خرص
خ - ر - ص
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Hars (hı, sad) : Meyvelerin devşirilmesinde veya balın alınmasında kullanılan sopa demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hars (hı, sad) : Meyvelerin devşirilmesinde veya balın alınmasında kullanılan sopa demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.261 harfباب الخاء والصاد والراء معهما
خ ص ر، خ ر ص، ص خ ر، ر خ ص، ص ر خ مستعملات ر ص خ مهمل
خصر:
الخَصْرُ: وسط الإنسان. والخاصرتان: ما بين الحَرْقَفة والقُصَيْرَي. وخَصْرُ القَدَم: أخمصها. وقد مُخَصَّرةٌ ومَخْصُورة، ويدٌ مُخَصَّرةٌ، إذا كان في رُسْغِها تخصير. كأنه مربوط، وفيه منز مستدير. ورجل مخصر: مَخْصُور البطن أو القدم.
وخَصْرُ الرمل: طريق أعلاه وأسفلُه في الرمل خاصةً. والخصَرْ ُمن بيوت الأعراب:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.106 harfالخَرْصُ: حَزْرُ ما على النَخل من الرُطَب تمراً. وقد خَرَصْتُ النخل. والاسم الخِرْصُ بالكسر يقال: كم خِرْصُ أرضِك? والخَرَّاصُ: الكذَّاب. وقد خَرَصَ يَخْرُصُ بالضم خَرْصاً، وتَخَرَّصَ، أي كَذَب. وخَرِصَ الرجل بالكسر فهو خرِصٌ، أي جائعٌ مقرورٌ. ولا يقال للجوع بلا بردٍ خَرَصٌ. ويقال للبرد بلا جوعٍ خَصَرٌ. والخُرْصُ والخِرْصُ بالضم والكسر: الحَلْقة مكن الذهب والفضّة؛ والجمعُ الخِرُصْانُ. قال الشاعر:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.378 harfخ ص ر
خصر ، خرص ، صرخ ، صخر ، رخص ، رصخ : مستعملات .
خصر : قال الليث : الْخَصْرُ : وسَط الإنسان ،
والخاصرَتان : ما بين الْحَرْقَفَةِ والقُصَيْرَى .
وهو ما قَلَصَتْ عنه القُصْرَيَانِ ، وتقدَّم من
الحَجَبَتَيْن وما فوق الخَصْرِ من الْجِلدَة :
الرَّقيقة الطِّفْطِفَةِ .
ويقال : رجلٌ ضخمُ الخَوَاصر وخَصْرُ
القَدَم : هو أَخْمَصُهَا ، وقدم مُخَصَّرَةٌ
ومَخْصُورَةٌ ، ويَدٌ مُخَصَّرَةٌ _ إذا كان في
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR12.629 harf(باب الخاء والراء وما يثلثهما)
(خرز) الخاء والراء والزاء يدلُّ على جَمْع الشَّيء إلى الشيء وضَمِّه إليه. فمنه خَرْزُ الجِلْدِ. ومنه الخَرَزُ، وهو معروف، لأنه يُنْظم ويُنْضَدُ بعضُه إلى بعض.
وفَقَار الظَّهر خَرَزٌ لانتظامه، وخَرَزاتُ الملك، كان الملك منهم كلمَّا مَلَكَ عاماً زِيدت في تاجه خَرَزة؛ ليُعلَم بذلك عددُ سِنِي مُلْكِه. قال:
رَعَى خَرَزاتِ المُلْكِ عِشرين حِجَّة *** وعشرين حَتى فادَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR633 harf- الخرص: حرز الثمرة، والخرص: المحروز، كالنقض للمنقوض، وقيل: الخرص الكذب في قوله تعالى: ﴿إن هم إلا يخرصون﴾ [الزخرف/20]، قيل: معناه يكذبون. وقوله تعالى: ﴿قتل الخراصون﴾ [الذاريات/10]، قيل: لعن الكذابون، وحقيقة ذلك: أن كل قول مقول عن ظن وتخمين يقال: خرص، سواء كان مطابقا للشيء أو مخالفا له، من حيث إن صاحبه لم يقله عن علم ولا غلبة ظن ولا سماع، بل اعتمد فيه على الظن والتخمين، كفعل الخارص في خرصه، وكل من
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR341 harfخ ر ص
خرج الخراصون يخرصون النخل وكم خرص ولا في بيتها قرص وهو الحلقة بحبسة واحدة.
واجتمع عليّ الخرص وهو الجوع والقر.
ورجل خرص.
وإبل خرصات.
ومن المجاز: " قتل الخراصون " أي الكذابون.
وقد خرص يخـرص واختـرص القـول وتخرصـه: افتعلـه.
وقـد تكـذّب علـيّ فلان وتخرّص وقال ذلك تخرصاً.
وما تملك فلانة خرصاً اي لا شيء لها.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.428 harfخرَصَ يَخْرُصُ، بالضم، خَرْصاً وتخَرّصَ أَي كَذَب. ورجل خَرّاصٌ: كذّابٌ. وفي التنزيل: قُتِل الخرّاصُون؛ قال الزجاج: الكذّابون. وتَخَرَّصَ فلانٌ على الباطل واخْتَرَصَه أَي افْتَعَله، قال: ويجوز أَن يكون الخَرّاصُون الذين إِنما يَظُنّون الشيءَ ولا يَحُقُّونَه فيعملون بما لا يعلمون. وقال الفراء: معناه لُعِنَ الكذّابون الذين قالوا محمد شاعر، وأَشباه ذلك خَرَصُوا بما لا عِلْم لهم به.
وأَصل الخَرْصِ
خرَصَ يَخْرُصُ، بالضم، خَرْصاً وتخَرّصَ أَي كَذَب. ورجل خَرّاصٌ: كذّابٌ. وفي التنزيل: قُتِل الخرّاصُون؛ قال الزجاج: الكذّابون. وتَخَرَّصَ فلانٌ على الباطل واخْتَرَصَه أَي افْتَعَله، قال: ويجوز أَن يكون الخَرّاصُون الذين إِنما يَظُنّون الشيءَ ولا يَحُقُّونَه فيعملون بما لا يعلمون. وقال الفراء: معناه لُعِنَ الكذّابون الذين قالوا محمد شاعر، وأَشباه ذلك خَرَصُوا بما لا عِلْم لهم به. وأَصل الخَرْصِ التَّظَني فيما لا تَسْتَيْقِنُه، ومنه خَرْصُ النخلِ والكَرْم إِذا حَزَرْت التمر لأَن الحَزْرَ إِنما هو تقديرٌ بِظَنٍّ لا إِحاطة، والاسم الخِرْص، بالكسر، ثم قيل للكَذِب خَرْصٌ لما يدخله من الظُّنون الكاذبة. غيره: الخَرْصُ حَزْرُ ما على النخل من الرُّطَبِ تمراً. وقد خَرَصْت النخلَ والكرْمَ أَخْرُصُه خَرْصاً إِذا حَزَرَ ما عليها من الرُّطب تمراً، ومن العنَب زبِيباً، وهو من الظنّ لأَن الحَزْرَ إِنما هو تقديرٌ بِظَنٍّ. وخَرَصَ العدَدَ يَخْرُصُه ويَخْرِصُه خَرْصاً وخِرْصاً: حزَرَه، وقيل: الخَرْصُ المصدرُ والخِرْصُ، بالكسر، الاسمُ. يقال: كم خِرْصُ أَرْضِك وكم خِرْصُ نَخْلِك؟ بكسر الخاء، وفاعلُ ذلك الخارِصُ. وكان النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، يبعَث الخُرّاصَ على نخِيل خَيْبَر عند إِدراك ثمَرِها فيَحزِرُونه رُطَباً كذا وتمْراً كذا، ثم يأْخذهم بمَكِيلة ذلك من التمر الذي يجِب له وللمساكين، وإِنما فعل ذلك، صلّى اللّه عليه وسلّم، لما فيه من الرِّفْق لأَصحاب الثمار فيما يأْكلونه منه مع الاحتياط للفقراء في العُشْر ونِصْف العُشْر ولأَهلِ الفَيْءِ في نصيبهم. وجاء في الحديث عن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: أَنه أَمر بالخَرْص في النخل والكرْم خاصّة دُون الزَّرْع القائم، وذلك أَن ثِمَارَها ظاهرةٌ، والخَرْصُ يُطِيفُ بها فيُرَى ما ظَهَر من الثمار وذلك ليس كالحَبّ في أَكْمامِه. ابن شميل: الخِرْص، بكسر الخاء، الحَزْر مثل عَلِمت عِلْماً؛ قال الأَزهري: هذا جائز لأَن الاسم يوضع موضع المصدر. وأَما ما ورد في الحديث من قولهم: إِنه كان يأْكل العِنَبَ خَرْصاً فهو أَن يضَعَه في فيهِ ويُخْرِجَ عُرْجونَه عارِياً منه؛ هكذا جاء في رواية، والمرويّ خرطاً، بالطاء. والخِراصُ والخَرْصُ والخِرْصُ والخُرْصُ: سِنانُ الرُّمْح، وقيل: هو ما على الجُبَّة من السِّنان، وقيل: هو الرُّمْح نفسه؛ قال حميد بن ثور: يَعَضُّ منها الظَّلِفُ الدَّئِيّا عَضَّ الثِّقافِ الخُرُصَ الخَطِّيّا وهو مثل عُسْر وعُسُر، وجمعه خِرْصان. قال ابن بري: هو حميد الأَرْقط، قال: والذي في رَجزه الدِّئِيّا وهي جمع دَأْيَةٍ؛ وشاهدُ الخِرْص بكسر الخاء قولُ بِشْر: وأَوْجَرْنا عُتَيْبة ذاتَ خِرْصٍ، كأَنَّ بِنَحْرِه منها عَبِيرا وقال آخر: أَوْجَرْتُ جُفْرَتَه خِرْصاً فمالَ به، كما انْثنى خضدٌ مِنْ ناعمِ الضالِ وقيل: هو رُمْح قصير يُتَّخذ من خشب منحوت وهو الخَرِيصُ؛ عن ابن جني، وأَنشد لأَبي دُواد: وتشاجَرَتْ أَبطالُه، بالمَشْرَفيّ وبالخَريص قال ابن بري: هذا البيتُ يُرْوى أَبطالنا وأَبطالُه وأَبطالُها، فمن روى أَبْطالُها فالهاء عائدة على الحَرْب وإِن لم يتقدم لها ذكر لدلالة الكلام عليها، ومن روى أَبطالُه فالهاء عائدة على المَشْهد في بيت قبله: هلاَّ سَأَلْت بِمَشْهَدي يوماً يَتِعُّ بذي الفَريصِ ومن روى أَبْطالُنا فمعناه مفهوم. وقيل: الخَرِيصُ السِّنانُ والخِرْصانُ أَصلُها القُضْبانُ؛ قال قيس بن الخَطِيم: تَرى قُِصَدَ المُرّانِ تُلْقى، كأَنَّه تَذَرُّعُ خِرْصانٍ بأَيْدي الشَّواطِبِ جعل الخِرْصَ رُمْحاً وإِنما هو نِصْفُ السِّنَان الأَعْلى إِلى موضع الجُبّة، وأَورد الجوهري هذا البيت شاهداً على قوله الخُرْص. والخِرْص: الجريدُ من النخل. الباهلي: الخُرْصُ الغُصْنُ والخُرْصُ القناةُ والخُرْصُ السِّنانُ، ضَمَّ الخاءَ في جميعها. والمَخارِصُ: الأَسِنّةُ؛ قال بشر: يَنْوي مُحاوَلةَ القِيام، وقد مَضَتْ فيه مَخارِصُ كلِّ لَدْنٍ لَهْذَم ابن سيده: الخُرْصُ كلُّ قضيبٍ من شجرة. والخَرْصُ والخُرْصُ والخِرْصُ؛ الأَخيرة عن أَبي عبيدة: كلُّ قضيب رَطْب أَو يابس كالخُوطِ. والخُرْصُ أَيضاً: الجَرِيدةُ، والجمع من كل ذلك أَخْراصٌ وخِرْصانٌ. والخُرْصُ والخِرْصُ: العُودُ يُشارُ به العسلُ، والجمع أَخْراصٌ؛ قال ساعدة بن جُؤَيّة الهذلي يصف مُشْتار العسل: معه سِقاءٌ لا يُفَرِّطُ حَمْلَه صُفْنٌ، وأَخْراصٌ يَلُحْن ومِسْأَب والمَخارِصُ: مَشاوِرُ العسل. والمَخارِصُ أَيضاً: الخَناجر؛ قالت خُوَيلةُ الرياضيّة تَرْثي أَقاربَها: طَرَقَتْهمُ أُمُّ الدُّهَيم فأَصْبَحوا أُكُلاً لها بمَخارِصٍ وقَواضِبِ والخُرْص والخِرْص: القُرْط بحَبّة واحدةٍ، وقيل: هي الحلْقة من الذهب والفضة، والجمعُ خِرَصةٌ، والخُرْصة لغة فيها. وفي الحديث: أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، وَعَظَ النِّساءَ وحثَّهُنَّ على الصدقة فجعلت المرأَة تُلْقي الخُرْصَ والخاتمَ. قال شمر: الخُرْص الحلْقة الصغيرة من الحَلْي كهيئة القُرْط وغيرها، والجمع الخُرْصان؛ قال الشاعر: عليهنّ لعسٌ من ظِباء تَبالةٍ، مُذَبْذَبة الخُرْصانِ بادٍ نُحُورُها وفي الحديث: أَيُّما امرأَةٍ جَعَلَتْ في أُذُنِها خُرْصاً من ذهب جُعِل في أُذُنِها مِثلُه خُِرْصاً من النار؛ الخُرص والخِرص، بالضم والكسر: حلْقة صغيرة من الحَلْي وهي من حَلْي الأُذُن، قيل: كان هذا قبل النسخ فإِنه قد ثبت إِباحةُ الذهب للنساء، وقيل هو خاصٌّ بمن لم تؤدّ زكاةَ حَلْيِها. والخُرْص: الدِّرْع لأَنها حِلَق مثل الخُرْص الذي في الأُذُن. الأَزهري: ويقال للدروع خُرْصان وخِرْصان؛ وأَنشد: سمّ الصباحِ بِخُرْصانٍ مُسَوَّمةٍ، والمَشْرَفِيّة نُهْدِيها بأَيْدِينا قال بعضهم: أَراد بالخُرْصان الدُّروعَ، وتَسْوِيمُها جَعْلُ حِلَق صُفرٍ فيها، ورواه بعضهم: بِخُرْصان مُقَوَّمة جعلها رِماحاً. وفي حديث سعد بن مُعاذ: أَن جُرْحه قد بَرأَ فلم يبق منه إِلا كالخُرْص أَي في قِلّة أَثَرِ ما بَقِي من الجُرْح. والخَرِيصُ: شِبْهُ حَوْضٍ واسع يَنْبَثِق فيه الماءُ من النهر ثم يعود إِليه والخَرِيصُ مُمْتَلِئ؛ قال عديّ بن زيد: والمُشْرِفُ المَصْقُولُ يُسْقَى به أَخْضَرَ مَطْموثاً بماء الخَرِيصْ أَي ملموساً أَو ممزوجاً؛ وهو في شعر عَدِيّ: والمشرف المَشْمُول يسقى به قال: والمُشْرِفُ إِناء كانوا يشربون به وكان فيه كماء الخَرِيص وهي السحاب، ورواه ابن الأَعرابي: كماء الخَرِيص، قال: وهو البارد في روايته، ويروى المَشْمُول، قال: والمَشْمُول الطَّيّب. ويقال للرجل إِذا كان كريماً: إِنه لمَشْمُولٌ. والمَطْموثُ: المَمْسوس. وماءٌ خَرِيصٌ مثل خَصِرٍ أَي باردٌ؛ قال الراجز: مُدامةٌ صِرْفٌ بماءٍ خَرِيص قال ابن بري: صواب إِنشاده: مدامةً صِرْفاً، بالنصب، لأَن صدره: والمشرف المشمول يسقى به مُدامةً صِرْفاً بماءِ خَرِيص والمُشْرِف: المكان العالي. والمَشْمولُ: الذي أَصابَتْه الشَّمال، وهي الريح الباردة، وقيل: الخَرِيصُ هو الماء المُسْتَنْقَعُ في أُصول النخل أَو الشجر، وخَرِيصُ البَحْر: خلِيجٌ منه، وقيل: خَرِيصُ البحر والنهر ناحيتُهما أَو جانبُهما. ابن الأَعرابي: يقال افْتَرَق النهرُ على أَربعة وعشرين خَرِيصاً، يعني ناحيةً منه. والخَرِيصُ: جزيرةُ البحر. ويقال: خَرِصةٌ وخَرِصاتٌ إِذا أَصابها بردٌ وجوع؛ قال الحطيئة: إِذا ما غَدَتْ مَقْرُورةً خَرِصاتِ والخَرَصُ: جوع مع بَرْد. ورجل خَرِصٌ: جائع مَقْرورٌ، ولا يقال للجوع بلا برد خَرَصٌ. ويقال للبرد بلا جوع: خَصَرٌ. وخَرِصَ الرجلُ، بالكسر، خَرَصاً فهو خَرِصٌ وخارِصٌ أَي جائع مقرور؛ وأَنشد ابن بري للبيد: فأَصْبَحَ طاوِياً خَرِصاً خَميصاً، كنَصْلِ السَّيْف حُودِثَ بالصِّقال وفي حديث علي، رضي اللّه عنه: كنْتُ خَرِصاً أَي في جوع وبرد. والخِرْصُ: الدَّنُّ لغة في الخِرْسِ، وقد تقدم ذكره. والخَرّاصُ: صاحبُ الدِّنان، والسين لغة. والأَخْراص: موضع؛ قال أُمية بن أَبي عائذ الهذلي: لمن الدِّيارُ بِعَلْيَ فالأَخْراصِ، فالسُّودَتَين فمجْمَعِ الأَبواصِ ويروى الأَحراص، بالحاء المهملة. والخُرْصُ والخِرْصُ: عوَيْدٌ مُحَدَّدُ الرأْس يُغْرَزُ في عَقْد السِّقاء؛ ومنه قولهم: ما يملك فلان خُرْصاً ولا خِرْصاً أَي شيئاً. التهذيب: الخُرص العود؛ قال الشاعر: ومِزَاجُها صَهْباء، فتّ خِتامها فَرْدٌ من الخُرْصِ القِطَاطِ المُثْقب وقال الهذلي: يَمْشِي بَيْنَنا حانوتُ خَمْرٍ من الخُرْصِ الصَّراصِرةِ القِطَاطِ قال: وقال بعضهم الخُرص أَسقِية مُبرِّدة تُبرِّد الشراب؛ قال الأَزهري: هكذا رأَيت ما كَتَبْتُه في كتاب الليث، فأَما قوله الخُرْص عُود فلا معنى له، وكذلك قوله الخُرْص أَسْقية مبردة، قال: والصواب عندي في البيت الخُرْس القِطَاط، ومن الخرس الصَّراصِرة، بالسين، وهم خَدَمٌ عُجْم لا يُفْصِحون فلذلك جعلهم خُرْساً، وقوله يمشي بيننا حانوتُ خمر، يريد صاحبَ حانوت خمر فاختصر الكلام. ابن الأَعرابي: هو يَخْتَرِصُ أَي يَجْعل في الخِرْصِ ما يُريد وهو الجِرَابُ ويَكْتَرِصُ أَي يَجْمع ويَقْلِدُ.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR216 harf* خ ر ص * * الخَرْصُ * حرز ما على النخل من الرطب تمرا وقد * خَرَصَ * النخل و * الخَرْصُ * أيضا الكذب وبابهما نصر و * الخَرَّاصُ * الكذاب و * تَخَرَّصَ * أيضا كذب و * الخِرْصُ * بضم الخاء وكسرها الحلقة من الذهب والفضة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.912 harfالخرص: الحزر، والحدس والتخمين، هذا هو الأصل في معناه، وقيل هو التظني فيما لا تستيقنه، يقال: خرص العدد يخرصه ويخرصه خرصا وخرصا، إذا حزره، ومنه خرص النخل والتمر، لأن الخرص إنما هو تقدير بطن لا إحاطة. وقيل: الاسم بالكسر، والمصدر بالفتح يقال: كم خرص أرضك? وكم خرص نخلك? وفاعل ذلك الخارص، والجمع الخراص، وفي الحديث كان النبي، صلى الله عليه وسلم، يبعث الخراص على نخيل خيبر عند إدراك ثمرها، فيحزرونه رطبا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.921 harfخَرَصَ النَّخْلَ
1 خَرَصَ النَّخْلَ خرص النخل , (S, A, Mgh, Msb,) aor. خَرُصَ (A, Msb) [and خَرِصَ , as appears from what follows,] inf. n. خَرْصٌ, (S, A Mgh, Msb,) [and خِرْصٌ is also allowable, (see what follows,)] He computed by conjecture the quantity of the fruit upon the palm-trees: (A, Mgh, Msb:) or he computed by conjecture the quantity that was upon the palmtrees of fresh ripe dates that
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR445 harfخَرَص
خَرَص I ( n. ac. خَرْص 1 )
a. [ acc. or Fī ], Conjectured, surmised; guessed at.
b. Lied.
خَرِصَ
خَرِصَ I ( n. ac. خَرَص 4 ),
a. Was cold and hungry.
تَخَرَّصَ
تَخَرَّصَ V , اِخْتَرَصَ VIII
a. [ 'Ala ], Made up a lie against: libelled. خِرْص 2 , خُرْص 3 , ( pl. خِرْصَاْن 34 ), Ring.
b. Ear-ring.
c. Conjecture, hypothesis.
خَرَّاْص
خَرَّاْص 28 ,
a. Liar.
خُرْضَة
خُرْضَة P. ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok21.086 harfخرص
خَرَصَ - يَخْرُصُ - خَرَّاص - خَرَّاصُوْن
خَرَصَ - يَخْرُصُ + كائن + أمراً أو مقداراً: يخمنه كذا: يقدره بظن مع ترجيح من غير دقة أو إحاطة: يجرى عمليات الحساب لبناء حكم حول انتماء شيء إلى فئة من عدم انتمائه، أو صواب قضية ويكون الحكم والقرار الناتج ترجيحياً وليس قطعياً، فهو هنا مثل الظن
خَرَّاص: على وزن " فـَعـَّـال " اسم فاعل مبالغة من "
Mücavir kökler26 mücavir (42 toplam)
- ظنن
3 ortak ayet · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
- تبع
3 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir
- شرك
2 ortak ayet · Tasma kayış demektir
- ذوق
1 ortak ayet · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
- أرض
2 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- شيأ
2 ortak ayet · Şey
- بأس
1 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
- حرم
1 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- أبو
1 ortak ayet · Bab kapı demektir
- طوع
1 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
- قتل
1 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- دون
1 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
Geçtiği ayetler(5)
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ
Kafadan atarlarEğer sen, yeryüzünde bulunanların çoğunluğuna uyarsan; seni Allah’ın yolundan saptırırlar. Onlar, ancak zanna uyarlar ve yalnız yalan söyleyip dururlar.
أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ
Kafadan atarlarDikkat edin; göklerde kim varsa ve yerde kim varsa, hepsi Allah’ındır. Allah’tan başkasına tapanlar, gerçekte Allah’a koştukları ortaklara tabi olmuyorlar, onlar bir takım zannlara uyuyor ve ancak yalan söylüyorlar.
وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ
Kafadan atarlarVe derler ki: Eğer Rahman dilemiş olsaydı; biz, onlara ibadet etmezdik. Onların bu konuda bir bilgileri yoktur. Onlar, yalnız yalan söyleyip dururlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خرص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كذب, ظنن, حزر |
| Zıt Kök | يقن |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaçtaki meyveyi veya nesneyi tartmadan göz kararıyla tahmin etmek, ucu sivri çubukla yoklamak |
| Çekirdek Özet 2 | Kesin bilgi, delil ve vahiy olmaksızın temelsiz zanna ve afakî kurguya dayanarak iddiada bulunmak |
| Çekirdek Özet 3 | Epistemolojik temeli bulunmayan sanıların inanç ve hüküm haline getirilmesiyle oluşan itikadî sapma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan ahlaki yalan anlamında görmek; kökün bilgiye dayanmayan tahminsel kurgu boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خر | Delmek, yarmak, dışarı çıkmak, ses çıkararak akmak veya düşmek; bu çekirdek خرق kökünde yırtıp delmeyi, خرج kökünde dışarı fırlamayı, خرب kökünde delik deşik olup yıkılmayı, خرر kökünde gürültüyle düşmeyi gösterir | ص | Sıkışma, sınırlandırma ve kavrama bildiren ص harfinin eklenmesiyle eylem, nesneyi delip geçen genel bir akıştan ziyade, zihnin bir şeyi göz kararıyla belirli bir sınır veya miktar içine hapsetme tahminine ve ucu daraltılmış çubukla yoklama hareketine dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Zihinde kurulan afakî sınır, belirsiz bir ayrım alanı ve korunaklı bir sanı perdesi imgesidir; ikiz harfi olan ح imgesinin türetmesidir |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zihinsel yöneliş, başta kurulan düşünce, öncü tasavvur ve yukarıdan bakış hareketidir |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Belirli bir tahmini yakalamaya çalışma, somut bir veriyi olta gibi havaya atıp tutturma çabasıdır |
| خرص | Duvardan aşarak baş ile yakalama hamlesi | Zihnin somut delili olmayan bir şeyi yukarıdan bir kurguyla yakalamaya, sınırlarını delilsiz biçimde daraltıp tahminde bulunmaya yönelmesidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağaçtaki hurmanın veya bağdaki üzümün miktarını kesip tartmadan uzaktan göz kararıyla tahmin etmek; ayrıca bal almakta veya hurma devşirmekte kullanılan sivri uçlu çubuk |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Dürreyd b. es-Sımme veya erken dönem bedevi şairlerin beyitlerinde mızrağın veya sivri dalın adı olarak geçer; Kitâbü'l-ʿAyn içinde yer alan تَرَى قِصَدَ المُرَّانِ تُلْقَى كَأَنَّهُ / تَذَرُّعُ خِرْصَانٍ بِأَيْدِي الشَّوَاطِبِ şahidinde kadınların hurma yapraklarını yarmak için kullandıkları sivri çubuklar veya mızrak kırıkları خرصان olarak anılır |
| Erken Arapça kullanım | Hurma bahçelerinin vergisini belirlemek için görevlendirilen tahmincilere خرّاص denmesi; İslâm öncesi ve erken İslâm fıkhında rekolte tespiti için خرص النخل tabirinin yaygınlaşması |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça خرص kökü, Sami dil ailesinde kök morfolojisi ve anlamsal açıdan sivri uçlu nesne, delme, yarma ve buna bağlı olarak parçalara ayırarak tahmin etme çekirdeğiyle bağlantılıdır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı fonetik dizilimle tahminde bulunma anlamı nadir olmakla birlikte, sivri uçlu alet, biçme ve oymayla ilgili köklerle fonetik ve anlamsal yakınlık görülür; örneğin İbranicede חָרַץ (kharats) kesmek, yiv açmak, kesin karar vermek ve sivri olmak anlamlarını taşır. Arapçada ise kök, somut düzlemde sivri çubuk ve dal anlamını korurken, zihinsel düzlemde nesneyi tartmadan gözle tahmin etme ve buradan da delilsiz zanla hüküm verme yönünde özgün bir anlamsal ayrışma yaşamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çubuk, mızrak ucu, halka ve hurma tahmininden soyut zanna geçiş | Maddi olarak sivri çubukla yoklamak veya göz kararıyla miktar biçmek eylemi, doğrudan bilgiye dayanmayan zihinsel uydurmaya dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חָرַץ (kharats) ve Aramice חֲרַץ (kharats) ile paralellik | Kesmek, çentik atmak, sivrilmek anlamındaki ortak Sami çekirdeğin Arapçada tahmin ve zanna evrilmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve delme kökleri | Kökün ilk iki harfi olan خر yapısının genel kesme, yarma ve çıkma alanı dışındaki geniş dil ailelerinde doğrudan tespiti | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, HALOT, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خرص | Anlamlı | Tahmin etmek, zanla uydurmak | Delilsiz ve ölçümsüz olarak göz kararıyla hüküm vermek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خصر | Anlamlı | Bel, orta kısım, incelmek | Bir şeyin orta yerindeki incelik, kılıcın bele takıldığı yer | Kur'an'da geçmez; daralma ve kesme ilişkisi taşır |
| رخص | Anlamlı | Ucuzluk, yumuşaklık, gevşeklik | Fiyatın düşmesi, bir nesnenin etinin veya dokusunun narin olması | Kur'an'da geçmez; sertliğin kırılması bağı |
| رصخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-ʿAyn mühmel, Tehzîb ise müsta'mel kaydeder ancak yerleşik anlamı bulunmaz | Kur'an'da geçmez |
| صخر | Anlamlı | Büyük ve sert kaya | Sertlik, katılık, kırılmaz taş kütlesi | Kur'an'da geçer; sertlik yönünden zıt bir yoğunlaşma |
| صرخ | Anlamlı | Yüksek sesle haykırmak, feryat etmek | Şiddetli ses çıkarmak, yardım istemek veya yardıma çağırmak | Kur'an'da geçer; sesin delip çıkması bağı |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خرص | Merkez | Zanla tahminde bulunmak | Bilgiye dayanmaksızın göz kararı veya afakî kurgu ile konuşmak | Gerçekte öyle olup olmadığını bilmeden sadece zanna uyarak hüküm bina etmek |
| كذب | Komşu | Gerçeğe aykırı söz söylemek | Vâkıaya kasıtlı olarak ters haber vermeyi öne çıkarır | خرص ise kişinin gerçeği bilmeden kafadan atmasını ifade eder; söz rastlantısal olarak doğru çıksa bile خرص sayılır |
| ظنن | Komşu | İhtimale dayalı düşünce | Zihinde bir tarafı ağır basan veya belirsiz kalan kanaattir | خرص bu zannın dışa vurulup kesin bir iddia veya dinî bir hüküm gibi sunulmasıdır |
| حزر | Komşu | Göz kararıyla miktar belirlemek | Doğrudan fiziksel nesnenin tartılmadan tahmin edilmesidir | خرص kelimesinin kökenindeki somut ameliyedir; ancak Kur'an'da itikadî alandaki temelsiz kurguyu anlatır |
| يقن | Zıt | Kesin ve sabit bilgi | Şüphe ve zandan arınmış, vakıaya tam mutabık delilli bilgi | خرص eyleminin tamamen yok ettiği kesinlik ve vukufiyet halidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خرص | Zan ve tahminle uydurmak | Bir şeyi ölçmeden göz kararı tahmin etmekten temelsiz iddiaya geçiş | Kesin |
| Latince | Coniectare, divinare | Tahmin yürütmek, kestirmek | Verilere dayanmadan zihinde tahminde bulunmayı karşılar; ancak kökün içerdiği kınama ve yalancılık vurgusunu tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Conjecture, surmise, fabricate | Delilsiz varsaymak, kurgulamak | Conjecture kelimesi epistemolojik zannı çok iyi karşılar; fabricate ise işin uydurma ve iftira boyutunu kapsar | Güçlü |
| Almanca | Mutmaßen, vermuten | Tahminde bulunmak, sanmak | Zihinsel sanıyı karşılar fakat kökün amelî ve itikadî sahadaki sapkın iddia tonunu zayıf bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Conjecturer, supputer | Tahmin etmek, delilsiz varsaymak | Yetersiz bilgiye dayanarak fikir yürütmeyi ifade eder; Kur'an'ın bu köke yüklediği ahlaki ithamı tam yansıtmaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَخْرُصُونَ | Sırf zanna ve asılsız kurguya uyma | Tevhid inancına karşı şirk koşanların, melekleri dişi sayanların veya haram-helal uyduranların epistemolojik temelsizliği (En'âm 6:116, Yûnus 10:66, Zuhruf 43:20) |
| تَخْرُصُونَ | Yalan isnat etme, delilsiz iddia üretme | Allah'a ortak koşanların kendi hevalarına göre yasaklar koyup bunu Allah'ın iradesine bağlamaları bağlamı (En'âm 6:148) |
| الْخَرَّاصُونَ | Kendi kurdukları batıl zan içinde helak olan yalancılar | Ahireti ve hesabı inkâr edip cehalet sarhoşluğu içinde tahmin yürüten inkârcıların akıbeti (Zâriyât 51:10) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi (epistemoloji) | Zannın ve tahminin akideye delil olup olamayacağı meselesi | İtikat ve uluhiyet konularında zannî kurguların (خرص) kesinlikle reddedilmesi, kesin delilin (burhan) şart koşulması |
| Fıkıh | Zekât ve ziraat hükümleri | Hurma ve üzüm rekoltesinin ağaç üzerindeyken tahmin edilmesi (hars ameliyesi) | Kökün somut ve meşru anlamının fıkıhta bir tahmin yöntemi olarak kullanılması, ancak dinî hüküm koymada haram sayılması |
| Tefsir | Şirk ve müşrik psikolojisinin tahlili | Müşriklerin melekler ve haramlar hakkındaki iddialarının dayanağı | Delilsizliğin, ataların körü körüne taklit edilmesinin ve kafadan atmanın şirk sisteminin temeli olduğunun vurgulanması |
| Hadis | Zekât tahakkuku ve yalancılık | Meyvelerin zekâtının خارص (tahminci) marifetiyle belirlenmesi ve kehanetin yerilmesi | Meşru tarımsal tahmin ile gaybı delilsiz tahmin etmenin birbirinden tefrik edilmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve akide | Heva ve zanna dayalı inanç üretimi | Tevhid akidesini temelsiz kuruntularla bulandırma | İlahî bilgiye dayanmayan her türlü itikadî tasarımın ve şirk iddiasının epistemolojik temelini yıkar | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve mantık | Temelsiz spekülasyon ve safsata | Delilsiz varsayımı mutlak hakikat yerine koyma | Ölçüm, deney, gözlem veya kesin nakil olmaksızın zihinsel kurguyla hüküm verme yanılgısını engeller | Güçlü |
| Siyasi | İdeoloji ve propaganda | Kamuoyunu afakî iddialarla yönlendirme | Delilsiz söylemlerle kitleleri yanıltma | Otoritelerin veya çoğunluğun hakikati değil, tahmini ve zannı meşrulaştırma çabasına karşı uyarır | Güçlü |
| İktisadi | Vergilendirme ve kaynak tahmini | Göz kararı rekolte tespiti | Ölçümsüz piyasa spekülasyonu | Somut tartı yerine yaklaşık hesaplama yöntemi; denetimsiz kaldığında haksız kazanca veya spekülatif fiyatlandırmaya yol açar | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrulanmamış sezgisel tahmin (heuristic guessing without error margin) | Hata payı hesaplanmamış, ölçüm ve veriye dayanmayan, doğruluğu yalnızca şansa bağlı parametrik kurgu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Spekülasyon ve epistemik hile (epistemic confabulation) | Bireyin veya toplumun bilgi boşluklarını temelsiz varsayımlarla doldurup bunu bir inanç veya ideolojiye dönüştürmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bilinçli söylenen sıradan bir yalan veya ahlaki kusur seviyesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, kişinin söylediği şey rastlantısal olarak doğru çıksa bile, o bilgiye delilsiz, ölçümsüz ve afakî bir zanla ulaştığı için epistemolojik olarak suçlu olduğunu ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müşriklerin iddialarının temelindeki epistemik zaaf gözden kaçar; inancın rasyonel ve vahiy temelli sağlamlığı yerine çoğunluğun tahminine uyulması meşru görülebilir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın bilgi felsefesini ortaya koyar; inancın, ibadetin ve haram-helal sınırlarının tahmine, çoğunluğun zannına veya spekülasyona değil, sadece vahiy ve kesin bilgiye dayanabileceğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin melekleri Allah'ın kızları saymasını eleştiren Zuhruf suresi ayetlerinde, yeryüzündeki çoğunluğa uymanın saptırıcılığını anlatan En'âm suresinde ve ahireti inkâr edenlerin cehaletini niteleyen Zâriyât suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çoğunluğun benimsediği zanların hakikat sayılamayacağını, dinî hükümlerin zihinsel tahmin ve yakıştırmalarla ihdas edilemeyeceğini ve kesin delili olmayan iddianın özünde batıl olduğunu öğretir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAğaçtaki meyveyi tartmadan göz kararıyla tahmin etmek; ucu sivri değnek veya çubukla yoklamak.
- Soyut anlamKesin bilgi, delil ve vahiy desteği olmaksızın temelsiz zanna dayanarak dinî ve metafizik iddialar kurgulamak.
- Sistematik karşılıkBilgi hiyerarşisinde kesin delilin (ilim/burhan) karşıtı olan, delilsiz varsayımın mutlaklaştırılmasıyla oluşan epistemik sapma.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde temelsiz tahmin ve kafadan atma kümesini temsil eder. ortaya atılan iddialar ve inanç kabulleri evrenidir. bu iddiaya ait kesin delil ve bilgi fonksiyonudur; delilin bulunmaması halini gösterir. iddianın hüküm halini, ise sübjektif zannı ve afakî kurguyu simgeler; model, delilsizliğin ve zanna dayalı hüküm vermenin epistemolojik boşluğunu ifade eder.