خلد
خ - ل - د
KÖK- 87 geçiş
- 86 ayet
- 15 sîga
- 13 sözlük
Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir. Huld, yağmurun ve karın yıpratıp parçalayamadığı kayalardır. Ölümsüz olmak için kullanılmaya başlanmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir. Huld, yağmurun ve karın yıpratıp parçalayamadığı kayalardır. Ölümsüz olmak için kullanılmaya başlanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.047 harfباب الخاء والدال واللام معهما
خ د ل، د خ ل، خ ل د مستعملات خدل: مرأة خَدْلةٌ الساق، وساقٌ خَدْلةٌ، وقد خَدِلَتْ خَدالةً وخَدِلَتْ خُدولةً، وجمعه خَدَلات وخِدال. وخَدالتْها استِدارتُها كأنما طوي طيا.
دخل: الدَّخْل: عَيْبٌ في الحسب، والدَّخَل، مثقل: شبيه بهذا، يقال في هذا الأمر دَخَلٌ ودَغَل، قال:
رفدتُ ذوي الأحساب منهم مرافدي وذا الدُّخْل حتى عاد حرا سنيدُهـا
والدَّخْل: ما دَخَل ضيعة الإنسان من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR523 harfالخُلْدُ: دوامُ البقاء. تقول: خَلَدَ الرجلُ يخلُدُ خُلوداً. وأخلَدَه الله وخَلَّدَه تخليداً. وقيل لأثافيّ الصخور: خَوالِدُ، لبقائها بعد دُروس الأطلال. قال الشاعر المُخَبَّلُ السعدي:
إلاّ رَماداً هامِداً دَفَعَـتْ عنه الرياحَ خَوالِدٌ سُحْمُ
والخُلْدُ أيضاً: ضربٌ من الجُرذان أعمى. وأخلدت إلى فلان، أي رَكَنت إليه. ومنه قوله تعالى: "ولكنَّه أخْلَدَ إلى الأرض". وأخلد بالمكان: أقام فيه. وأَخْلَدَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.972 harfخ د ل
خدل ، خلد ، دخل ، دلخ : مستعملة .
خدل : قال الليث وغيره : تقول : امرأةٌ خَدْلَةُ
الساقِ ، وساقٌ خَدْلَة . . وقد خَدِلَتْ
خَدَالةً ، والجميعُ خِدَال .
وخَدَالَتها : استِدَارَتُها . . كأنما طُوِيَتْ طيّاً .
وقال غيره : الْخِدَالُ : السُّوقُ الغِلاَظُ .
وقال ذُو الرُّمَّةِ يصفُ نساءً :
جَوَاعِلُ في الْبُرَى قَصباً خِدالاَ
أَراد عظامَ أَسْوُقِها . . أَنَّها غليظة .
دخل : قال الليث : الدَّخْلُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR13.745 harf(باب الخاء واللام وما يثلثهما)
(خلم) الخاء واللام والميم أصلٌ واحد يدل على الإلْفِ والمُلازَمة. فالخِلْم: كِناس الظّبى، ثمَّ اشتقَّ منه الخِلْم، وهو الخِدْن. والأصل واحد.
(خلو) الخاء واللام والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على تعرِّي الشَّيء من الشيء. يقال هو خِلْوٌ من كذا، إذا كان عِرْواً منه. وخَلَتِ الدار وغيرُها تخلُو. والخَلِيّ: الخالي من الغَمّ. وامرأةٌ خَلِيَّة: كنايةٌ عن الطَّلاق،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.166 harf- الخلود: هو تبري الشيء من اعتراض الفساد، وبقاؤه على الحالة التي هو عليها، وكل ما يتباطأ عنه التغيير والفساد تصفه العرب بالخلود، كقولهم للأثافي: خوالد، وذلك لطول مكثها لا لدوام بقائها. يقال: خلد يخلد خلودا (انظر: الأفعال 1/443)، قال تعالى: ﴿لعلكم تخلدون﴾ [الشعراء/129]، والخلد: اسم للجزء الذي يبقى من الإنسان على حالته، فلا يستحيل ما دام الإنسان حيا استحالة سائر أجزائه (انظر: البصائر 2/558)، وأصل
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR372 harfخ ل د
خلد بالمكان وأخلد: أطال به الإقامة.
وما بالدار إلا صم خوالد وهي الأثافي.
وخلد في السجن وخلد في النعيم: بقي فيه أبداً خلوداً.
وخلداً.
وخلده الله وأخلده.
ومن المجاز: فلان مخلد: للذي أبطأ عنه الشيب والذي لا تسقط له سن لإخلاده على حالته الأولى وثباته عليها.
وقيل: هو بفتح اللام كأن الله أخلده عليها.
وأخلد إلى الأرض: اطمأن إليها وسكن.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.380 harfالخُلْد: دوام البقاء في دار لا يخرج منها.
خَلَدَ يَخْلُدُ خُلْداً وخُلوداً: بقي وأَقام. ودار الخُلْد: الآخرة لبقاءِ أَهلها فيها.
وخَلَّده الله وأَخْلَده تخليداً؛ وقد أَخْلَد الله أَهلَ دار الخُلْد فيها وخَلَّدهم، وأَهل الجنة خالدون مُخَلَّدون آخر الأَبد، وأَخلد الله أَهل الجنة إِخلاداً، وقوله تعالى: أَيحسب أَنَّ ماله أَخلده؛ أَي يعمل عمل من لا يظن مع يساره أَنه يموت، والخُلْد: اسم من أَسماءِ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR270 harf* خ ل د * * الخُلْدُ * دوام البقاء وبابه دخل و * أخْلَدَهُ * الله و * خَلَّدهُ تَخْلِيدا * و * الخُلْدُ * بوزن القفل ضرب من الجرذان أعمى و * أخْلَدَ * إلى فلان ركن إليه ومنه قوله تعالى ﴿ولكنه أخلد إلى الأرض﴾ و * الخَلَدُ * بفتحتين البال يقال وقع ذلك في خلدي أي في قلبي
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.697 harfالخلد، بالضم: البقاء والدوام في دار لا يخرج منها، كالخلود، ودار الخلد: الآخرة، لبقاء أهلها، والخلد من أسماء الجنة، وفي التهذيب: من أسماء الجنان.
والخلد ضرب من القبرة، والفأرة العمياء، ويفتح، قال ابن الأعرابي: من أسماء الفأر: الثعبة والخلد والزبابة. أو الخلد دابة عمياء، وهي ضرب من الجرذان تحت الأرض لم تخلق لها عيون، تحب رائحة البصل والكراث، فإن وضع على جحره خرج له فاصطيد. ومن خواصه تعليق
الخلد، بالضم: البقاء والدوام في دار لا يخرج منها، كالخلود، ودار الخلد: الآخرة، لبقاء أهلها، والخلد من أسماء الجنة، وفي التهذيب: من أسماء الجنان.
والخلد ضرب من القبرة، والفأرة العمياء، ويفتح، قال ابن الأعرابي: من أسماء الفأر: الثعبة والخلد والزبابة. أو الخلد دابة عمياء، وهي ضرب من الجرذان تحت الأرض لم تخلق لها عيون، تحب رائحة البصل والكراث، فإن وضع على جحره خرج له فاصطيد. ومن خواصه تعليق شفته العليا على المحموم بالربع يشفيه، ودماغه مدوفا بدهن الورد يذهب البرص والبهق والقوابي والجرب والكلف والخنازير وكل ما يخرج بالبدن طلاء، قال الليث: واحدها خلد، بالكسر، والجمع خلدان. وفي التهذيب: واحدتها خلدة، بالكسر، والجمع خلدان، وهو غريب، ونقل الكسر شيخنا عن صاحب الكفاية عن الخليل، واستغربه جدا، ج: مناجذ هكذا بالذال المعجمة في آخره. وفي بعض النسخ بالمهلمة من غير لفظه، أي الواحد، كالمخاض من الإبل مع خلفة، بفتح فكسر. والخلد: السوار والقرط كالخلدة محركة، وهذه عن الصاغاني، ج كقردة. وعن أبي عمرو: خلد جاريته، إذا حلاها بالخلدة وجمعها: خلد وهي القرطة. والخلد لقب عبد الرحمن الحمصي التابعي، هكذا ذكره الصاغاني. والخلد: قصر للمنصور العباسي، على شاطئ دجلة، وكان موضع المارستان العضدي اليوم، وبنيت حواليه منازل، خرب، فصار موضعه محلة كبيرة عرفت بالخلد. والأصل فيه القصر المذكور. وقد نسب إليها جماعة منهم: صبح ابن سعيد الخلدي وغيره. وأما أبو محمد جعفر بن محمد بن نصير الخلدي الخواص، أحد مشايخ الصوفية فإنه غير منسوب إليه أي إلى ذلك القصر بل لقب له، قيل لأن الجنيد سئل عن مسألة فقال له: أجب، فأجاب، فقال: يا خلدي من أين لك هذه الأجوبة? فبقي عليه. والخلد، بالتحريك: البال والقلب والنفس، وجمعه أخلاد، يقال: وقع ذلك في خلدي، أي روعي وقلبي، وقال أبو زيد: من أسماء النفس الروع والخلد، وقال: البال: النفس، فإذا التفسير متقارب. وخلد يخلد خلودا بالضم: دام وبقي وأقام. وخلد يخلد، من حد ضرب، خلدا، بفتح فسكون، وخلودا، كقعود: أبطأ عنه الشيب وقد أسن كأنما خلق ليخلد. وفي التهذيب: ويقال للرجل إذا بقي سواد رأسه ولحيته، على الكبر، إنه لمخلد. ويقال للرجل، إذا لم تسقط أسنانه من الهرم: إنه لمخلد. وهو مجاز. وزاد في الأساس: وقيل: هو بفتح اللام، كأن الله أخلده عليها. وخلد بالمكان يخلد خلودا، وكذا خلد إليه، إذا بقي وأقام كأخلد، وخلد، فيهما. قال الصاغاني: خلد إلى الأرض خلودا وخلد إليها تخليدا، لغتان قليلتان في أخلد إليها إخلادا. وسوى الزجاج بين خلد وأخلد، يقال: خلده الله تخليدا، وأخلده إخلادا. وأهل الجنة خالدون مخلدون، وأخلد الله أهل الجنة إخلادا. وقوله تعالى: يحسب أن ماله أخلده أي يعمل عمل من لا يظن مع يساره أنه يموت. والخوالد: الأثافي في مواضعها والخوالد: الجبال والحجارة والصخور، لطول بقائها بعد دروس الأطلال، وقال: إلا رمادا هامدا دفعـت عنه الرياح خوالد سحم قال الجوهري: قيل لأثافي الصخور: خوالد لطول بقائها بعد دروس الأطلال.
وعن ابن سيده: أخلد الرجل بصاحبه: لزمه، وقال أبو عمرو: أخلد به إخلادا، وأعتصم به إعصاما، إذا لزمه. ومن المجأز: أخلد إليه: مال ورضي به. وفي حديث علي كرم الله وجهه يذم الدنيا: من دان لها وأخلد إليها أي ركن إليها ولزمها. ويقال: خلد إلى الأرض، بغير ألف، وهي قليلة، وعن الكسائي: خلد، واخلد، وخلد إلى الأرض، وهي قليلة. وقوله تعالى: يطوف عليهم ولدان مخلدون أي مقرطون بالخلدة، وهي جماعة الحلي، وقال الزجاج: محلون، أن مسورن، يمانية، قاله أبو عبيدة وأنشد: ومخلدات باللجين كأنمـا أعجازهن أقاوز الكثبان أو مخلدون لا يهرمون أبدا، يقال للذي أسن ولم يشب: كأنه مخلد. وقيل: معناه: يخدمهم وصفاء لا يجاوزون حد الوصافة. وقال الفراء في قوله: مخلدون: إنهم على سن واحد لا يتغيرون. وخالد وخويلد وخالدة ومخلد، كمسكن، وخليد، ويخلد، وخلاد، وخلدة وخليدة مثل زبير وينصر وكتان وحمزة وجهينة، أسماء. ومسلمة بن مخلد، كمعظم ابن الصامت الخزرجي الساعدي، صحابي، وله رواية يسيرة، كذا في التجريد. والخالدان من بني أسد، وهما: خالد بن نضلة بن الأشتر بن جحوان بن فقعس، وخالد بن قيس بن المضلل بن مالك بن الأصغر بن منقذ بن طريف بن عمرو بن قعين، قال الأسود بن يعفر: وقبلي مات الخالدان كلاهـمـا عميد بني جحوان وابن المضلل ومما يستدرك عليه: الخالدي: ضرب من المكاييل، عن ابن الأعرابي. والخويلدية من الإبل نسبت إلى خويلد من بني عقيل. وأبو خالد: كنية الكلب، والثعلب، كما في المزهر. وكنية البحر أيضا كما في الروض للسهيلي. وخلاد بن سويد بن ثعلبة. وخلاد بن رافع أبو يحيى، وخلاد بن عجلان، وخلاد بن عمرو بن الجموح، وخلاد الأنصاري، وخلدة الأنصاري، وخليد الحضرمي وخليد بن قيس: صحابيون. والمسمى بخالد من الصحابة ثلاثة وسبعون نفسا، ليس هذا محل ذكرهم، وكذا المكنى بأبي خالد، منهم ستة أنفار، راجعهم في التجريد. والخالديان: الشاعران: أبو عثمان سعيد، وأبو بكر محمد، ابنا هاشم ابن وعلة الموصليان، منسوبان إلى جدهما: خالد بن عبد عنبسة بن عبد القيس، وقيل إلى الخالدية: قرية بالموصل. وفي طيئ: خالد بن الأصمع أخو سدوس، منهم جواب بن نبيط بن أنس بن خالد الشاعر، وأنيف بن منيع بن أنس، ارتد، ولم يرتد من طيء غيره، قاله ابن الكلبي. وخلد بن سعد العشيرة، بالفتح: بطن. وخلدة بن مخلد: جد جماعة من البدريين. وثابت بن مخلد، قتل يوم الحرة. والارث بن مخلد، عن أبي هريرة. وعامر بن مخلد بن الحارثأنصاري بدري. وقيس بن مخلد المازني الأنصاري، قتل يوم أحد.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.766 harfخَلَدَ
1 خَلَدَ خلد , aor. خَلُدَ , inf. n. خُلُودٌ (S, A, L, Msb, K) and خُلْدٌ, (S, * A, L, K, * [but the latter is not said to be an inf. n. in the first nor in the last of these lexicons, and is perhaps a simple subst.,]) He remained, stayed, dwelt, or abode; syn. أَقَامَ: (L, Msb, K:) or he remained, stayed, dwelt, or abode, long; syn. أَطَالَ الاـِقَامَةَ: (A:) بِمَكَانٍ (S, A, Msb, K) and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.061 harfخَلَدَ
خَلَدَ U ( n. ac. خُلُوْد 27 ),
a. Endured, lasted; continued for ever, was eternal.
b. [ Bi ], Settled, dwelt, resided in.
c. Carried his years well; aged late.
خَلَّدَ
خَلَّدَ II ,
a. Made to endure, last, continue; made perpetual, eternal.
أَخْلَدَ
أَخْلَدَ IV ,
a. see II .
b. [ Ila ], Inclined towards; attached himself to.
خَلْد
خَلْد 1 ,
a. see 3 .
خِلْد
خِلْد 2 , (
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok24.774 harfخلد
خَلَدَ - يَخْلُدُ - خُلْد - خُلُوْد - خَالِد - خَالِدِيْن - أَخْلَدَ - يُخْلِدُ - خَلَّدَ - يُخَلِّدُ،خُلِّدَ - يُخَلَّدُ - مُخَلَّد - مُخَلَّدُون
خَلَدَ - يَخْلُدُ + كائن + في مكان: يظل ويبقى مقيماً فيه مدة طويلة حياً بجسده ونفسه
خُلْد - الخُلْد: على وزن " فـُعـْل" اسم فعل " خَلَدَ - يَخْلُدُ " الإقامة حياً بالجسد والنفس في مكان مدة
Sîgalar(15)
- خَالِدِينَKalıcı olanlar(فَاعِلِينَ)×43
- خَالِدُونَKalıcı olanlar(فَاعِلُونَ)×24
- الْخُلْدِKalıcılık(الْفُعْلِ)×5
- خَالِدًاKalıcı olan(فَاعِلًا)×3
- مُخَلَّدُونَSonsuz kılınanlar(مُفَعَّلُونَ)×2
- أَخْلَدَKalıcı kıldı(أَفْعَلَ)×1
- أَخْلَدَهُOnu kalıcı kıldı(أَفْعَلَهُ)×1
- الْخَالِدُونَKalıcı olanlar(الْفَاعِلُونَ)×1
- الْخَالِدِينَKalıcı olanlar(الْفَاعِلِينَ)×1
- الْخُلُودِKalıcı olmak(الْفُعُولِ)×1
Mücavir kökler94 mücavir (296 toplam)
- تحت
21 ortak ayet · Ayağın alt tarafı demektir
- جنن
31 ortak ayet · Bahçe demektir
- جري
21 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir
- نهر
22 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- نور
23 ortak ayet · Ateş demektir
- أبد
11 ortak ayet · Badiye çöl demektir
- صحب
16 ortak ayet · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
- دخل
14 ortak ayet · Dahl: Kuytu yer demektir
- فوز
8 ortak ayet · Fevz Gölgeliktir
- جهم
11 ortak ayet · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
- جزي
11 ortak ayet · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
- عظم
11 ortak ayet · Büyük
Geçtiği ayetler(86)
خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ
Kalıcı olanlarOnun içinde temelli kalacaklardır. Onlardan ne azab hafifletilir, ne de yüzlerine bakılır.
… اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ …
Kalıcı olanlarDe ki: Size bunlardan daha hayırlısını haber vereyim mi? Takvaya erenler için, altından ırmaklar akan cennetler vardır. Orada devamlı kalacaklardır. Tertemiz eşler ve Allah’ın rızası vardır. Ve Allah kullarını hakkıyla görendir.
خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ
Kalıcı olanlarEbediyyen onun içindedirler. Onlardan azab hafifletilmez ve onlara rahmet nazarıyla bakılmaz.
أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ
Kalıcı olanlarİşte onların mükafatı: Rabblarından bir mağfiret ve altından ırmaklar akan cennetlerdir. Orada temelli kalacaklardır. Ne de güzeldir mükafatı iş yapanların.
لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ
Kalıcı olanlarFakat Rabblarından korkanlar için; altlarından ırmaklar akan cennetler var. Orada temelli kalacaklar. Allah tarafından ağırlanacaklar. Allah katında olanlar kendileri için daha hayırlıdır.
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
Kalıcı olanlarİşte bunlar; Allah’ın hudududur. Kim, Allah’a ve O’nun elçisine itaat ederse; Allah onu, altından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır. İşte bu; en büyük kurtuluştur.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا
Kalıcı olanlarİman edip salih amel işleyenleri; içinde ebedi kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. Onlara orada tertemiz eşler vardır. Onları koyu bir gölgeye sokacağız.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا
Kalıcı olanlarİman edip salih ameller işleyenlere gelince; Biz, onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. İşte Allah’ın gerçek vaadi. Allah’dan daha doğru sözlü kim olabilir?
إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا
Kalıcı olanlarAncak cehennem yoluna. Onlar orada temelli kalıcıdırlar. Bu ise Allah’a pek kolaydır.
فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ
Kalıcı olanlarAllah da onları dediklerinden dolayı; altlarından ırmaklar akan cennetlerle mükafatlandırdı. Orada temelli kalacaklardır. İşte ihsan edenlerin mükafatı budur.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خلد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بقي, دام, ثبت, مكث |
| Zıt Kök | فني |
| Çekirdek Özet 1 | Bir durumun, yapının veya nesnenin bozulma ve çürümeye uğramadan kendi asli niteliğini koruyarak uzun süre yerinde kalması, sabitlenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Ahiret yurdunda ceza veya mükâfat hallerinin kesintiye uğramaksızın, mahiyetini koruyarak süreklilik arz etmesi; dünyada ise fani olana tutunup yere çakılma eğilimi |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın yıpratıcı etkisine ve entropik çözülmeye karşı yapısal kararlılığın devam ettirilmesi; kalıcılık ve süreklilik yasası |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca salt zamansal bir sonsuzluk takvimine indirgeyerek, kelimenin bozulmazlık, yapısal niteliği koruma ve sabit kalma anlam boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خل | Bir şeyin iç dokusuna nüfuz etme, boşluktan geçme, ayrışma veya aralık oluşturma anlamı taşır; خلص katışıklıktan arınmayı, خلط unsurların birbirine geçmesini, خلع bir örtüyü veya bağı sıyırıp ayırmayı, خلف birinin ardından gelip yerini almayı, خلل aralıklara girmeyi, خلو ise boşalmayı ifade eder. | د | Kapı, giriş ve sınır belirten د sesinin eklenmesiyle iç dokuya nüfuz etme veya ayrışma hali, belirli bir mahalde sabitlenip sınırları içinde bozulmadan donma ve süreklilik kazanma anlamına dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesinin yoğunlaşmış türevi | İçeriyi dışarının yıkıcı ve yıpratıcı etkilerinden koruyan, çözülmeyi engelleyen muhkem sınır |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Hareketi belirli bir hedefe bağlama, sevk etme ve tutarlılıkla yönlendirme |
| د | Çadır kapısı, geçiş ve sebat | Bir mekâna dahil oluşu sabitleyen, giriş eşiğinde tutunmayı ve yerleşmeyi sağlayan unsur |
| خلد | Korunaklı çeper içinde yönelimin nihai eşiğe bağlanarak sabitlenmesi | Dış etkenlere karşı korunan yapının belirli bir sınır ve hal üzere bozulmaksızın durması, çözülmeden yerinde kalması hareketini doğurur. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Üzerine ateş yakılan ocak taşlarının (esâfî) rüzgâr ve yağmurla dağılmayıp yerinde muhkem kalması; yaşlandığı halde dişleri dökülmeyen veya saçına ak düşmeyen kişinin durumunu muhafaza etmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ mülhid/muhlid kayanın zamanın akışına direnişini şöyle niteler: لِمَن الديارُ غَشِيتَها بالغَرْقَد / كالوَحْيِ في حَجَر المسِيل المُخْلِد |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ahmer sevgilinin yurdunun yok oluşu karşısında terk edilmiş mekanların izini şöyle dile getirir: خَلَدَ الحبيبُ وبادَ حاضِرُهُ / إلاَّ مَنازِلَ كلُّها قَفْرُ |
Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Kitâbü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Arapça خلد kökü, Sami dil ailesinde zamanın akışına, süreye ve varlığın yeryüzündeki mevcudiyetine işaret eden temel bir semantik çekirdeğe dayanır. İbranicede heled (חֶלֶד) biçiminde görülen kavram, ömür süresi, geçici dünya hayatı ve fani varoluş manalarını taşır; kökün Arapçadaki gelişimi ise paradoksal biçimde zamanın tükenişinden ziyade bozulmaya direnme, aynı hal üzere donup kalma ve süresiz ikamet eksenine kaymıştır. Süryanicede ve diğer Kuzeybatı Sami lehçelerinde benzer ses denkliğiyle yer alan türevler, genellikle yeryüzü toprağını deşerek içinde sabit yuva kuran köstebek gibi yer altı canlılarını (Arapçadaki el-huld خُلْد gibi) adlandırmada korunmuştur. Arap dilinde kök, fiziksel çürümenin gecikmesi veya durdurulması fikrini merkezine alarak nihai anlam genişlemesine uğramış, buradan ahiretteki tükenmez varoluş durumunun temel terimine dönüşmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisânü’l-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bozulmaya uğramama, ocak taşının kalıcılığı ve yaşlanmanın gecikmesi | Bir durumun başkalaşım ve yıpranma geçirmeksizin uzun müddet aynı formda kalması esasından türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice heled (חֶلֶד - ömür süresi, dünya devranı) | Kuzeybatı Sami dillerindeki süre ve ömür kavramı Arapçada bozulmazlık ve sürekli ikamet boyutuyla genişlemiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki dil katmanlarıyla doğrulanabilir doğrudan bir ortak kök ilişkisi tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Mekâyîsü’l-Luğa, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خلد | Anlamlı | Bozulmadan kalma, sebat etme | Varlığın veya durumun değişime uğramaksızın yerinde durması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خدل | Anlamlı | Dolgun ve yuvarlak olma | Baldır veya bacağın etli, dolgun ve kıvrımsız şekilde pürüzsüz olması | Kur'an'da geçmez; bünyevi doluluk yönüyle hacimsel sağlamlık bildirir |
| لخد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kullanım kaydı bulunmamaktadır | Kur'an'da geçmez |
| لدخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arapça kelime hazinesinde anlamlı bir türevi tespit edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| دخل | Anlamlı | İçeri girme, dahil olma | Bir şeyin sınırını aşıp iç kısmına nüfuz etme ve orada bulunma | Kur'an'da geçer; mekanla kurulan içsel temas bakımından anlam bağı taşır |
| دلخ | Anlamlı | Ağırlıktan dolayı yavaş yürüme | Yük altında ezilerek veya şişmanlıktan ötürü adımlarını ağır ağır atma | Kur'an'da geçmez; yerçekimine ve zemine yapışma hissi taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خلد | Merkez | Bozulmaz sebat ve kalıcılık | Değişime ve çözülmeye direnerek aynı nitelik üzere sürekli var olma | Zamanın yıpratıcı etkisinin askıya alınması ve halin sabitlenmesi |
| بقي | Komşu | Varlığın devam etmesi | Bir şeyin yok olup gitmeyerek geriye kalması | خلد halin bozulmazlığını vurgularken, بقي yok oluşun karşısında mevcudiyetin sürmesini belirtir. |
| دام | Komşu | Kesintisiz akış ve süreklilik | Eylemin veya durumun fasılasız devam etmesi | دام sürecin kesintiye uğramamasını, خلد ise durumun içsel bozulmaya uğramamasını öne çıkarır. |
| ثبت | Komşu | Sarsılmazlık ve yerinden oynamama | Bir yerde veya fikirde kararlı biçimde durma | ثبت mekana veya konuma tutunmayı, خلد ise zamana karşı dirençle aynı formda kalmayı ifade eder. |
| مكث | Komşu | Bekleme ve ikamet | Bir mahalde belirli bir ağırlık ve süreyle duraklama | مكث geçici veya uzun bir duraklamayı, خلد ise nihai ve dönüşsüz bir yerleşmeyi anlatır. |
| فني | Zıt | Tükip bitme ve yok olma | Varlığın çözülerek tamamen ortadan kalkması | خلد kökünün tam zıddı olup cevherin veya durumun sıfırlanmasını belirtir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خلد | Bozulmadan sürüp gitme, ebedi kalma | Varlığın niteliğini yitirmeksizin belirli bir hal ve makamda uzun süre veya sonsuzca durması | Kesin |
| Latince | Perpetuitas, incorruptibilitas | Kesintisizlik, bozulmazlık | Zaman içindeki süreklilik boyutunu karşılar; ancak Arapçadaki zeminle bütünleşme çağrışımını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Perpetuity, immortality, enduring | Süreklilik, ölümsüz kalma, dayanıklılık | Yıpranmaya direnme ve devamlılık fikrini verir; fakat ahiret hallerindeki sabitliği tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Almanca | Ewigkeit, Unvergänglichkeit | Sonsuzluk, geçicilikten uzaklık | Çürümezlik ve kalıcılık fikrini iyi verir; kökün fiziksel nesneye yapışma nüansını kapsamaz. | Güçlü |
| Fransızca | Perpétuité, pérennité | Kalıcılık, daimilik | Yapısal sürekliliği ifade eder; kilitlenip donma boyutunu kısmen eksik bırakır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَالِدِينَ / خَالِدُونَ | Ahiret yurdunda kesintisiz ve ebedi ikamet | Cennet ve cehennem ehlinin akıbetini, cezalandırma veya mükafatın son bulmayacağını bildiren bağlamlar (Âl-i İmrân 3:116; Tevbe 9:72). |
| الْخُلْدِ | Ölümden ve yok oluştan muaf oluş, baki kalma | İnsanın yeryüzünde arzuladığı ölümsüzlük vehmi ve ahiretteki ebediyet yurdunun vasfı (Tâhâ 20:120; Furkân 25:15). |
| أَخْلَدَ | Dünyaya saplanıp kalma, aşağıya yapışma | Hakikati bırakıp nefsin ve arzunun zeminine çakılma, süfli olana bağlanma hali (A'râf 7:176). |
| مُخَلَّدُونَ | Yaşlanmayan, tazeliği ve formu hiç bozulmayan | Cennet hizmetkârlarının zamanın yıpratmasına uğramaksızın daima ilk gençlik ve tazeliklerinde kalışları (Vâkı‘a 56:17; İnsân 76:19). |
| أَخْلَدَهُ | Varlığını koruyacağı ve ölümden kurtaracağı zannı | Mal ve servet yığmanın insanda uyandırdığı yapay ebediyet vehmi (Hümeze 104:3). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cehennem azabının süresi | Büyük günah işleyen müminin veya kafirlerin cehennemde kalışının sonsuz mu yoksa çok uzun bir süre mi olduğu tartışması | Mutlak ebediyet ile uzun süreli kalış (huld-i nispî) arasındaki kavramsal ayrım |
| Fıkıh | Vakıf hukuku ve mülkiyetin ebediliği | Vakfedilen malın zatının korunarak menfaatinin daimi kılınması (te'bîd) şartı | Malın telef olmaktan ve temlik edilmekten korunarak sürekli bir amaca bağlanması |
| Tefsir | Huld ve ebed kavramlarının bağlamsal ilişkisi | Ayetlerde geçen خالدين فيها lafzının ebeden kaydıyla pekiştirildiği ve pekiştirilmediği yerlerin tahlili | Bozulmama ve süreklilik karakterinin ilahi iradeye bağlı kesinleşmiş boyutu |
| Hadis | Şefaat ve cehennemden çıkış rivayetleri | Kalbinde zerre kadar iman olanların azap mahalli olan ateşten çıkarılması anlatıları | Kafir için mutlak ebediyet, ehli tevhid için ise uzun süreli tasfiye dönemi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret akıbeti ve varoluşsal nihayet | Nihai ve bozulmaz varoluş | Karşılığın sürekliliğini temin etme | İnsanın eylemlerinin nihai sonucunun kesintiye uğramayan, çürüme barındırmayan sabit bir boyuta taşınmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Yasanın ve ilmin değişmezliği | Sabit aksiyom ve kalıcı ilke | Hakikatin zamana direnmesi | Deneyimlerin ötesinde bozulmaya uğramayan evrensel ilkelerin bilgi zeminini oluşturmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | İktidar vehmi ve düzen arayışı | Dünyevi makamı ebedileştirme yanılgısı | Meşruiyeti mutlaklaştırma çabası | Yöneticilerin veya toplumların kendi nizamlarını çöküşten muaf, ölümsüz bir yapı gibi görmeleridir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet birikimi ve sermaye illüzyonu | Servetin koruyuculuğuna sığınma | Fani metaı güvence sayma | Mal biriktirerek ontolojik güvenlik arama, zenginliğin insanı yok olmaktan kurtaracağı zannıdır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropik çözülmeye karşı yapısal kararlılık (Conservation of State) | Termodinamiğin ikinci yasasının aksine, bir sistemin iç enerjisini ve formunu dış bozunumlara karşı tamamen muhafaza ederek kararlı durumda (steady-state) kalması durumuyla örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kalıcılık ve meşruiyetin kemikleşmesi (Institutionalization) | Bir toplumsal yapının veya normun zamanın getirdiği aşınmalara direnerek nesiller boyu değişmeksizin varlığını ve bağlayıcılığını sürdürmesi olgusuyla yapısal benzerlik taşır. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece ucu bucağı olmayan soyut bir zaman çizelgesi (kronolojik sonsuzluk) olarak okumak ve nesnenin veya durumun kendi iç yapısındaki bozulmazlığı ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca zamanın uzunluğunu değil; varlığın niteliğini korumasını, ihtiyarlamamasını, aşınmamasını ve bir yere sabitlenip oradan ayrılmamasını içerir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın cennet tasvirlerindeki tazelik vurgusunu ve cehennemdeki azabın mahiyetini mekanik bir takvim hesabına indirgeyerek ontolojik dönüşüm boyutunu gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın geçiciliği ile ilahi adaletin nihai sürekliliği arasındaki dengeyi kurar; insanın dünyadaki tutunma çabası ile ahiretteki kaçınılmaz akıbetin ontolojik zeminini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet nimetlerinin ve cehennem azabının nitelendiği eskatolojik ayetlerde, nefsin süfli dünyaya çakılmasını yerren kıssalarda ve servet biriktirme hırsını eleştiren uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyevi zenginlik veya güç ile varoluşsal emniyet kazanılabileceği vehmini yıkar; ebediyetin insani gayretle dünyada değil, ancak ilahi takdirle ahiret aleminde gerçekleşebileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağılmayan ve rüzgarla savrulmayan ocak taşlarının niteliğini koruyarak yerinde kalması; bedenin yaşlanma ve çürüme belirtilerine direnmesidir.
- Soyut anlamBir varlığın veya halin zamanın yıpratıcı etkisinden, entropisinden ve bozulma süreçlerinden muaf tutularak kesintisiz biçimde mevcudiyetini sürdürmesidir.
- Sistematik karşılıkZamansal akış karşısında formun korunması; ilahi adaletin tecellisinde ceza veya mükafat ortamının süreklilik arz eden nihai duruma kilitlenmesidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zaman değişkenini, sistemin içindeki entropik çözülme veya bozulma derecesini, ise varlığın veya durumun hal fonksiyonunu temsil eder. Birinci kısım zaman ilerledikçe bozulma ve çürüme türevinin sıfır olduğunu, yani sistemin yapısal aşınmaya uğramadığını ifade eder. İkinci kısım ise başlangıç anından () itibaren sistemin taşıdığı asli niteliğin () zaman boyunca hiçbir başkalaşıma uğramadan özdeş kaldığını matematiksel olarak formüle eder. Bu iki koşul, kökün hem süreklilik hem de bozulmazlık eksenini simgeler.