خرص

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: خ-ر-ص3 sîga, 26 mücavir kök, 5 ayet, 4 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قتلشركتَخْرُصُونَأرضالْخَرَّاصُونَخرجخرصظننطوعتبعأبوذوقكثربأسدون

KökSîga 3Ayet 5Sure 4Mücavir 26

▶ Ağı aç (3B)

خرص

خ - ر - ص

KÖK
  • 5 geçiş
  • 5 ayet
  • 3 sîga
  • 13 sözlük

Hars (hı, sad) : Meyvelerin devşirilmesinde veya balın alınmasında kullanılan sopa demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Hars (hı, sad) : Meyvelerin devşirilmesinde veya balın alınmasında kullanılan sopa demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.261 harf
باب الخاء والصاد والراء معهما خ ص ر، خ ر ص، ص خ ر، ر خ ص، ص ر خ مستعملات ر ص خ مهمل خصر: الخَصْرُ: وسط الإنسان. والخاصرتان: ما بين الحَرْقَفة والقُصَيْرَي. وخَصْرُ القَدَم: أخمصها. وقد مُخَصَّرةٌ ومَخْصُورة، ويدٌ مُخَصَّرةٌ، إذا كان في رُسْغِها تخصير. كأنه مربوط، وفيه منز مستدير. ورجل مخصر: مَخْصُور البطن أو القدم. وخَصْرُ الرمل: طريق أعلاه وأسفلُه في الرمل خاصةً. والخصَرْ ُمن بيوت الأعراب:
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.106 harf
الخَرْصُ: حَزْرُ ما على النَخل من الرُطَب تمراً. وقد خَرَصْتُ النخل. والاسم الخِرْصُ بالكسر يقال: كم خِرْصُ أرضِك? والخَرَّاصُ: الكذَّاب. وقد خَرَصَ يَخْرُصُ بالضم خَرْصاً، وتَخَرَّصَ، أي كَذَب. وخَرِصَ الرجل بالكسر فهو خرِصٌ، أي جائعٌ مقرورٌ. ولا يقال للجوع بلا بردٍ خَرَصٌ. ويقال للبرد بلا جوعٍ خَصَرٌ. والخُرْصُ والخِرْصُ بالضم والكسر: الحَلْقة مكن الذهب والفضّة؛ والجمعُ الخِرُصْانُ. قال الشاعر:
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR10.378 harf
خ ص ر خصر ، خرص ، صرخ ، صخر ، رخص ، رصخ : مستعملات . خصر : قال الليث : الْخَصْرُ : وسَط الإنسان ، والخاصرَتان : ما بين الْحَرْقَفَةِ والقُصَيْرَى . وهو ما قَلَصَتْ عنه القُصْرَيَانِ ، وتقدَّم من الحَجَبَتَيْن وما فوق الخَصْرِ من الْجِلدَة : الرَّقيقة الطِّفْطِفَةِ . ويقال : رجلٌ ضخمُ الخَوَاصر وخَصْرُ القَدَم : هو أَخْمَصُهَا ، وقدم مُخَصَّرَةٌ ومَخْصُورَةٌ ، ويَدٌ مُخَصَّرَةٌ _ إذا كان في
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR12.629 harf
(باب الخاء والراء وما يثلثهما) (خرز) الخاء والراء والزاء يدلُّ على جَمْع الشَّيء إلى الشيء وضَمِّه إليه. فمنه خَرْزُ الجِلْدِ. ومنه الخَرَزُ، وهو معروف، لأنه يُنْظم ويُنْضَدُ بعضُه إلى بعض. وفَقَار الظَّهر خَرَزٌ لانتظامه، وخَرَزاتُ الملك، كان الملك منهم كلمَّا مَلَكَ عاماً زِيدت في تاجه خَرَزة؛ ليُعلَم بذلك عددُ سِنِي مُلْكِه. قال: رَعَى خَرَزاتِ المُلْكِ عِشرين حِجَّة *** وعشرين حَتى فادَ
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR633 harf
- الخرص: حرز الثمرة، والخرص: المحروز، كالنقض للمنقوض، وقيل: الخرص الكذب في قوله تعالى: ﴿إن هم إلا يخرصون﴾ [الزخرف/20]، قيل: معناه يكذبون. وقوله تعالى: ﴿قتل الخراصون﴾ [الذاريات/10]، قيل: لعن الكذابون، وحقيقة ذلك: أن كل قول مقول عن ظن وتخمين يقال: خرص، سواء كان مطابقا للشيء أو مخالفا له، من حيث إن صاحبه لم يقله عن علم ولا غلبة ظن ولا سماع، بل اعتمد فيه على الظن والتخمين، كفعل الخارص في خرصه، وكل من
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR341 harf
خ ر ص خرج الخراصون يخرصون النخل وكم خرص ولا في بيتها قرص وهو الحلقة بحبسة واحدة‏.‏ واجتمع عليّ الخرص وهو الجوع والقر‏.‏ ورجل خرص‏.‏ وإبل خرصات‏.‏ ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ قتل الخراصون ‏"‏ أي الكذابون‏.‏ وقد خرص يخـرص واختـرص القـول وتخرصـه‏:‏ افتعلـه‏.‏ وقـد تكـذّب علـيّ فلان وتخرّص وقال ذلك تخرصاً‏.‏ وما تملك فلانة خرصاً اي لا شيء لها‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR7.428 harf
خرَصَ يَخْرُصُ، بالضم، خَرْصاً وتخَرّصَ أَي كَذَب. ورجل خَرّاصٌ: كذّابٌ. وفي التنزيل: قُتِل الخرّاصُون؛ قال الزجاج: الكذّابون. وتَخَرَّصَ فلانٌ على الباطل واخْتَرَصَه أَي افْتَعَله، قال: ويجوز أَن يكون الخَرّاصُون الذين إِنما يَظُنّون الشيءَ ولا يَحُقُّونَه فيعملون بما لا يعلمون. وقال الفراء: معناه لُعِنَ الكذّابون الذين قالوا محمد شاعر، وأَشباه ذلك خَرَصُوا بما لا عِلْم لهم به. وأَصل الخَرْصِ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR216 harf
* خ ر ص * * الخَرْصُ * حرز ما على النخل من الرطب تمرا وقد * خَرَصَ * النخل و * الخَرْصُ * أيضا الكذب وبابهما نصر و * الخَرَّاصُ * الكذاب و * تَخَرَّصَ * أيضا كذب و * الخِرْصُ * بضم الخاء وكسرها الحلقة من الذهب والفضة
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR5.912 harf
الخرص: الحزر، والحدس والتخمين، هذا هو الأصل في معناه، وقيل هو التظني فيما لا تستيقنه، يقال: خرص العدد يخرصه ويخرصه خرصا وخرصا، إذا حزره، ومنه خرص النخل والتمر، لأن الخرص إنما هو تقدير بطن لا إحاطة. وقيل: الاسم بالكسر، والمصدر بالفتح يقال: كم خرص أرضك? وكم خرص نخلك? وفاعل ذلك الخارص، والجمع الخراص، وفي الحديث كان النبي، صلى الله عليه وسلم، يبعث الخراص على نخيل خيبر عند إدراك ثمرها، فيحزرونه رطبا
Maddenin bağlantısı

الخرص: الحزر، والحدس والتخمين، هذا هو الأصل في معناه، وقيل هو التظني فيما لا تستيقنه، يقال: خرص العدد يخرصه ويخرصه خرصا وخرصا، إذا حزره، ومنه خرص النخل والتمر، لأن الخرص إنما هو تقدير بطن لا إحاطة. وقيل: الاسم بالكسر، والمصدر بالفتح يقال: كم خرص أرضك? وكم خرص نخلك? وفاعل ذلك الخارص، والجمع الخراص، وفي الحديث كان النبي، صلى الله عليه وسلم، يبعث الخراص على نخيل خيبر عند إدراك ثمرها، فيحزرونه رطبا كذا، وتمرا كذا. وقال ابن شميل: الخرص، بالكسر، الحزر، مثل علمت علما، قال الأزهري: هذا جائز لأن الاسم يوضع موضع المصدر. ومن المجاز: الخرص: الكذب. والخرص: كل قول بالظن والتخمين، ومنه أخذ معنى الكذب، لغلبته في مثله، فهو خارص وخراص، أي كذاب، وبه فسر قوله تعالى: قتل الخراصون. نقله الزجاج والفراء، وزاد الأخير: الذين قالوا: محمد شاعر، وأشباه ذلك، خرصوا بما لا علم لهم به، وقال الزجاج: ويجوز أن يكون الخراصون: الذين إنما يتظننون الشيء ولا يحقونه فيعملون بما لا يعلمون. والخرص: سد النهر. وقال الباهلي: الخرص، بالضم: الغصن. والخرص: القناة. والخرص: السنان نفسه ويكسر، عن أبي عبيد في معنى الغصن، وروى غيره بالفتح أيضا، وقال: هو كل قضيب رطب أو يابس، كالخوط. والخرص، بالكسر: الجمل الشديد الضليع، نقله الصاغاني. والخرص: الرمح اللطيف القصير يتخذ من خشب منحوت. والخرص: الدب، هكذا في سائر النسخ بالباء الموحدة، والذي في اللسان وغيره الدن، بالنون، وهو الصواب، ولعله معرب خرس، بالسين المهملة بالفارسية، وقد تقدم في السين ذلك، ولكن الدب أيضا يسمى بالفارسية خرس، فتأمل. والخرص الزبيل، وهذه عن المطرزي اللغوي. والخراصة، بالكسر: الإصلاح، يقال: خرصت المال خراصة، أي أصلحته، نقله الصاغاني عن ابن عباد. وخرص الرجل، كفرح: جاع في قر، فهو خرص وخارص: جائع مقرور، وأنشد ابن بري للبيد: فأصبح طاويا خرصا خميصـا كنصل السيف حودث بالصقال ولا يقال للجوع بلا برد خرص، ويقال للبرد بلا جوع خصر. والخرص، بالضم ويكسر: حلقة الذهب والفضة، ومنه الحديث أن النبي، صلى الله عليه وسلم، وعظ النساء وحثهن على الصدقة، فجعلت المرأة تلقي الخرص والخاتم، أو حلقة القرط، وقيل: بل القرط بحبة واحدة، وهي من حلي الأذن، أو الحلقة الصغيرة من الحلي كهيئة القرط وغيرها، وهذا قول شمر. ج خرصان، بالكسر وبالضم قال الشاعر: عليهن لعس من ظباء تبـالة مذبذبة الخرصان باد نحورها والخرص، بالضم وبالكسر: جريد النخل، والجمع أخراص وخرصان وأنشد الجوهري لقيس بن الخطيم: ترى قصد المران يلقى كأنـه تذرع خرصان بأيدي الشواطب

وفي كتاب الليث: الخرص: عويد محدد الرأس يغرز في عقد السقاء، قال: ومنه قولهم ما يملك فلان خرصا، بالضم، ولا خرصا، يكسر، أي شيئا، وهذا مجاز. والخرص، مثلثة وكذا الخراص، ككتاب: ما على الجبة من السنان، عن ابن السكيت، وقيل هو نصف السنان الأعلى إلى موضع الجبة، أو الحلقة تطيف بأسفله. وقيل: هو الرمح نفسه. وشاهد الخرص بالكسر قول بشر: وأوجرنا عتيبة ذات خرص كأن بنحره منها عـبـيرا كالمخرص، كمنبر، كذا في سائر النسخ. وفاته: الخرص بضمتين: لغة في الخرص، بالضم، وشاهده قول حميد الأرقط: يعض منها الظـلـف الـدئيا عض الثقاف الخرص الخطيا والأخراص، بالفتح: أعواد يشار، أي يخرج بها العسل، قال ساعدة بن جؤية الهذلي: معه سقاء لا يفرط حـمـلـه صفن وأخراص يلحن ومسأب الواحد خرص، كصرد، وطنب، وبرد، الثانية لغة في الثالثة مثل عسر وعسر. والخرصة، بالضم: الرخصة، مقلوب مثل الرفصة والفرصة. والخرصة: الشرب من الماء، تقول: أعطني خرصتي من الماء، أي شربا منه. والخرصة: طعام النفساء نفسها، وكأنه لغة في السين، وقد تقدم. والخرصان، بالكسر: ة، بالبحرين، وفي التكملة: موضع، بدل قرية، سميت كأنه لبيع الرماح فيها، فكأن الأصل قرية الخرصان، فحذف المضاف إليه. وذو الخرصين، بالكسر مثنى: سيف قيس بن الخطيم الأنصاري الشاعر وهو القائل في قتله العبدي: ضربت بذي الخرصين ربقة مالك فأبت بنفس قد أصبت شفـاءهـا نقله الصاغاني. والخرصيان، فعليان من الخرص، هو الحرصيان، بالحاء المهملة، نقله ابن عباد، قال الصاغاني: وهو تصحيف، والصواب بالخاء، وقد ذكره أبو عمر الزاهد، وابن الأعرابي والأزهري على الصحة، وقد تقدم. والمخارص: الأسنة، جمع مخرص، قال بشر: ينوي محاولة القيام وقد مضت فيه مخارص كل لدن لهـذم والخريص، كأمير: الماء البارد يقال: ماء خريص، أي بارد، مثل خصر، قال الراجز: مدامة صرف بماء خريص. وقال ابن دريد: الخريص المستنقع في أصول النخل وغيرها من الشجر. وقيل الخريص: الممتلئ، قال عدي بن زيد: والمشرف المشمول يسقى بـه أخضر مطموثا كماء الخريص

ويروى: الحريص، بالحاء المهملة، أي السحاب، والمشرف: إناء كانوا يشربون به، والمشمول: الطيب البارد، والمطموث: الممسوس. وقال الليث: الخريص: شبه حوض واسع ينبثق فيه الماء من نهر، ثم يعود إلى النهر. والخريص: جانب النهر، وقال ابن الأعرابي: يقال: افترق النهر على أربعة وعشرين خريصا، يعني ناحية منه. وقال أبو عمرو: الخريص: جزيرة البحر، وقال غيره خليج البحر. ومن المجاز: تخرص عليه فلان، إذا افترى وتكذب بالباطل. ومن المجاز أيضا اخترص القول، إذا افتعله، واختلق. وعن ابن الأعرابي: اخترص الرجل، إذا جعل في الخرص، بالكسر، والضم: اسم للجراب، ما أراد، واكترص، إذا جمع وقلد. وخارصه مخارصة: عاوضه وبادله، هكذا في الأصول الموجودة، نقله ابن عباد هكذا، والصواب خاوصه، بالواو، إذا عارضه به وبادله، وقد صحفه ابن عباد، كما سيأتي في خ و ص وفي خ و ض. ومما يستدرك عليه: الخريص، كأمير: رمح قصير يتخذ من خشب منحوت، عن ابن جنى، وأنشد لأبي دواد: وتشاجرت أبطـالـه بالمشرفي وبالخريص وقال غيره: الخريص: السنان. والمخارص: مشاور العسل. والمخارص: الخناجر، قالت خويلة الرياضية ترثي أقاربها: طرقتهم أم الدهيم فأصبحـوا أكلا لها بمخارص وقواضب والخرص، بالضم: الدرع؛ لأنها حلق مثل الخرص الذي في الأذن، قال الأزهري: ويقال للدروع خرصان، وأنشد: سم الصباح بخرصان مسومة والمشرفية نهديها بـأيدينـا قال بعضهم: أراد بالخرصان الدروع، وتسويمها: جعل حلق صفر فيها، ورواه بعضهم بخرصان مقومة جعلها رماحا. والخراص، ككتان: صاحب الدنان، والسين لغة. وخراص، ككتان: اسم موضع نقله الصاغاني. والأخراص: موضع في قول أمية ابن أبي عائذ الهذلي ويروى بالحاء المهملة، وقد تقدم الشاهد في ح ر ص. والخرص، بالضم: أسقية مبردة تبرد الشراب، نقله الليث، وأنكره الأزهري. والمخترص: الخياط، نقله الصاغاني. والخرص، بالكسر: اسم جبل، وبه فسر قول عبيد بن الأبرص: بمعضل لجب كأن عـقـابـه في رأس خرص طائر يتقلب والخريص: القوة، عن أبي عمرو.

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR3.921 harf
خَرَصَ النَّخْلَ 1 خَرَصَ النَّخْلَ خرص النخل , (S, A, Mgh, Msb,) aor. خَرُصَ (A, Msb) [and خَرِصَ , as appears from what follows,] inf. n. خَرْصٌ, (S, A Mgh, Msb,) [and خِرْصٌ is also allowable, (see what follows,)] He computed by conjecture the quantity of the fruit upon the palm-trees: (A, Mgh, Msb:) or he computed by conjecture the quantity that was upon the palmtrees of fresh ripe dates that
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR445 harf
خَرَص خَرَص I ( n. ac. خَرْص 1 ) a. [ acc. or Fī ], Conjectured, surmised; guessed at. b. Lied. خَرِصَ خَرِصَ I ( n. ac. خَرَص 4 ), a. Was cold and hungry. تَخَرَّصَ تَخَرَّصَ V , اِخْتَرَصَ VIII a. [ 'Ala ], Made up a lie against: libelled. خِرْص 2 , خُرْص 3 , ( pl. خِرْصَاْن 34 ), Ring. b. Ear-ring. c. Conjecture, hypothesis. خَرَّاْص خَرَّاْص 28 , a. Liar. خُرْضَة خُرْضَة P. ,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok21.086 harf
خرص خَرَصَ - يَخْرُصُ - خَرَّاص - خَرَّاصُوْن خَرَصَ - يَخْرُصُ + كائن + أمراً أو مقداراً: يخمنه كذا: يقدره بظن مع ترجيح من غير دقة أو إحاطة: يجرى عمليات الحساب لبناء حكم حول انتماء شيء إلى فئة من عدم انتمائه، أو صواب قضية ويكون الحكم والقرار الناتج ترجيحياً وليس قطعياً، فهو هنا مثل الظن خَرَّاص: على وزن " فـَعـَّـال " اسم فاعل مبالغة من "
Tamamını oku

Sîgalar(3)

Mücavir kökler26 mücavir (42 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. ظنن

    3 ortak ayet · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir

  2. تبع

    3 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir

  3. شرك

    2 ortak ayet · Tasma kayış demektir

  4. ذوق

    1 ortak ayet · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır

  5. أرض

    2 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

  6. شيأ

    2 ortak ayet · Şey

  7. بأس

    1 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir

  8. حرم

    1 ortak ayet · Hiram keçe demektir

  9. أبو

    1 ortak ayet · Bab kapı demektir

  10. طوع

    1 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…

  11. قتل

    1 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…

  12. دون

    1 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir

Geçtiği ayetler(5)

  1. وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ

    Kafadan atarlarEğer sen, yeryüzünde bulunanların çoğunluğuna uyarsan; seni Allah’ın yolundan saptırırlar. Onlar, ancak zanna uyarlar ve yalnız yalan söyleyip dururlar.

  2. أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ

    Kafadan atarlarDikkat edin; göklerde kim varsa ve yerde kim varsa, hepsi Allah’ındır. Allah’tan başkasına tapanlar, gerçekte Allah’a koştukları ortaklara tabi olmuyorlar, onlar bir takım zannlara uyuyor ve ancak yalan söylüyorlar.

  3. وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ

    Kafadan atarlarVe derler ki: Eğer Rahman dilemiş olsaydı; biz, onlara ibadet etmezdik. Onların bu konuda bir bilgileri yoktur. Onlar, yalnız yalan söyleyip dururlar.

Sîga sayfası: الْخَرَّاصُونَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökخرص
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerكذب, ظنن, حزر
Zıt Kökيقن
Çekirdek Özet 1Ağaçtaki meyveyi veya nesneyi tartmadan göz kararıyla tahmin etmek, ucu sivri çubukla yoklamak
Çekirdek Özet 2Kesin bilgi, delil ve vahiy olmaksızın temelsiz zanna ve afakî kurguya dayanarak iddiada bulunmak
Çekirdek Özet 3Epistemolojik temeli bulunmayan sanıların inanç ve hüküm haline getirilmesiyle oluşan itikadî sapma
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan ahlaki yalan anlamında görmek; kökün bilgiye dayanmayan tahminsel kurgu boyutunu gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
خرDelmek, yarmak, dışarı çıkmak, ses çıkararak akmak veya düşmek; bu çekirdek خرق kökünde yırtıp delmeyi, خرج kökünde dışarı fırlamayı, خرب kökünde delik deşik olup yıkılmayı, خرر kökünde gürültüyle düşmeyi gösterirصSıkışma, sınırlandırma ve kavrama bildiren ص harfinin eklenmesiyle eylem, nesneyi delip geçen genel bir akıştan ziyade, zihnin bir şeyi göz kararıyla belirli bir sınır veya miktar içine hapsetme tahminine ve ucu daraltılmış çubukla yoklama hareketine dönüşmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
خÇit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaZihinde kurulan afakî sınır, belirsiz bir ayrım alanı ve korunaklı bir sanı perdesi imgesidir; ikiz harfi olan ح imgesinin türetmesidir
رİnsan başı; baş, ilk, üstZihinsel yöneliş, başta kurulan düşünce, öncü tasavvur ve yukarıdan bakış hareketidir
صOlta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırmaBelirli bir tahmini yakalamaya çalışma, somut bir veriyi olta gibi havaya atıp tutturma çabasıdır
خرصDuvardan aşarak baş ile yakalama hamlesiZihnin somut delili olmayan bir şeyi yukarıdan bir kurguyla yakalamaya, sınırlarını delilsiz biçimde daraltıp tahminde bulunmaya yönelmesidir

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAğaçtaki hurmanın veya bağdaki üzümün miktarını kesip tartmadan uzaktan göz kararıyla tahmin etmek; ayrıca bal almakta veya hurma devşirmekte kullanılan sivri uçlu çubuk
Cahiliye şiiri kullanımıDürreyd b. es-Sımme veya erken dönem bedevi şairlerin beyitlerinde mızrağın veya sivri dalın adı olarak geçer; Kitâbü'l-ʿAyn içinde yer alan تَرَى قِصَدَ المُرَّانِ تُلْقَى كَأَنَّهُ / تَذَرُّعُ خِرْصَانٍ بِأَيْدِي الشَّوَاطِبِ şahidinde kadınların hurma yapraklarını yarmak için kullandıkları sivri çubuklar veya mızrak kırıkları خرصان olarak anılır
Erken Arapça kullanımHurma bahçelerinin vergisini belirlemek için görevlendirilen tahmincilere خرّاص denmesi; İslâm öncesi ve erken İslâm fıkhında rekolte tespiti için خرص النخل tabirinin yaygınlaşması

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Arapça خرص kökü, Sami dil ailesinde kök morfolojisi ve anlamsal açıdan sivri uçlu nesne, delme, yarma ve buna bağlı olarak parçalara ayırarak tahmin etme çekirdeğiyle bağlantılıdır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı fonetik dizilimle tahminde bulunma anlamı nadir olmakla birlikte, sivri uçlu alet, biçme ve oymayla ilgili köklerle fonetik ve anlamsal yakınlık görülür; örneğin İbranicede חָרַץ (kharats) kesmek, yiv açmak, kesin karar vermek ve sivri olmak anlamlarını taşır. Arapçada ise kök, somut düzlemde sivri çubuk ve dal anlamını korurken, zihinsel düzlemde nesneyi tartmadan gözle tahmin etme ve buradan da delilsiz zanla hüküm verme yönünde özgün bir anlamsal ayrışma yaşamıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönÇubuk, mızrak ucu, halka ve hurma tahmininden soyut zanna geçişMaddi olarak sivri çubukla yoklamak veya göz kararıyla miktar biçmek eylemi, doğrudan bilgiye dayanmayan zihinsel uydurmaya dönüşmüştürKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice חָرַץ (kharats) ve Aramice חֲרַץ (kharats) ile paralellikKesmek, çentik atmak, sivrilmek anlamındaki ortak Sami çekirdeğin Arapçada tahmin ve zanna evrilmesiGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik kesme ve delme kökleriKökün ilk iki harfi olan خر yapısının genel kesme, yarma ve çıkma alanı dışındaki geniş dil ailelerinde doğrudan tespitiMuhtemel

Kaynak Lisān al-ʿArab, HALOT, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
خرصAnlamlıTahmin etmek, zanla uydurmakDelilsiz ve ölçümsüz olarak göz kararıyla hüküm vermekHedef kök; Kur'an'da geçer
خصرAnlamlıBel, orta kısım, incelmekBir şeyin orta yerindeki incelik, kılıcın bele takıldığı yerKur'an'da geçmez; daralma ve kesme ilişkisi taşır
رخصAnlamlıUcuzluk, yumuşaklık, gevşeklikFiyatın düşmesi, bir nesnenin etinin veya dokusunun narin olmasıKur'an'da geçmez; sertliğin kırılması bağı
رصخAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKitâbü'l-ʿAyn mühmel, Tehzîb ise müsta'mel kaydeder ancak yerleşik anlamı bulunmazKur'an'da geçmez
صخرAnlamlıBüyük ve sert kayaSertlik, katılık, kırılmaz taş kütlesiKur'an'da geçer; sertlik yönünden zıt bir yoğunlaşma
صرخAnlamlıYüksek sesle haykırmak, feryat etmekŞiddetli ses çıkarmak, yardım istemek veya yardıma çağırmakKur'an'da geçer; sesin delip çıkması bağı

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
خرصMerkezZanla tahminde bulunmakBilgiye dayanmaksızın göz kararı veya afakî kurgu ile konuşmakGerçekte öyle olup olmadığını bilmeden sadece zanna uyarak hüküm bina etmek
كذبKomşuGerçeğe aykırı söz söylemekVâkıaya kasıtlı olarak ters haber vermeyi öne çıkarırخرص ise kişinin gerçeği bilmeden kafadan atmasını ifade eder; söz rastlantısal olarak doğru çıksa bile خرص sayılır
ظننKomşuİhtimale dayalı düşünceZihinde bir tarafı ağır basan veya belirsiz kalan kanaattirخرص bu zannın dışa vurulup kesin bir iddia veya dinî bir hüküm gibi sunulmasıdır
حزرKomşuGöz kararıyla miktar belirlemekDoğrudan fiziksel nesnenin tartılmadan tahmin edilmesidirخرص kelimesinin kökenindeki somut ameliyedir; ancak Kur'an'da itikadî alandaki temelsiz kurguyu anlatır
يقنZıtKesin ve sabit bilgiŞüphe ve zandan arınmış, vakıaya tam mutabık delilli bilgiخرص eyleminin tamamen yok ettiği kesinlik ve vukufiyet halidir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaخرصZan ve tahminle uydurmakBir şeyi ölçmeden göz kararı tahmin etmekten temelsiz iddiaya geçişKesin
LatinceConiectare, divinareTahmin yürütmek, kestirmekVerilere dayanmadan zihinde tahminde bulunmayı karşılar; ancak kökün içerdiği kınama ve yalancılık vurgusunu tam vermezGüçlü
İngilizceConjecture, surmise, fabricateDelilsiz varsaymak, kurgulamakConjecture kelimesi epistemolojik zannı çok iyi karşılar; fabricate ise işin uydurma ve iftira boyutunu kapsarGüçlü
AlmancaMutmaßen, vermutenTahminde bulunmak, sanmakZihinsel sanıyı karşılar fakat kökün amelî ve itikadî sahadaki sapkın iddia tonunu zayıf bırakırGüçlü
FransızcaConjecturer, supputerTahmin etmek, delilsiz varsaymakYetersiz bilgiye dayanarak fikir yürütmeyi ifade eder; Kur'an'ın bu köke yüklediği ahlaki ithamı tam yansıtmazGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
يَخْرُصُونَSırf zanna ve asılsız kurguya uymaTevhid inancına karşı şirk koşanların, melekleri dişi sayanların veya haram-helal uyduranların epistemolojik temelsizliği (En'âm 6:116, Yûnus 10:66, Zuhruf 43:20)
تَخْرُصُونَYalan isnat etme, delilsiz iddia üretmeAllah'a ortak koşanların kendi hevalarına göre yasaklar koyup bunu Allah'ın iradesine bağlamaları bağlamı (En'âm 6:148)
الْخَرَّاصُونَKendi kurdukları batıl zan içinde helak olan yalancılarAhireti ve hesabı inkâr edip cehalet sarhoşluğu içinde tahmin yürüten inkârcıların akıbeti (Zâriyât 51:10)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamBilgi teorisi (epistemoloji)Zannın ve tahminin akideye delil olup olamayacağı meselesiİtikat ve uluhiyet konularında zannî kurguların (خرص) kesinlikle reddedilmesi, kesin delilin (burhan) şart koşulması
FıkıhZekât ve ziraat hükümleriHurma ve üzüm rekoltesinin ağaç üzerindeyken tahmin edilmesi (hars ameliyesi)Kökün somut ve meşru anlamının fıkıhta bir tahmin yöntemi olarak kullanılması, ancak dinî hüküm koymada haram sayılması
TefsirŞirk ve müşrik psikolojisinin tahliliMüşriklerin melekler ve haramlar hakkındaki iddialarının dayanağıDelilsizliğin, ataların körü körüne taklit edilmesinin ve kafadan atmanın şirk sisteminin temeli olduğunun vurgulanması
HadisZekât tahakkuku ve yalancılıkMeyvelerin zekâtının خارص (tahminci) marifetiyle belirlenmesi ve kehanetin yerilmesiMeşru tarımsal tahmin ile gaybı delilsiz tahmin etmenin birbirinden tefrik edilmesi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVahiy ve akideHeva ve zanna dayalı inanç üretimiTevhid akidesini temelsiz kuruntularla bulandırmaİlahî bilgiye dayanmayan her türlü itikadî tasarımın ve şirk iddiasının epistemolojik temelini yıkarKesin
İlmiMetodoloji ve mantıkTemelsiz spekülasyon ve safsataDelilsiz varsayımı mutlak hakikat yerine koymaÖlçüm, deney, gözlem veya kesin nakil olmaksızın zihinsel kurguyla hüküm verme yanılgısını engellerGüçlü
Siyasiİdeoloji ve propagandaKamuoyunu afakî iddialarla yönlendirmeDelilsiz söylemlerle kitleleri yanıltmaOtoritelerin veya çoğunluğun hakikati değil, tahmini ve zannı meşrulaştırma çabasına karşı uyarırGüçlü
İktisadiVergilendirme ve kaynak tahminiGöz kararı rekolte tespitiÖlçümsüz piyasa spekülasyonuSomut tartı yerine yaklaşık hesaplama yöntemi; denetimsiz kaldığında haksız kazanca veya spekülatif fiyatlandırmaya yol açarGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDoğrulanmamış sezgisel tahmin (heuristic guessing without error margin)Hata payı hesaplanmamış, ölçüm ve veriye dayanmayan, doğruluğu yalnızca şansa bağlı parametrik kurguGüçlü
Beşeri bilimlerSpekülasyon ve epistemik hile (epistemic confabulation)Bireyin veya toplumun bilgi boşluklarını temelsiz varsayımlarla doldurup bunu bir inanç veya ideolojiye dönüştürmesiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca bilinçli söylenen sıradan bir yalan veya ahlaki kusur seviyesine indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamKök, kişinin söylediği şey rastlantısal olarak doğru çıksa bile, o bilgiye delilsiz, ölçümsüz ve afakî bir zanla ulaştığı için epistemolojik olarak suçlu olduğunu ifade eder
Yanlış anlamanın doğuracağı hataMüşriklerin iddialarının temelindeki epistemik zaaf gözden kaçar; inancın rasyonel ve vahiy temelli sağlamlığı yerine çoğunluğun tahminine uyulması meşru görülebilir

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın bilgi felsefesini ortaya koyar; inancın, ibadetin ve haram-helal sınırlarının tahmine, çoğunluğun zannına veya spekülasyona değil, sadece vahiy ve kesin bilgiye dayanabileceğini gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Müşriklerin melekleri Allah'ın kızları saymasını eleştiren Zuhruf suresi ayetlerinde, yeryüzündeki çoğunluğa uymanın saptırıcılığını anlatan En'âm suresinde ve ahireti inkâr edenlerin cehaletini niteleyen Zâriyât suresinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Çoğunluğun benimsediği zanların hakikat sayılamayacağını, dinî hükümlerin zihinsel tahmin ve yakıştırmalarla ihdas edilemeyeceğini ve kesin delili olmayan iddianın özünde batıl olduğunu öğretir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAğaçtaki meyveyi tartmadan göz kararıyla tahmin etmek; ucu sivri değnek veya çubukla yoklamak.
  • Soyut anlamKesin bilgi, delil ve vahiy desteği olmaksızın temelsiz zanna dayanarak dinî ve metafizik iddialar kurgulamak.
  • Sistematik karşılıkBilgi hiyerarşisinde kesin delilin (ilim/burhan) karşıtı olan, delilsiz varsayımın mutlaklaştırılmasıyla oluşan epistemik sapma.
  • LaTeX modeliH={x∈C∣D(x)=∅∧P(x)=Z(x)}
  • LaTeX açıklamasıFormülde H temelsiz tahmin ve kafadan atma kümesini temsil eder. C ortaya atılan iddialar ve inanç kabulleri evrenidir. D(x) bu iddiaya ait kesin delil ve bilgi fonksiyonudur; delilin bulunmaması halini ∅ gösterir. P(x) iddianın hüküm halini, Z(x) ise sübjektif zannı ve afakî kurguyu simgeler; model, delilsizliğin ve zanna dayalı hüküm vermenin epistemolojik boşluğunu ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: خ