خفف
خ - ف - ف
KÖK- 17 geçiş
- 17 ayet
- 11 sîga
- 9 sözlük
Huff : Devenin kopmuş toynağı demektir. Ayakkabı, mest anlamlarına da gelir. Ayakkabı ve toynak, içi boş hafif, rüzgarın sürükleyebildiği kadar hafif olduğu için sakil - ağır karşılığı hafif kullanılmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Huff : Devenin kopmuş toynağı demektir. Ayakkabı, mest anlamlarına da gelir. Ayakkabı ve toynak, içi boş hafif, rüzgarın sürükleyebildiği kadar hafif olduğu için sakil - ağır karşılığı hafif kullanılmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.062 harfباب الخاء والفاء
خ ف، ف خ مستعملان خف: الخُفُّ: مجمع فرسن البعير، والجمعُ: أخفافٌ. والخُفُّ: ما يلبسهُ الإنسان، وتَخَفَّفْتُ بالخُفِّ، أي: لبسته. والخِفُّ: كل شيء خَفَّ مَحْمَلُهُ.
والخِفَّةُ: خِفَّةُ الوزنِ، وخِفَّةُ الحال. خفّة الرجل: طيشه، وخِفَّتُهُ في عمله. والفعلُ من ذلك كله خفَّ يَخِفُّ خِفَّةً فهو خفيفٌ، فإذا كان خفيفَ القلب في توقده، فهو خفُافٌ، ينعت به الرجل، كالطويل والطوال، والعجيب
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR606 harfالخُفُّ: واحد أَخْفافِ البعير. والخُفُّ: واحد الخِفافِ التي تُلْبَسُ. والخُفُّ في الأرض: أغلظُ من النعل. والخِفُّ بالكسر: الخفيفُ، قال امرؤ القيس:
يَزِلُّ الغلامُ الخِفُّ عن صَهَواتِه ويُلْوي بأثوابِ العَنِيفِ المُثَقَّلِ
ويقال أيضاً: خرجَ فلانٌ في خِفٍّ من أصحابه، أي في جماعة قليلة. والتَخْفيفُ: ضدُّ التثقيل. واسْتَخَفَّهُ: خلاف استثقله. واسْتَخَفَّ به: أهانه. ورجلٌ خَفيفٌ وخُفافٌ بالضم.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR992 harfخ ف ف
خف الشيء خفة فهو خفيف وخفاف وخف.
وخف الميزان: شال.
وشيء خف: خفيف المحمل.
وخففه وخفف عنه.
واستخفه: استفزه.
و " خفوا على الـأرض " يعنـي فـي السجـود حتـى لا يؤثر الاعتماد بالجبهة.
" وإذا سجدت فتخاف " وتخففوا تلحقوا.
وكأنهم ليوث خفان وهي أجمة في سواد الكوفة.
وسمعت خفخفة الكلاب وهي صوت أكلها.
ومن المجاز: خفت حاله ورقت.
وأخف فلان: صار خفيف الحال.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.051 harfالخَفَّةُ والخِفّةُ: ضِدُّ الثِّقَلِ والرُّجُوحِ، يكون في الجسم والعقلِ والعملِ. خفَّ يَخِفُّ خَفّاً وخِفَّةً: صار خَفِيفاً، فهو خَفِيفٌ وخُفافٌ، بالضم وقيل: الخَفِيفُ في الجسم، والخُفاف في التَّوَقُّد والذكاء، وجمعها خِفافٌ. وقوله عز وجل: انفروا خِفافاً وثقالاً؛ قال الزجاج أَي مُوسرين أَو مُعْسِرين، وقيل: خَفَّتْ عليكم الحركة أَو ثَقُلَت، وقيل: رُكباناً ومُشاة، وقيل: شُبَّاناً وشيوخاً.
والخِفُّ:
الخَفَّةُ والخِفّةُ: ضِدُّ الثِّقَلِ والرُّجُوحِ، يكون في الجسم والعقلِ والعملِ. خفَّ يَخِفُّ خَفّاً وخِفَّةً: صار خَفِيفاً، فهو خَفِيفٌ وخُفافٌ، بالضم وقيل: الخَفِيفُ في الجسم، والخُفاف في التَّوَقُّد والذكاء، وجمعها خِفافٌ. وقوله عز وجل: انفروا خِفافاً وثقالاً؛ قال الزجاج أَي مُوسرين أَو مُعْسِرين، وقيل: خَفَّتْ عليكم الحركة أَو ثَقُلَت، وقيل: رُكباناً ومُشاة، وقيل: شُبَّاناً وشيوخاً. والخِفُّ: كل شيء خَفَّ مَحْمَلُه. والخِفُّ، بالكسر: الخفِيف. وشيءٌ خِفٌّ: خَفِيفٌ؛ قال امرؤ القيس: يَزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عن صَهَواتِه، ويُلْوِي بأَثْوابِ العَنِيفِ الـمُثَقَّلِ (* وفي رواية: يطير الغلامُ الخفُّ. وفي رواية أُخرى: يُزل الغلامَ الخِفَّ.) ويقال: خرج فلان في خِفٍّ من أَصحابه أَي في جماعة قليلة. وخِفُّ الـمَتاعِ: خَفِيفُه. وخَفَّ المطر: نَقَص؛ قال الجعدي: فَتَمَطَّى زَمْخَريٌّ وارِمٌ مِنْ رَبيعٍ، كلَّما خَفَّ هَطَلْ (* قوله «فتمطى إلخ» في مادة زمخر، قال الجعدي: فتعالى زمخري وارم مالت الاعراق منه واكتهل) واسْتَخَفَّ فلان بحقي إذا اسْتَهانَ به، واسْتَخَفَّه الفرحُ إذا ارتاح لأَمر. ابن سيده: استخفه الجَزَعُ والطَربُ خَفَّ لهما فاسْتَطار ولم يثبُت. التهذيب: اسْتَخَفَّه الطَّرَب وأَخَفَّه إذا حمله على الخِفّة وأَزال حِلْمَه؛ ومنه قول عبد الملك لبعض جُلسائه: لا تَغْتابَنَّ عندي الرَّعِيّة فإنه لا يُخِفُّني؛ يقال: أَخَفَّني الشيءُ إذا أَغْضَبَك حتى حملك على الطَّيْش، واسْتَخَفَّه: طَلَب خِفَّتَه. التهذيب: اسْتَخَفَّه فلان إذا اسْتَجْهَله فحمله على اتِّباعه في غَيِّه، ومنه قوله تعالى: ولا يَسْتَخفَّنَّكَ الذين لا يوقِنون؛ قال ابن سيده: وقوله تعالى: ولا يَسْتَخِفَّنَّك، قال الزجاج: معناه لا يَسْتَفِزَّنَّك عن دينك أَي لا يُخْرِجَنَّك الذين لا يُوقِنون لأَنهم ضُلاَّل شاكّون. التهذيب: ولا يستخفنك لا يستفزنَّك ولا يَسْتَجْهِلَنَّك؛ ومنه: فاستخَفَّ قومَه فأَطاعوه أَي حملهم على الخِفّة والجهل. يقال: استخفه عن رأْيه واستفزَّه عن رأْيه إذا حمله على الجهل وأَزاله عما كان عليه من الصواب. واستخف به أَهانه. وفي حديث عليّ، كرم اللّه وجهه، لـمَّا استخلفه رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، في غزوة تَبُوكَ قال: يا رسول اللّه يَزْعم المنافقون أَنك اسْتَثْقَلْتَني وتخَفَّفْتَ مني، قالها لما استخلفه في أَهله ولم يمضِ به إلى تلك الغَزاةِ؛ معنى تخففت مني أَي طلبت الخفة بتخليفِك إياي وترك اسْتصْحابي معك. وخَفَّ فلان لفلان إذا أَطاعه وانقاد له. وخَفَّتِ الأُتُنُ لعَيرها إذا أَطاعَتْه؛ وقال الراعي يصف العَير وأُتُنه: نَفَى بالعِراكِ حَوالِيَّها، فَخَفَّتْ له خُذُفٌ ضُمَّرُ والخَذُوفُ: ولد الأتان إذا سَمِنَ. واسْتَخَفَّه: رآه خَفيفاً؛ ومنه قول بعض النحويين: استخف الهمزة الأُولى فخففها أَي لم تثقل عليه فخفَّفها لذلك. وقوله تعالى: تَسْتَخِفُّونها يوم ظَعْنِكم؛ أَي يَخِفُّ عليكم حملها. والنون الخفِيفة: خلاف الثقيلة ويكنى بذلك عن التنوين أَيضاً ويقال الخَفِيّة. وأَخَفَّ الرجلُ إذا كانت دوابُّه خفافاً. والـمُخِفُّ: القليلُ المالِ الخفيف الحال. وفي حديث ابن مسعود: أَنه كان خَفِيفَ ذات اليد أَي فقيراً قليل المال والحظِّ من الدنيا، ويجمع الخَفِيفُ على أَخفافٍ؛ ومنه الحديث: خرج شُبّانُ أَصحابه وأَخْفافُهم حُسَّراً؛ وهم الذين لا مَتاع لهم ولا سِلاح، ويروى: خِفافُهم وأَخِفّاؤهم، وهما جمع خَفِيف أَيضاً. الليث: الخِفّةُ خِفَّةُ الوَزْنِ وخِفّةُ الحالِ. وخفة الرَّجل: طَيْشُه وخِفَّتُه في عمله، والفعل من ذلك كلِّه خَفَّ يَخِفُّ خِفَّة، فهو خفيف، فإذا كان خَفيفَ القلب مُتَوَقِّداً، فهو خُفافٌ؛ وأَنشد: جَوْزٌ خُفافٌ قَلْبُه مُثَقَّلُ وخَفَّ القومُ خُفُوفاً أَي قَلُّوا؛ وقد خَفَّت زَحْمَتُهم. وخَفَّ له في الخِدمةِ يَخِفُّ: خَدَمه. وأَخفَّ الرَّجل، فهو مُخِفٌ وخَفيف وخِفٌّ أَي خَفَّت حالُه ورَقَّت وإذا كان قليل الثَّقَلِ. وفي الحديث: إنَّ بين أَيدِينا عَقَبَةً كَؤُوداً لا يجوزها إلا الـمُخِفّ؛ يريد المخفَّ من الذنوب وأَسبابِ الدنيا وعُلَقِها؛ ومنه الحديث أَيضاً: نَجا المُخِفُّون. وأَخفَّ الرجلُ إذا كان قليل الثَّقَلِ في سفَره أَو حَضَره.والتخفيفُ: ضدُّ التثقيل، واستخفَّه: خلاف اسْتَثْقَلَه. وفي الحديث: كان إذا بعث الخُرَّاصَ قال: خَفِّفُوا الخَرْصَ فإنَّ في المال العرِيّة والوصيّة أَي لا تَسْتَقْصُوا عليهم فيه فإنهم يُطعِمون منها ويُوصون. وفي حديث عَطاء: خَفِّفُوا على الأَرض؛ وفي رواية: خِفُّوا أَي لا تُرْسِلوا أَنفسكم في السجود إرْسالاً ثقيلاً فتؤثِّرُوا في جِباهِكم؛ أَراد خِفُّوا في السجود؛ ومنه حديث مجاهد: إذا سجدتَ فتَخافَّ أَي ضَعْ جبهتك على الأَرض وَضْعاً خفِيفاً، ويروى بالجيم، وهو مذكور في موضعه. والخَفِيفُ: ضَرْبٌ من العروض، سمي بذلك لخِفَّته. وخَفَّ القوم عن منزلهم خُفُوفاً: ارْتحَلُوا مسرعين، وقيل: ارتحلُوا عنه فلم يَخُصُّوا السرعة؛ قال الأَخطل: خَفَّ القَطِينُ فَراحُوا مِنْكَ أَو بَكَرُوا والخُفُوفُ: سُرعةُ السير من المنزل، يقال: حان الخُفُوفُ. وفي حديث خطبته في مرضه: أَيها الناس إنه قد دَنا مني خُفوفٌ من بين أَظْهُرِكُمْ أَي حركةٌ وقُرْبُ ارْتِحالٍ، يريد الإنذار بموته، صلى اللّه عليه وسلم. وفي حديث ابن عمر: قد كان مني خفوفٌ أَي عَجَلَةٌ وسُرعة سير. وفي الحديث: لما ذكر له قتلُ أَبي جهل استخفَّه الفَرَحُ أَي تحرك لذلك وخَفَّ، وأَصله السرعةُ. ونَعامة خَفّانةٌ: سريعة. والخُفُّ: خُفُّ البعير، وهو مَجْمَعُ فِرْسِن البعير والناقة، تقول العرب: هذا خُفّ البعير وهذه فِرْسِنُه. وفي الحديث: لا سَبَق إلا في خُفٍّ أَو نَصْلٍ أَو حافر، فالخُفُّ الإبل ههنا، والحافِرُ الخيلُ، والنصلُ السهمُ الذي يُرمى به، ولا بدّ من حذف مضاف، أَي لا سَبَقَ إلا في ذي خفّ أَو ذي حافِرٍ أَو ذي نَصْلٍ. الجوهري: الخُف واحد أَخْفافِ البعير وهو للبعير كالحافر للفرس. ابن سيده: وقد يكون الخف للنعام، سَوَّوْا بينهما للتَّشابُهِ، وخُفُّ الإنسانِ: ما أَصابَ الأَرضَ من باطن قَدَمِه، وقيل: لا يكون الخف من الحيوان إلا للبعير والنعامة. وفي حديث المغيرة: غَلِيظة الخفّ؛ استعار خف البعير لقدم الإنسان مجازاً، والخُفّ في الأَرض أَغلظ من النَّعْل؛ وأَما قول الراجز: يَحْمِلُ، في سَحْقٍ من الخِفافِ، تَوادِياً سُوِّينَ من خِلافِ فإنما يريد به كِنْفاً اتُّخِذَ من ساقِ خُفٍّ. والخُفُّ: الذي يُلْبَس، والجمع من كل ذلك أَخْفافٌ وخِفافٌ. وتخَفَّفَ خُفّاً: لَبِسه. وجاءت الإبلُ على خُفّ واحد إذا تبع بعضها بعضاً كأَنها قِطارٌ، كلُّ بعير رأْسُه على ذنب صاحبه، مقطورةً كانت أَو غير مقطورة. وأَخَفَّ الرجلَ: ذكر قبيحه وعابَه. وخَفّانُ: موضع أَشِبُ الغِياضِ كثير الأُسد؛ قال الأَعشى: وما مُخْدِرٌ وَرْدٌ عليه مَهابةٌ، أَبو أَشْبُلٍ أَضْحى بخَفّانَ حارِدا وقال الجوهري: هو مأْسَدة؛ ومنه قول الشاعر: شَرَنْبَث أَطْرافِ البَناننِ ضُبارِمٌ، هَصُورٌ له في غِيلِ خَفّانَ أَشْبُلُ والخُفّ: الجمَل الـمُسِنّ، وقيل: الضخْم؛ قال الراجز: سأَلْتُ عَمْراً بَعْدَ بَكْرٍ خُفّا، والدَّلْوُ قد تُسْمَعُ كيْ تَخِفّا وفي الحديث: نهى عن حَمْيِ الأَراك إلا ما لم تَنَلْه أَخْفافُ الإبل أََي ما لم تَبْلُغْه أَفواهُها بمشيها إليه. وقال الأَصمعي: الخُف الجمل الـمُسِنُّ، وجمعه أَخفاف، أَي ما قَرُب من الـمَرْعى لا يُحْمى بل يترك لـمَسانِّ الإبل وما في معناها من الضّعافِ التي لا تَقْوى على الإمعان في طلَبِ الـمَرْعَى. وخُفافٌ: اسم رجل، وهو خُفافُ بن نُدْبةَ السُّلمي أَحد غِرْبانِ العرب. والخَفْخَفةُ: صوتُ الحُبارى والضَّبُعِ والخِنْزيرِ، وقد خَفْخَفَ؛ قال جرير: لَعَنَ الإلهُ سِبالَ تَغْلِبَ إنَّهم ضُرِبوا بكلِّ مُخَفْخِفٍ حَنّان وهو الخُفاخِفُ. والخَفْخَفةُ أَيضاً: صوتُ الثوب الجديد أَو الفَرْو الجديد إذا لُبِس وحرَّكْتَه. ابن الأَعرابي: خَفْخَفَ إذا حرَّك قميصَه الجديد فسمعت له خَفْخَفةً أَي صوتاً؛ قال الجوهري: ولا تكون الخَفْخَفةُ إلا بعد الجَفْجَفةِ، والخَفْخَفة أَيضاً: صوت القرطاس إذا حرَّكْتَه وقلَبته. وإنها لخَفْخافةُ الصوت أَي كأَن صوتها يخرج من أَنفها. والخُفْخُوفُ: طائر؛ قال ابن دريد: ذكر ذلك عن أَبي الخَطاب الأَخفش، قال ابن سيده: ولا أَدري ما صحته، قال: ولا ذكره أَحد من أَصحابنا. المفضل: الخُفْخُوفُ الطائر الذي يقال له المِيساقُ، وهو الذي يصفق بجناحيه إذا طار.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR316 harf* خ ف ف * * الخُفُّ * واحد * أخْفَافِ * البعير وهو أيضا واحد * الخِفَافِ * التي تُلبس و * التَّخْفِيفُ * ضد التثقيل و * اسْتَخَفَّهُ * ضد استثقله و * اسْتَخَفَ * به أهانه و * خَفَّ * الشيء يخف بالكسر * خِفَّةً * صار * خَفيفا * و * أخَفَّ * الرجل خفت حاله وفي الحديث ﴿إن بين أيدينا عقبة كئودا لا يجوزها إلا المُخِف﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.635 harfالخف، بالضم: مجمع فرسن البعير، والناقة، تقول العرب: هذا خف البعير، وهذه فرسنه، وقال الجوهري: الخف: واحشد أخفاف البعير، وهو للبعير كالحافر للفرس، وفي المحكم: وقد يكون الخف للنعام، سووا بينهما للتشابه، قال: أو الخف لا يكون إلا لهما، أخفاف. والخف أيضا: واحد الخفاف التي تلبس في الرجل، ويجمع أيضا على أخفاف، كما في اللسان. وتخفف الرجل إياه: لبسه.
والخف من الأرض: الغليظة، وفي الصحاح، والعباب: أغلظ من
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.206 harfخَفَّ
خَفَّ I ( n. ac. خَفّ 1 , خَفَّة 1t , خِفَّة 2t ),
a. Was light; was nimble, active.
b. Was lightly esteemed, of little account, unimportant.
c. Became lighter; diminished, decreased.
d. ( n. ac. خُفُوْف 27 ) [ 'Ila ], Hastened towards.
خَفَّفَ
خَفَّفَ II , أَخْفَفَ IV ,
a. Rendered light, lightened; alleviated, eased, relieved.
تَخَفَّفَ
تَخَفَّفَ V ,
a. Put on, wore boots.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR28.385 harfخفف
خَفَّ - يَخِفُّ - خَفيْف - خِفاف - خَفَّفَ - يُخَفِّفُ - تَخْفِيْف - اسْتَخَفَّ - يَسْتَخِفُّ
خَفَّ- يَخِفُّ + كائن أو شيء أو أمر: ضد " ثقل": تنقص طاقته وأثره: ينَقَصَ مقدار وزنه أو ثقله أو طاقته وأثره عن مقدار متعارف عليه على أنه وسطي وعادي
خَفَّ - يَخِفُّ + الكائن أو الشيء: ينقص وزنه عن الوسطي والعادي
{ومن خفت موازينه فأولئك الذين
Sîgalar(11)
- يُخَفَّفُHafifletilir(يُفَعَّلُ)×5
- خَفَّتْHafif geldi(فَعَلَتْ)×3
- تَخْفِيفٌHafifletmek(تَفْعِيلٌ)×1
- تَسْتَخِفُّونَهَاOnu hafifleştirirsiniz(تَسْتَفْعِلُونَهَا)×1
- خَفَّفَHafifletti(فَعَّلَ)×1
- خَفِيفًاHafif(فَعِيلًا)×1
- خِفَافًاHafifler(فِعَالًا)×1
- فَاسْتَخَفَّHafife aldı(فَاسْتَفْعَلَ)×1
- يَسْتَخِفَّنَّكَKesinlikle seni hafife almasın(يَسْتَفْعِلَنَّكَ)×1
- يُخَفِّفَHafifletir(يُفَعِّلَ)×1
Mücavir kökler83 mücavir (110 toplam)
- عذب
7 ortak ayet · Su yosunudur
- وزن
3 ortak ayet · Terazi demektir
- صوف
1 ortak ayet · Onun yünleri
- ظعن
1 ortak ayet · Sizin göçünüz
- وبر
1 ortak ayet · Ve onun tüyleri
- جهم
3 ortak ayet · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
- خلد
3 ortak ayet · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
- ثقل
2 ortak ayet · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
- أثث
1 ortak ayet · Eses hasır yapılan bitkidir
- نظر
3 ortak ayet · Korkuluk demektir
- نفس
4 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- ضعف
2 ortak ayet · Katlanmış deri demektir
Geçtiği ayetler(17)
أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
Hafifletilirİşte onlar, ahirete karşı dünya hayatını satın almış olanlardır. Bu yüzden kendilerinden azab kaldırılıp, hafifletilmeyecek, yardım da yapılmayacaktır.
خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ
HafifletilirOnun içinde temelli kalacaklardır. Onlardan ne azab hafifletilir, ne de yüzlerine bakılır.
خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ
HafifletilirEbediyyen onun içindedirler. Onlardan azab hafifletilmez ve onlara rahmet nazarıyla bakılmaz.
وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ
HafifletilirO zalimler azabı görünce; onlardan ne hafifletilir, ne de mühlet verilir.
وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ
HafifletilirKüfredenlere gelince; cehennem ateşi onlar içindir. Aleyhlerine hüküm verilmez ki ölsünler. Onlardan cehennemin azabı da hafifletilmez. İşte Biz; her küfredeni böyle cezalandırırız.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خفف |
| Yapı | Üçlü (mükerrer) |
| Özel Durum | Mükerrer kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هون, يسر, وهن |
| Zıt Kök | ثقل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin, yükün veya durumun ağırlığının azalması, taşınmasının ve hareketinin kolaylaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yükümlülüklerin hafifletilmesi, amellerin tartıda değersizleşmesi ve aklın veya iradenin kışkırtılarak sarsılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemde ataleti, direnci ve yükü düşürerek serbest hareket alanı açma; negatif yönde ise ağırlık ve ciddiyet yoksunluğu |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel ağırlık azlığına indirgeyip siyasi ve ahlaki bağlamdaki istihfaf (akılsızlaştırma, sarsma, ciddiyetsizleştirme) boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خف | Gizlenme, baskının veya sesin azalması, ağırlığın düşmesi ve yüzeyde iz bırakmayacak kadar silikleşme; nitekim sesin kısılması خفت, alçalma ve yumuşama خفض, gizlenme ve silinme خفي köklerinde bu çekirdek belirleyicidir | ف | Çekirdeğin son sesinin katlanmasıyla hareket somut bir hafifliğe, yükün kalkmasına, temas basıncının azalmasına ve çevik devinime yoğunlaşmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar; koruma ve ayırma; ikiz harfi olan ح imgesinden türetme olup hırıltılı ses yapısıyla sürtünme ve incelme hareketi taşır | Yapının sınırındaki direncin aşınması, yoğunluğun seyreltilmesi |
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışarı üfleme | İçerideki havanın veya nefesin dışa vurulması, basıncın tahliye edilmesi |
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışarı üfleme | Boşalma ve tahliye hareketinin pekişmesi, ağırlığın bütünüyle kalkması |
| خفف | Yoğunlaşmış direncin dışa doğru tahliye edilerek seyreltilmesi ve yükün taşınabilir kılınması | Katı kütlenin içindeki basıncın açılarak nesnenin veya durumun temas ettiği zemine baskı yapmayacak kadar hafif ve hareketli hale gelmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin yere basan ayak tabanı (huff), yumuşak ve esnek deri ayakkabı (mest); tartıda terazinin kefesinin yukarı kalkması ve taşınan yükün ağırlık yapmaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir atı tasvir ederken sırtındaki binicinin hafifliğini ve atın çevikliğini bu kökle anlatır: يَزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عن صَهَواتِه / ويُلْوِي بأَثْوابِ العَنِيفِ الـمُثَقَّلِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde sefer hazırlığında eşyası ve maiyeti az olan kimseler için أَخَفَّ الرجل tabiri ve zühd rivayetlerinde yükü az olanların kurtuluşunu ifade eden فاز المُخِفُّون ibaresi kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab, Asâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde خفف kökü, ağırlığın azalması, ince ve yumuşak hale gelme ve basılan zeminle temasın hafifliği semantik alanında yer alır. İbranicede h-p-p biçiminde örtmek, korumak veya ovalamak anlamlarıyla kesişen kökler bulunmakla birlikte, doğrudan hafiflik ve tartıda ağırlık taşımama niteliği Batı Sami dillerinde Arapçadaki özgün morfolojik ikilemeyle belirginleşmiştir. Süryanicede hafif ve çevik hareketleri bildiren biçimlerle temas halindedir. Arapçada kök hem devenin yerle temasını yumuşatan tabanı (huff) hem de tartıda hafif gelen ve çabuk hareket eden nesneleri ifade ederek somut bir mekanik tabana oturur; ardından ruhsal acelecilik ve aklın sefahati anlamlarına doğru metaforik genişleme gösterir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisānü’l-Arab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خفف kökünden türeyen خِفَّة ve خُفّ kelimeleri | Devenin yere yumuşakça basan ayak tabanından cismin yük taşımamasına ve insanın çevikliğine doğru gelişen anlam | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice paralel biçimler | Basıncın azalması, örtü veya zemin teması ekseninde fonetik ve semantik akrabalıklar | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisānü’l-Arab, HALOT, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خفف | Anlamlı | Hafif olmak, yükün kalkması, hızlanmak | Cisimlerin ağırlıksızlığı, durumun kolaylaşması, akıl ve vakarın azalması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فخف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| ففخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; fonetik diziliş Arapçada kök kurmaz |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خفف | Merkez | Hafiflik ve yükün azalması | Hem fiziksel tartı azlığını hem de durumun rahatlatılmasını ve sarsılmayı ifade eder | Taşınabilirlik, az ağırlık ve çeviklik temel eksendir |
| هون | Komşu | Kolaylık ve değersizlik | Değerce aşağıda olmayı ve zorlanmadan yapılmayı vurgular | خفف yük ve atalet eksikliği iken, هون haysiyet veya zorluk eksikliğidir |
| يسر | Komşu | Kolaylık ve elverişlilik | Tıkanıklığın açılması ve işin düzgün akmasıdır | خفف ağırlığı eksiltir; يسر süreci pratik ve elverişli kılar |
| وهن | Komşu | Güçsüzlük ve zayıflık | Yapısal bir zaafı ve takatsizliği anlatır | خفف daima zaaf demek değildir; çeviklik ve kolaylık da içerir |
| ثقل | Zıt | Ağırlık ve yük | Maddi ve manevi bakımdan yerçekimine ve yüke tabi olma durumudur | Tartıda aşağı basma, zor hareket etme ve sorumluluk ciddiyetidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خفف | خِفَّة ve تَخْفِيف | Yükün, tartının veya direncin azalması, işin kolaylaştırılması | Kesin |
| Latince | Levis, Alleviare | Hafif, hafifletmek | Fiziksel ağırlığın azlığı ve sıkıntının dindirilmesi yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Light, Alleviate, Belittle | Hafif, yatıştırmak, hafife almak | Hem fiziksel hafifliği hem tahfif anlamını hem de istihfaf fiilini ayrı kelimelerle karşılar | Kesin |
| Almanca | Leicht, Erleichtern | Hafif, kolaylaştırmak | Yükün eksilmesini ve eylemin zahmetsizleşmesini tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Léger, Alléger | Hafif, yükünü almak | Fiziksel hafiflik ve idari/hukuki muafiyet durumlarını ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُخَفَّفُ | Cezanın ve azabın eksiltilmesi | Ahirette inkârcıların azabının indirilmeyeceğini veya ertelenmeyeceğini bildiren bağlamlar; Bakara 2:86, Âl-i İmrân 3:88, Nahl 16:85 |
| خَفَّتْ | Tartıda sevabın ve değerin yetersiz kalması | Mahşer günü amellerin tartılmasında hayrın ağırlık taşımaması; A‘râf 7:9, Mü’minûn 23:103, Kâria 101:8 |
| تَخْفِيفٌ | Hukuki ve şer‘i yükümlülüğün kolaylaştırılması | İlahi hükümlerde kulların zaafına binaen ruhsat tanınması; Bakara 2:178, Nisâ 4:28 |
| خَفَّفَ | Askeri ve operasyonel yükümlülüğün azaltılması | Müminlerin direnç kapasitesine göre savaş sorumluluğunun yeniden düzenlenmesi; Enfâl 8:66 |
| خِفَافًا | Hazırlığı az, teçhizatı hafif veya hareketi kolay | Seferberlik emrinde her türlü imkân ve şart altında yola çıkma hali; Tevbe 9:41 |
| خَفِيفًا | Gebeliğin başlangıcındaki ağırlıksız hal | İnsanın yaratılış evresinde anne karnındaki ilk zahmetsiz dönem; A‘râf 7:189 |
| فَاسْتَخَفَّ | Akılsızlaştırma, ciddiyetsizleştirme ve tahrik etme | Otoritenin toplumu maniple ederek direncini kırması ve aldatması; Zuhruf 43:54 |
| يَسْتَخِفَّنَّكَ | Sarsmak, sabırsızlığa sürüklemek ve istikrarsızlaştırmak | İnkârcıların kesin inançtan yoksun tavırlarının peygamberi yolundan saptıramaması; Rûm 30:60 |
| تَسْتَخِفُّونَهَا | Taşınması ve kurulması kolay nesne | Göç günlerinde çadırların ve eşyaların zahmetsizce nakledilmesi; Nahl 16:80 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mizan ve amellerin tartılması | Amellerin nasıl tartılacağı ve sevabı hafif gelenlerin ebedi veya muvakkat cezası meselesi | Varlık ve değer yoksunluğu, hakikatsizlik |
| Fıkıh | Ruhsat ve tahfif teorisi | Meşakkat durumunda ibadet ve mükellefiyetlerin hafifletilme türleri ve sınırları | Yükümlülüğün indirilmesi, kolaylaştırma |
| Tefsir | İstihfaf ve azap ayetleri | Firavun'un kavmini hafife almasının onları ahmaklaştırma ve iradelerini çözme boyutu | Baskı ve manipülasyon ile direnci kırma |
| Hadis | Zühd ve ahiret azığı | Dünyalık yükü az olanların (el-muhiffûn) hesabı çabuk geçeceğine dair rivayetler | Az eşya, hesabı kolay yaşam ve çeviklik |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mükellefiyet ve ruhsat | Tahfif mekanizması | İbadet sürdürülebilirliğini sağlama | İnsanın zayıf yaratılışı gözetilerek zorluğun sistem dışına çıkarılması | Kesin |
| İlmi | Kavramsal ciddiyet ve tahkik | İstihfaf karşıtlığı | Bilgide sebat ve temellendirme | Kesin bilgiye dayanmayanların zihni sarsmasına ve aklı hafifleştirmesine set çekme | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu itaati | İstihfaf ve manipülasyon | Toplumsal direnci çözme | Otoriter yönetimlerin halkın muhakemesini zayıflatarak körü körüne itaati üretmesi | Kesin |
| İktisadi | Maliyet ve lojistik | Taşınabilirlik ve düşük yük | Dolaşım hızını artırma | Ticari metaların ve üretim araçlarının nakil kolaylığı ile hareket serbestisi kazanması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük atalet ve kütle azlığı | Fizikte bir cismin kütlesi azaldıkça ivmelenme direncinin düşmesi ve hızının artması kanunuyla tam örtüşür | Kesin |
| Beşeri bilimler | Yaptırım indirimi ve psikolojik manipülasyon | Hukukta hafifletici sebeplerle cezanın eksiltilmesi; psikolojide ise bireyin özsaygısını zedeleyip telkine açık hale getirme süreci | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını sadece fiziksel kütle azlığına veya modern dildeki alay etme ifadesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; fiziksel hafiflikten hukuki muafiyete, amellerin değersizleşmesinden bir topluluğun aklını ve iradesini felç ederek sürüleştirmeye kadar uzanır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zuhruf 43:54 ve Rûm 30:60 ayetlerindeki istihfaf eylemini basit bir hakaret sayarak, sistemik bir destabilizasyon ve ahmaklaştırma mekanizmasını kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da sorumluluk, mizan ve siyasal tahakküm kavramlarının dengesini anlamayı sağlar; dinin zorluk değil kolaylık murat ettiğini (tahfif) ve batıl nizamların aklı hafifleştirerek ayakta kaldığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mizan ve kıyamet sahnelerinde (A‘râf, Mü’minûn, Kâria), şer‘i hükümler ve ruhsat ayetlerinde (Bakara, Nisâ) ve Firavun kıssasındaki siyasi analiz ayetinde (Zuhruf) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini mükellefiyetlerin ezici ve taşınamaz bir yük olduğu zannını yıkar; ayrıca istihfaf kavramının basit bir küçümseme değil, toplumsal iradeyi dumura uğratma olduğunu açığa çıkarır |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDevenin zemine yumuşakça basan ayağı ve tartıda terazi kefesini aşağı çekmeyen, taşınması ve hareketi zahmetsiz olan cisim.
- Soyut anlamBir varlığın, yükümlülüğün veya zihinsel durumun üzerindeki ağırlığın, direncin ve ciddiyetin kalkarak ataletin azalması ya da dengenin bozulması.
- Sistematik karşılıkHukuki ve ahlaki sistemde uygulanabilirliği artıran yük düşürme operasyonu; siyasi ve psikolojik sistemde ise dengeyi bozucu istikrarsızlaştırma mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde parametresi kütleyi, yükü veya sorumluluk ağırlığını; fonksiyonu hafiflik düzeyini temsil eder. Kütle ve direnç sıfıra yaklaştıkça sistemin ivmelenmesi ve hareket serbestisi en üst düzeye çıkar; bu durum kökün çeviklik ve kolaylık yönünü simgeler. İkinci bağıntıda yer alan ise başlangıçtaki yükün (), yapılan indirim veya muafiyet () nispetinde eksilmesini, yani ilahi tahfif ameliyesini gösterir.