذلك في قوله تعالى: ﴿إنا نبشرك بغلام اسمه يحي﴾ [مريم/7]، أنه على معنى الحياة كما بين في بابه (هذا لم يأت بعد، وسيأتي في باب (حيي) ) إن شاء الله.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR716 harfح م د
وألقيت في العبسيّ فضلاً ونعمةً ومحمدةً من باقيات المحامد وأحمد إليك الله.
وأحمدت فلاناً: وجدته محموداً.
وأحمد الرجل: جاء بما يحمد عليه ضد أذم.
واللـه محمـود وحميـد.
ورجـل حمـدة: كثير الحمد.
وحمدت الله ومجدته.
وهو أهل التحميد والتحاميـد.
وتحمـد فلـان: تكلـف الحمـد.
تقـول: وجدتـه متحمـداً متشكـراً.
" ومن أنفق ماله على نفسه فلا يتحمد به على الناس ".
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.699 harfالحمد: نقيض الذم؛ ويقال: حَمدْتُه على فعله، ومنه المَحْمَدة خلاف المذمّة. وفي التنزيل العزيز: الحمد لله رب العالمين. وأَما قول العرب: بدأْت بالحمدُ لله، فإِنما هو على الحكاية أَي بدأْت بقول: الحمدُ لله رب العالمين؛ وقد قرئ الحمدَ لله على المصدر، والحمدِ لله على الإِتباع، والحمدُ لله على الإِتباع؛ قال الفراء: اجتمع القراء على رفع الحمدُ لله، فأَما أَهل البدو فمنهم من يقول الحمدَ لله، بنصب الدال،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR558 harf* ح م د * * الحَمْدُ * ضد الذم وبابه فهِم و * مَحْمَدةٌ * بوزن متربة فهو * حَمِيدٌ * و * مَحْمودٌ * و * التَحْمِيدُ * أبلغ من الحمد والحمد أعم من الشكر و * المُحَمَّدُ * بالتشديد الذي كثرت خصاله المحمودة و * المَحْمَدةُ * بفتح الميمين ضد المذمة قلت المحمدة ذكرها الزمخشري في مصادر المفصل بكسر الميم الثانية وذكر صاحب الديوان أن المحمَدة والمحمِدة والمذمَة والمذِمة لغتان فيهما و * أحْمَدَهُ * وجده
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.764 harfالحمد: نقيض الم، وقال اللحياني: الحمد: الشكر، فلم يفرق بينهما. وقال ثعلب الحمد يكون عن يد، وعن غير يد، والشكر لا يكون إلا عن يد. وقال الأخفش: الحمد لله: الثناء. وقال الأزهري: الشكر لا يكون إلا ثناء ليد أو ليتها، والحمد قد يكون شكرا للصنيعة، ويكون ابتداء للثناء على الرجل. فحمد الله: الثناء عليه، ويكون شكرا لنعمه التي شملت الكل. والحمد أعم من الشكر.
وبما تقدم عرفت أن المصنف لم يخالف الجمهور، كما
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.131 harfحَمِدَهُ
1 حَمِدَهُ حمد حمده حمدة , aor. حَمَدَ , inf. n. حَمْدٌ (S, L, Msb, K) and مَحْمَدٌ and مَحْمِدٌ (L, K) and مَحْمَدَةٌ (S, L, K) and مَحْمِدَةٌ; (L, K, and so in a copy of the S;) the last of these inf. ns. [and the third also] extr.; (L;) or the last is an inf. n. and the last but one signifies “ a praiseworthy quality, ” or “ a quality for which one is praised; ” (ElFenلree, MF;) or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR954 harfحَمِدَ
حَمِدَ A ( n. ac. حَمْد 1 , مَحْمَدَة 17t )
a. [ acc. & Ala ], Praised, thanked for.
حَمَّدَ
حَمَّدَ II ,
a. Praised, magnified, glorified, lauded ( God ).
أَحْمَدَ
أَحْمَدَ IV ,
a. Merited, deserved praise, was praiseworthy.
b. Praised, commended; approved of, liked.
تَحَمَّدَ
تَحَمَّدَ V
a. [ Bi & 'Ala ], Was kindly disposed to; bestowed upon.
تَحَاْمَدَ
تَحَاْمَدَ VI ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok37.265 harfحمد
حَمِدَ - يَحْمَدُ ، حُمِدَ - يُحْمَدُ - حَمْد - حامِد - مَحْمْوْد - حَميْد - أَحْمَد - حَمَّدََ - يُحَمِّدُ - مُحَمَّد
حَمِدَ - يَحْمَدُ + كائن + كائناً + بـِ شيء أو أمر: يمدحه ويشكره معاً: يمدحه ويثني عليه بذكر صفاته الحسنة العالية، ويشكر له أفعاله الحسنة تجاهه وينسبها إليه: يذكر أمام آخر الصفات الحسنة التي يتصف بها كائن، معترفاً له
Sîgalar(16)
- الْحَمْدُDeğer(الْفَعْلُ)×26
- بِحَمْدِDeğer ile(بِفَعْلِ)×10
- الْحَمِيدُDeğerli(الْفَعِيلُ)×6
- حَمِيدٌDeğerli(فَعِيلٌ)×5
- الْحَمِيدِDeğerli(الْفَعِيلِ)×4
- بِحَمْدِهِOnun değeri ile(بِفَعْلِهِ)×4
- مُحَمَّدٌMuhammed (Değer verilmiş)(مُفَعَّلٌ)×3
- وَالْحَمْدُDeğer+1 anlam(وَالْفَعْلُ)×2
- أَحْمَدُAhmet(أَفْعَلُ)×1
- الْحَامِدُونَDeğer verenler(الْفَاعِلُونَ)×1
Mücavir kökler86 mücavir (277 toplam)
- سبح
16 ortak ayet · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
- أله
46 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- غني
10 ortak ayet · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
- ربب
26 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- أرض
17 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- سمو
13 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- ملك
8 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
- ركع
2 ortak ayet · “Ruk’a” eğilerek bakılmadan dibi görülmeyen derin yer…
- علم
16 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- غفر
7 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- عشو
2 ortak ayet · Akşam yemeği demektir
- سوي
4 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
Geçtiği ayetler(66)
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
DeğerHamd; alemlerin Rabbı Allah’a mahsustur.
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ
DeğerHamd; gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı vareden Allah’a mahsustur. Sonra da kafirler bunları rabblarına denk tutuyorlar.
… صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا …
DeğerGöğüslerinde kinden ne varsa söküp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar ve derler ki: Hamdolsun Allah’a ki; bizi buna hidayet etti. Eğer Allah bizi hidayete erdirmemiş olsaydı, biz hidayete erecek değildik. Andolsun ki; Rabbımızınpeygamberleri hakkı getirmişlerdir. Onlara: Yapmakta olduklarınızdan dolayı mirasçısı kılındığınız cennet işte budur, diye seslenilir.
دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
DeğerOradaki duaları: Münezzehsin Allah’ım; dirlik temennileri: Selam sizedir; dualarının sonu ise: Hamd alemlerin Rabbı olan Allah’a mahsusdur.
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ
Değerİhtiyarlığıma rağmen bana İsmail’i ve İshak’ı bahşeden Allah’a hamdolsun Doğrusu Rabbım; duaları işitendir.
… حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
DeğerAllah, size bir misal verir: Başkasının malı olan ve hiç bir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan güzel bir rızka nail olup gizli veya açık infak eden; hiç bir olur mu? Hamd, Allah’a mahsustur. Fakat onların çoğu bilmezler.
وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا
DeğerVe de ki: Hamd, O Allah’a mahsustur ki; bir çocuk edinmemiş ve O’nun mülkünde bir ortak bulunmamıştır. Düşkünlükten dolayı O’nun bir yardımcısı olmamıştır. Ve O’nu tekbir et.
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا
DeğerHamd, O Allah’a ki; kuluna dosdoğru kitabı indirdi ve onda hiç bir eğrilik koymadı.
فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
DeğerSen ve beraberindekiler, gemiye yerleşince: Bizi zalimler topluluğundan kurtaran Allah’a hamdolsun, de.
وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ عِلْمًا وَقَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ
DeğerAndolsun ki; Biz, Davud’a ve Süleyman’a iıim verdik. İkisi de: Bizi mü’min kullarının çoğundan üstün kılan Allah’a hamdolsun, dediler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حمد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مدح, شكر, ثني |
| Zıt Kök | ذمم |
| Çekirdek Özet 1 | İhtiyari yetkinlik ve ihsanı takdirle açığa vurup yerme ve ayıplamayı bütünüyle dışlama |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın ve yetkinliğin mutlak kaynağı olarak yalnızca Allah’a özgülenen kemal ve iyilik itirafı |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzenindeki tüm iyilik, yetkinlik ve nimetlerin yegâne kaynağını bilip tescil eden ontolojik borçluluk ve değer tasdiki |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dille yapılan mekanik bir teşekkür veya psikolojik bir övgü sayıp varlıktaki nesnel değer ve ihsan ilişkisinden koparmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حم | Isı, hararet, içsel yoğunluk, koruma ve kaynaşma barındıran temel enerji hâli; nitekim حمم kökünde ısınma ve kömürleşme, حمي kökünde öfke veya hararetle koruma, حمل kökünde ise bu yoğunluğu yüklenme anlamı mevcuttur. | د | Kapı, sınır ve kararlılık bildiren harfin eklenmesiyle içsel hararet ve takdir hissi, taşkın bir öfke veya kontrolsüz bir ısı olmaktan çıkıp nesnel bir sınır, sarsılmaz bir kararlılık ve ilkesel bir tasdik kalıbına oturmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevirme, koruma altına alma, dış etkilere karşı muhafaza etme ve sınır belirleme |
| م | Su | Kaynama, kabarma, içten gelen akış, derinlik ve kuşatıcı süreklilik |
| د | Kapı | Geçiş, açılma, sabitlenme, belirli bir yöne açılan eşik ve kararlılık |
| حمد | Çit ile korunan derin bir birikimin kapı eşiğinde açığa çıkması | İçte biriken hakiki değeri, korunaklı ve bozulmamış bir şahitlikle dışarıya, eşikten hak edene doğru kararlılıkla sunma eylemi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseyi veya nesneyi denenip sınandıktan sonra ayıptan uzak, bütünüyle sağlam, övgüye değer ve tatmin edici bulma hâli; yerginin ve ayıbın bütünüyle yokluğunu bildiren durum. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ, Nu‘mân b. el-Münzir’i överken kökün türevi olan ismi yetkinliklerin kendisinde toplandığı kimse anlamında kullanmıştır: إليك أبيتَ اللّعنَ كانَ كَلاَلُها / إلى الماجد الفَرْعِ الجَوادِ المُحَمَّدِ |
| Erken Arapça kullanım | el-A‘şâ’nın bir diğer beytinde bir davranışı takdir edip hayırla anma anlamında fiil formu geçmektedir: وأَحْمَدْتَ إذْ نَجَّيْتَ بالأمْسِ صِرْمةً / لها غَدَداتٌ واللَّواحِقُ تَـلْـحَـقُ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça حمد kökü, Sami dillerinde özellikle Güney Sami ve Batı Sami havzasında olumlu karşılık verme, değer bilme, arzulama ve övgüye layık bulma semantik alanıyla ilişkilidir. Kök İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı ses dizilimiyle temel olarak arzulama, kıymetli görme, değer atfetme ve hoşlanma anlamını taşıyan ḥ-m-d (İbranice ח-מ-ד / ḥamad) köküyle fonetik ve semantik süreklilik gösterir. İbranicede bu kök kıymetli ve değerli olanı isteme, onda bir güzellik ve yetkinlik görme eksenindedir. Arapçada ise bu arzu ve kıymet algısı, nesnedeki hakiki bir yetkinliği ve ihtiyari iyiliği dille ve kalple tescil etme, yerginin zıddı olarak ahlaki ve ontolojik bir takdire dönüştürme yönünde semantik bir olgunlaşma yaşamıştır. Ge'ez (Klasik Etiyopya) dilinde de benzer biçimde takdir ve rıza bağlamları mevcuttur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yerginin zıddı olan övgü, değer bilme ve rıza | Kök Arapça içinde sınama neticesinde övgüye layık bulma, iyiliği iyilikle tescil etme ve ayıplardan beri kılma yönünde merkezileşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice ḥ-m-d biçimleri | Kıymetli bulma, arzulanır ve değerli görme anlamındaki kökle fonetik ve anlamsal denkliği mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik arzu ve değer bildiren unsurlar | Kökün Afro-Asyatik çeperde kıymet biçme ve onaylama işlevli köklerle uzak ortaklığı tartışılmıştır. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, HALOT, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حمد | Anlamlı | Övgü, değer bilme | İyiliği ve kemali isteyerek takdir etme; yerginin zıddı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حدم | Anlamlı | Şiddetli sıcaklık, tutuşma | Ateşin alevlenip ses çıkarması ve ısının zirveye çıkması | Kur'an'da geçmez; hararet yönüyle içsel çekirdekle ilişkilidir |
| محد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| مدح | Anlamlı | Övme, sena etme | Bir kimseyi güzel vasıflarıyla anma; ihtiyari olma şartı aranmaz | Kur'an'da geçmez; kalb ve yakın anlam ilişkisi vardır |
| دحم | Anlamlı | İtme, defetme | Şiddetle sürmek ve sıkıştırıp defetmek | Kur'an'da geçmez |
| دمح | Anlamlı | Boyun eğme, içeri girme | Bir şeyin diğerinin içine girmesi, baş eğip razı olma | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حمد | Merkez | Değer tescili | İhtiyari iyilik ve yetkinliği hak edene özgüleyerek takdir etme | Yalnızca iradi yetkinliklere yönelir ve nankörlüğü dışlar |
| مدح | Komşu | Genel övgü | Hem iradi olan hem irade dışı fıtri güzellikler için kullanılabilme | Bir kimsenin boyu veya yüz güzelliği medhedilir fakat hamdedilmez |
| شكر | Komşu | Nimet mukabili övgü | Yalnızca kişiye ulaşan bir ihsan ve nimete karşı yapılan teşekkür | Hamd hem ulaşılan nimete hem failin zatındaki mutlak kemale yöneliktir |
| ثني | Komşu | Tekrarlı anma | İyiliği tekrarlayarak dille sayıp dökme ve yüceltme | Hamd doğrudan zati ve ahlaki değerin tescilini esas alır |
| ذمم | Zıt | Yerme ve kınama | Bir eksiklik, kusur veya kötülük sebebiyle ayıplama ve değersizleştirme | Hamdin tam karşıtıdır; hamd her türlü yergiyi hükümsüz kılar |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حمد | Yetkinlik ve ihsanı takdir etme | Zati kemali ve iradi iyiliği hakkaniyetle itiraf etme | Kesin |
| Latince | laus, gratiarum actio | Övgü, şükran sunumu | laus övgü yönünü, gratiarum actio teşekkür yönünü karşılar ancak ikisini birleştiren zati değer boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | praise, extolment, laudation | Yüceltici övgü, takdir | salt dille övgü (praise) seviyesinde kalabilir; hamdin varoluşsal borçluluk ve mutlak kemal boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Lob, Preisung, Rühmung | Övgü, methetme | Preisung yüceltme boyutunu taşır; ancak nimete karşılık olma ile zati mükemmelliği bir arada kuran iç yapıyı tam yansıtmaz | Güçlü |
| Fransızca | louange, éloge | Övgü, senâ | louange dinsel yüceltmeyi verse de hamdin yerginin mutlak zıddı olan adil tescil niteliğini daraltır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْحَمْدُ لِلَّهِ | Bütün değer, yetkinlik ve mülkün yalnızca Allah’a ait oluşu | Varlığın yaratılışı, hidayet ve ahiret nimetleri bağlamında ontolojik ilke; Fâtiha 1:2, En‘âm 6:1, Fâtır 35:1 |
| الْحَمِيدُ | Kendiliğinden övgüye değer olan, hiçbir eksikliği bulunmayan | Zenginlik, kudret ve mülk sahibi olma isimleriyle birlikte zati sıfat; Nisâ 4:131, İbrâhîm 14:1, Lokmân 31:26 |
| بِحَمْدِهِ / بِحَمْدِكَ | Kusursuzluğunu tasdik edip O’na layık kemali itiraf ederek | Tesbih ile birlikte meleklerin ve tüm kâinatın zikri; Bakara 2:30, İsrâ 17:44, Nasr 110:3 |
| مُحَمَّدٌ / أَحْمَدُ | Çokça hamdedilen, erdemleri ve güzellikleri kemale ermiş elçi | Risalet, nübüvvet ve müjde bağlamında peygamber ismi; Âl-i İmrân 3:144, Ahzâb 33:40, Saf 61:6 |
| مَقَامًا مَحْمُودًا | Herkesin gıpta edip övgüyle karşılayacağı yüce makam | Ahiretteki şefaat ve manevi yükseliş bağlamı; İsrâ 17:79 |
| الْحَامِدُونَ | Darlıkta ve bollukta Allah’ın takdirine rıza gösterip değerini bilenler | Müminlerin temel ahlaki vasıfları bağlamı; Tevbe 9:112 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Uluhiyet ve zati sıfatlar | Hamdin Allah’ın ezeli bir hakkı mı yoksa yaratılmışların bir eylemi mi olduğu meselesi | Allah’ın kendi zatını hamdetmesi ile kulların hamdi arasındaki ontolojik ayrım |
| Fıkıh | İbadetlerin ifitahı ve dualar | Namazda fatihayı okumanın, hutbeye hamdele ile başlamanın hükmü | İbadetin geçerliliği ve meşruiyet şartı olarak hamdele lafzının gerekliliği |
| Tefsir | Besmele ve Fatiha tahlilleri | Hamd ile şükür ve medh arasındaki mantıksal ve semantik kapsam farkları | Hamdin medhten daha dar, şükürden daha geniş bir kavram olarak konumlandırılması |
| Hadis | Zikir, dua ve ahlak | Her meşru işe hamd ile başlama, belaya sabırda hamdetme prensibi | Kulun her hâlükârda ilahi iradeye gösterdiği rıza ve teslimiyet dili |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet ve kulluk ilişkisi | Mutlak değer tescili | Yaratıcıya karşı borçluluk ve teslimiyet bilinci | Bütün iyilik ve nimetlerin asıl failine yönelerek şirki kökünden tasfiye eder. | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve bilgi üretimi | Nesnel değer takdiri | Bilginin ve varlığın kaynağını meşrulaştırma | Varlıktaki düzenin ve aklın işleyişinin bir lütuf olduğunu bilip hakikati teslim etmektir. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve otorite | İktidarın emanet oluşu | Otoritenin kibir ve tiranlığa dönüşmesini engelleme | Gücün ve mülkün gerçek sahibinin fert veya devlet değil Allah olduğunu gösterir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve artı değer | Nimetin hakiki sahibini tanıma | Mülkiyeti mutlaklaştırmayıp paylaşıma açma | Zenginliğin bireysel bir başarı değil ilahi bir ihsan olduğunu ikrar ettirir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Korunum yasaları ve potansiyel fonksiyonu | Sistemdeki her çıktının ve enerjinin birincil bir kaynağa ve başlangıç potansiyeline eksiksiz biçimde geri bağlanması; sıfır toplamlı döngüde kaynağın doğrulanması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hakkaniyet, sözleşmesel borçluluk ve itibar yönetimi | Toplumsal yapıda bir iyilik veya hizmet üretene hakkının eksiksiz teslim edilmesi, haksız temellükün önlenmesi ve kurumsal liyakatin korunması. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Hamd kavramını yalnızca yemekten sonra veya bir iyilik karşısında söylenen sıradan bir teşekkür sözüne (şükran) indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kâinattaki tüm mükemmelliklerin, varoluşsal yasaların ve ontolojik lütufların asıl sahibini bilip, hiçbir varlığa mutlak yetkinlik atfetmeksizin tüm kemali Allah’a has kılmaktır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın kendi başarısını, zenginliğini veya iktidarını kendinden bilmesine yol açar; hamdin terk edilmesi varlıkta şirkin ve kibrin ilk basamağını oluşturur. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın açılış ilkesidir; varlık hiyerarşisini, insanın Yaratıcı karşısındaki nihai konumunu ve ahlaki borçluluğunu tek bir kelimede özetler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Fâtiha suresi, kozmolojik yaratılışı anlatan ayetler (En‘âm 6:1), ahiretteki nihai akıbeti bildiren pasajlar (Zümer 39:75) ve peygamber vasıfları. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Nimetin kula veya tabiata ait olduğunu zanneden şirk anlayışını, nankörlüğü ve iyiliği kendi nefsine nispet eden pozitivist/seküler kibir yanılgısını düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAyıplardan, kusurlardan ve yergiden bütünüyle uzak, denenip onaylanmış bir yetkinliği ve güzelliği hakkaniyetle dile getirme, değerini tescil etme eylemidir.
- Soyut anlamVarlığın, ahlakın ve nimetin mutlak kemalini kavrayarak, iradi biçimde kaynağına yönelen varoluşsal saygı, borçluluk ve şükran dolu bilinç hâlidir.
- Sistematik karşılıkBütün ontolojik, ahlaki ve iktisadi sistemlerde değerin birincil kaynağına atfedilmesi, haksız pay sahipliğinin ve ontolojik kibrin bertaraf edilmesi mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , sistemde gözlemlenen herhangi bir unsurundaki kemal, iyilik veya nimeti temsil eden değer fonksiyonudur. , varlıktaki bütün bu tikel değerlerin toplam takdiri olan hamd hâlidir. Model, gözlemlenen her değerinin zorunlu olarak () gerçek kaynağı olan fonksiyonu üzerinden mutlak kaynak noktasına yöneldiğini ve yalnızca oraya ait olduğunu gösterir.