ربع
ر - ب - ع
KÖK- 22 geçiş
- 21 ayet
- 12 sîga
- 13 sözlük
Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir. Diz ve ayakların sayısı dört olduğu için rabi’ denmiştir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir. Diz ve ayakların sayısı dört olduğu için rabi’ denmiştir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.667 harfباب العين و الرّاء والباء معهما
ع ر ب، ع ب ر، ر ع ب، ب ع ر، ر ب ع،ب ر ع مستعملات
عرب:
العرب العاربة: الصريح منهم. والأعاريب: جماعة الأعراب. ورجل عربيّ.
وما بها عَريب، أي: ما بها عربيّ.
وأعرب الرجل: أفصح القول والكلام، وهو عربانيّ اللسان، أي: فصيح. وأعرب الفرس إذا خلصت عربيّته وفاتته القرافة.
والإبل العِراب: هي العربية. والعرب المستعربة الذين دخلوا فيهم فاستعربوا وتعرّبوا.
والمرأة العَروُبُ:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR5.479 harfالرَبْعُ: الدارُ بعينها حيثُ كانت، وجمعها رِباعٌ ورُبوعٌ وأَرْباعٌ وارْبَعٌ.
والرَبْعُ: المحَلّةُ. يقال: ما أوسَعَ رَبْعَ بَني فلانٍ. والأَرْبَعَةُ في عدد المذكر، والأَرْبَعُ في عدد المؤنث. والأرْبَعونَ بعد الثلاثين. والرُبْعُ: جزءٌ من أربعة، ويُثقَّلُ مثل عُسْرٍ وعُسُرٍ. ورَبَعَ وَتَرَهُ يَرْبَعُهُ رَبْعاً، أي فتله من أَرْبَع قُوَى. والقوَّةُ: الطاقةُ. ورَبَعَتِ الإبلُ، إذا وَرَدَتِ الرِبْعَ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok29.803 harfباب العين والراء مع الباء
عرب ، عبر ، ربع ، رعب ، برع ، بعر : مستعملات .
عرب : قال ابن المظفّر : العَرَب العاربة : الصريح منهم .
قال : والأعاريب : جماعة الأعراب .
وقال غيره : رجل عربيّ إذا كان نسبه في العرب ثابتاً وإن لم يكن فصيحاً . وجمعه العَرَب ؛ كما يقال : رجل مجوسيّ ويهوديّ ، والجمع بحذف ياء النسبة : المجوس واليهود . ورجل مُعْرِب إذا كان فصيحاً وإن كان عجميّ النسب . ورجل أعرابيّ بالألف إذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR15.048 harf(باب الراء والباء وما يثلثهما)
(ربت) الراء والباء والتاء ليس أصلاً، لكنَّه من باب الإبدال يقال ربَّتَه تَرْبيتاً، إذا ربَّبَه. قال:
والقَبْرُ صِهْرٌ صالحٌ زِمِّيتُ *** ليس لمن ضُمِّنَه تَرْبيتُ([1]) (ربث) الراء والباء والثاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على اختلاطٍ واحتباسٍ. تقول ربّثْْتُ فلاناً أرَبِّثُه عن الأمر، إذا حبَستَه عنه. والرَّبِيثة: الأمر يَحبِسك. وفي الحديث: "إذا كان يوم الجمعة بعثَ إبليسُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.066 harf- أربعة، وأربعون، وربع، ورباع كلها من أصل واحد، قال الله تعالى: ﴿ثلاثة رابعهم كلبهم﴾ [الكهف/22]، و ﴿أربعين سنة يتيهون في الأرض﴾ [المائدة/26]، وقال: ﴿أربعين ليلة﴾ [البقرة/51]، وقال: ﴿ولهن الربع مما تركتم﴾ [النساء/12]، وقال: ﴿مثنى وثلان ورباع﴾ [النساء/3]، وربعت القوم أربعهم: كنت لهم رابعا، وأخذت ربع أموالهم، وربعت الحبل: جعلته على أربع قوى، والربع من أظماء الإبل، والحمى (الربع في الحمى: إتيانها في
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR3.288 harfر ب ع
ربع بالمكان: أقام به.
وأقاموا في ربعهم وربوعهم ورباعهم وهذا مربعهم ومرتبعهم.
وناقة مربـاع ونـوق مرابيـع: ينتجـن فـي الربيـع.
ومالـه هبـع ولا ربـع: فصيـل صيفـيّ ولا ربعـي والجمع رباع.
وعليه نازعتها رباعي وعلبة عند مقيل الرّاعـي وولـد فـي ربعيـة التـاج.
وربعـت الـأرض فهـي مربوعـة: مطرت في الربيع.
وأخذ المرباع وهو ربع المغنـم.
وحبـل مربـوع: مفتـول علـى أربـع
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok33.847 harfالأَربعة والأَربعون من العدد: معروف. والأَربعة في عدد المذكر والأَربع في عدد المؤنث، والأَربعون نعد الثلاثين، ولا يجوز في أَربعينَ أَربعينُ كما جاز في فِلَسْطِينَ وبابه لأَن مذهب الجمع في أَربعين وعشرين وبابه أَقْوَى وأَغلب منه في فِلَسْطين وبابها؛ فأَما قول سُحَيْم بن وَثِيل الرِّياحيّ:
وماذا يَدَّري الشُّعراء مِنِّي،
وقد جاوَزْتُ حَدَّ الأَرْبَعِينِ ؟
(* وفي رواية أخرى: وماذا تبتغي الشعراء مني
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR2.594 harf* ر ب ع * * الرَّبْعُ * الدار بعينها حيث كانت وجمعها * رِبَاعٌ * و * رُبُوعٌ * و * أَرْبَاعٌ * و * أَرْبُعٌ * و * الرَّبْعُ * أيضا المحلة و * الرُّبْعُ * جزء من أربعة ويُثقّل مثل عُسْر وعُسُر و * الرِّبْعُ * بالكسر في الحُمّى أن تأخذ يوما وتدع يومين ثم تجيء في اليوم الرابع يقال * رَبَعَتْ * عليه الحُمّى وقد * رُبِعَ * الرجل على ما لم يسم فاعله فهو * مَرْبُوعٌ * و * الرَّبِيعُ * عند العرب ربيعان
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR41.820 harfالربع: الدار بعينها حيث كانت، كما في الصحاح. وأنشد الصاغاني لزهير بن أبي سلمى:
فلما عرفت الدار قلت لربعهـا ألا انعم صباحا أيها الربع واسلم قال الجوهري: ج: رباع بالكسر، وربوع، بالضم، وأربع، كأفلس، وأرباع، كزند وأزناد. شاهد الربوع قول الشماخ:
تصيبهم وتخطئني المـنـايا وأخلف في ربوع عن ربوع وشاهد الأربع قول ذي الرمة:
الربع: الدار بعينها حيث كانت، كما في الصحاح. وأنشد الصاغاني لزهير بن أبي سلمى: فلما عرفت الدار قلت لربعهـا ألا انعم صباحا أيها الربع واسلم قال الجوهري: ج: رباع بالكسر، وربوع، بالضم، وأربع، كأفلس، وأرباع، كزند وأزناد. شاهد الربوع قول الشماخ: تصيبهم وتخطئني المـنـايا وأخلف في ربوع عن ربوع وشاهد الأربع قول ذي الرمة: أللأربع الدهم اللواتي كأنـهـا بقية وحي في بطون الصحائف الربع: المحلة. يقال: ما أوسع ربع فلان. نقله الجوهري. الربع: المنزل والوطن، متى كان، وبأي مكان، كل ذلك مشتق من ربع بالمكان يربع ربعا، إذا اطمأن، والجمع كالجمع، ومنه الحديث: وهل ترك لنا عقيل من ربع ويروى: من رباع، أراد به المنزل ودار الإقامة. وفي حديث عائشة رضي الله عنها: أنها أرادت بيع رباعها. الربع: النعش، يقال: حملت ربعه، أي نعشه. ويقال أيضا: ربعه الله، إذا نعشه. ورجل مربوع، أي منعوش منفس عنه. وهو مجاز. الربع: جماعة الناس. وقال شمر: الربوع: أهل المنازل. وبه فسر قول الشماخ المتقدم: وأخلف في ربوع عن ربوع
أي في قوم بعد قوم. وقال الأصمعي: يريد في ربع من أهلي، أي في مسكنهم. وقال أبو مالك: الربع: مثل السكن، وهما أهل البيت، وأنشد: فإن يك ربع من رجالي أصابهم من الله والحتم المطل شعـوب وقال شمر: الربع: يكون المنزل، ويكون أهل المنزل. قال ابن بري: والربع أيضا: العدد الكثير. الربع: الموضع يرتبعون فيه في الربيع خاصة، كالمربع كمقعد، وهو منزل القوم في الربيع خاصة. تقول: هذه مرابعنا ومصايفنا، أي حيث نرتبع ونصيف، كما في الصحاح. الربع: الرجل المتوسط القامة بين الطول والقصر، كالمربوع والربعة، بالفتح ويحرك، والمرباع كمحراب، ما رأيته في أمهات اللغة إلا صاحب المحيط، ذكر حبل مرباع بمعنى مربوع فأخذه المصنف وعم به، والمرتبع مبنيا للفاعل وللمفعول، وبهما روي قول العجاج: رباعيا مرتبعا أو شوقبا وقد ارتبع الرجل، إذا صار مربوع الخلقة، وفي الحديث: كان النبي صلى الله عليه وسلم أطول من المربوع، وأقصر من المشذب وفي حديث أم معبد رضي الله عنها: كان النبي صلى الله عليه وسلم ربعة، لا يأس من طول، ولا تقتحمه عين من قصر أي لم يكن في حد الربعة غير متجاوز له، فجعل ذلك القدر من تجاوز حد الربعة عدم يأس من بعض الطول، وفي تنكير الطول دليل على معنى البعضية، وهي ربعة أيضا بالفتح والتحريك، كالمذكر وجمعهما جميعا ربعات بسكون الباء، حكاه ثعلب عن ابن الأعرابي، ربعات، محركة، وهو شاذ، لأن فعلة إذا كانت صفة لا تحرك عينها في الجمع وإنما تحرك إذا كانت اسما، ولم تكن العين، أي موضع العين واوا أو ياء، كما في العباب والصحاح. وفي اللسان: وإنما حركوا ربعات، وإن كان صفة؛ لأن أصل ربعة اسم مؤنث وقع على المذكر والمؤنث، فوصف به. وقال الفراء: إنما حرك ربعات لأنه جاء نعتا للمذكر والمؤنث، فكأنه اسم نعت به. وقال الأزهري: خولف به طريق ضخمة وضخمات؛ لاستواء نعت الرجل والمرأة في قوله: رجل ربعة وامرأة ربعة، فصار كالاسم، والأصل في باب فعلة من الأسماء - مثل: تمرة وجفنة - أن يجمع على فعلات، مثل تمرات وجفنات، وما كان من النعوت على فعلة، مثل شاة لجبة، وامرأة عبلة، أن يجمع على فعلات بسكون العين، وإنما جمع ربعة على ربعات - وهو نعت - لأنه أشبه الأسماء لاستواء لفظ المذكر والمؤنث في واحده. قال: وقال الفراء: من العرب من يقول: امرأة ربعة، ونسوة ربعات، وكذلك رجل ربعة ورجال ربعون، فيجعله كسائر النعوت. قال ابن السكيت: ربع الرجل يربع، كمنع: وقف وانتظر وتحبس، وليس في نص ابن السكيت: انتظر، على ما نقله الجوهري والصاغاني وصاحب اللسان ومنه قولهم: اربع عليك، أو اربع على نفسك، أو اربع على ظلعك، أي ارفق بنفسك، وكف، كما في الصحاح، وقيل: معناه انتظر. قال الأحوص: ما ضر جيراننا إذا انتجعوا لو أنهم قبل بينهم ربعـوا
وفي المفردات: وقولهم: اربع على ظلعك، يجوز أن يكون من الإقامة، أي أقم على ظلعك، وأن يكون من ربع الحجر، أي تناوله على ظلعك انتهى. وفي حديث سبيعة الأسلمية اربعي بنفسك، ويروى: على نفسك. وله تأويلان: أحدهما بمعنى توقفي وانتظري تمام عدة الوفاة على مذهب من يقول: عدتها أبعد الأجلين، وهو مذهب علي وابن عباس رضي الله عنهم. والثاني أن يكون من ربع الرجل، إذا أخصب، والمعنى: نفسي عن نفسك وأخرجيها عن بؤس العدة وسوء الحال، وهذا على مذهب من يرى أن عدتها أدنى الأجلين، ولهذا قال عمر: إذا ولدت وزوجها على سريره، يعني لم يدفن، جاز أن تتزوج. وفي حديث آخر: فإنه لا يربع على ظلعك من لا يحزنه أمرك، أي لا يحتبس عليك ويصبر إلا من يهمه أمرك. وفي المثل: حدث حديثين امرأة، فإن أبت فاربع، أي كف، ويروى بقطع الهمزة، ويروى أيضا فأربعة، أي زد، لأنها أضعف فهما، فإن لم تفهم فاجعلها أربعة، وأراد بالحديثين حديثا واحدا تكرره مرتين، فكأنك حدثتها بحديثين. قال أبو سعيد: فإن لم تفهم بعد الأربعة فالمربعة، يعني العصا. يضرب في سوء السمع والإجابة. ربع يربع ربعا: رفع الحجر باليد وشاله: وقيل: حمله امتحانا للقوة، قال الأزهري: يقال ذلك في الحجر خاصة، ومنه الحديث أنه مر بقوم يربعون حجرا فقال: ما هذا? فقالوا: هذا حجر الأشداء. فقال: ألا أخبركم بأشدكم? من ملك نفسه عند الغضب. وفي رواية : ثم قال: عمال الله أقوى من هؤلاء. ربع الحبل، وكذلك الوتر: فتله من أربع قوى، أي طاقات، يقال: حبل مربوع ومرباع، الأخيرة عن ابن عباد. ووتر مربوع، ومنه قول لبيد: رابط الجأش على فرجهـم أعطف الجون بمربوع متل قيل: أي بعنان شديد من أربع قوى، وقيل: أراد رمحا، وسيأتي. وأنشد أبو الليث عن أبي ليلى: أترعها تبـوعـا ومـتـا بالمسد المربوع حتى ارفتا التبوع: مد الباع. وارفت: انقطع. ربعت الإبل تربع ربعا: وردت الربع، بالكسر، بأن حبست عن الماء ثلاثة أيام، ، أو أربعة، أو ثلاث ليال، ووردت في اليوم الرابع. والربع: ظمء من أظماء الإبل، وقد اختلف فيه، فقيل: هو أن تحبس عن الماء أربعا، ثم ترد الخامس، وقيل: هو أن ترد الماء يوما وتدعه يومين، ثم ترد اليوم الرابع، وقيل: هو لثلاث ليال وأربعة أيام. وقد أشار إلى ذلك المصنف في سياق عبارته مع تأمل فيه. وهي إبل روابع، وكذلك إلى العشر. واستعاره العجاج لورد القطا، فقال: وبلدة يمسي قطاها نسسا روابعا وقدر ربع خمسا ربع فلان يربع ربعا: أخصب، من الربيع، وبه فسر بعض حديث سبيعة الأسلمية، كما تقدم قريبا. وعليه الحمى: جاءته ربعا، بالكسر، وقد ربع، كعني، وأربع، بالضم، فهو مربوع ومربع، وهي أي الربع من الحمى أن تأخذ يوما وتدع يومين ثم تجيء في اليوم الرابع. قال ابن هرمة: لثقا تجفجفه الصبا وكأنه شاك تنكر ورده مربوع وأربعت عليه الحمى: لغة في ربعت، كما أن أربع لغة في ربع. قال أسامة الهذلي: إذا بلغوا مصرهم عوجلوا من الموت بالهميغ الذاعط من المربعـين ومـن آزل إذا جنه الليل كالنـاحـط
ويقال: أربعت عليه: أخذته ربعا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR54.350 harfرَبَعَهُمْ
1 رَبَعَهُمْ ذ , aor. رَبَعَ and رَبُعَ and رَبِعَ , (Msb, K,) inf. n. رَبْعٌ, (TA,) He took the fourth part of their property, or possessions. (Msb, K.) And (so in the K, but in the Msb “ or, ”) رَبَعَهُمْ, (S, Sgh, Msb, K,) aor. رَبَعَ (S, Sgh, Msb) and رَبُعَ and رَبِعَ , (Sgh, Msb,) not, as is implied in the K, رَبِعَ only, (TA,) [or rather, not رَبَعَ only,] inf. n. as above, and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.073 harfرَبَعَ
رَبَعَ A , I , U ( n. ac. رَبْع 1 ),
a. Took the fourth part of; became the fourth; came on the fourth day ( to water: camels ).
b. [ 'Ala ], Seized every fourth day ( fever ).
c. A , Twisted in four strands ( rope ).
d. . A [ Bi or Fī ], Lived quietly, undisturbed in; pastured at liberty ( camel ).
e. [ 'Ala ], (R)2 Was kindly disposed towards.
f. A , Restrained himself,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR110.065 harfربع
رَبَعَ - يَرْبَعُ (رَبَعَ - يَرْبِعُ) - رابِع - أَرْبَعَة - أَرْبَعِيْن - رُبَاع - رُبْع - الرُّبْع
رَبَعَ - يَرْبَعُ (رَبَعَ - يَرْبِعُ) + كائن + قوماً: صار رابعهم
رابِع - رابعهم: وصف يدل على الترتيب لشيء هو الرابع في مجموعته
أرْبَعَة: العدد أربعة: مجموعة من الأشياء عددها أربعة
أرْبَعِيْن: العدد أربعين: مجموعة من الأشياء عددها أربعين
Sîgalar(12)
- أَرْبَعِينَKırk(أَفْعَلِينَ)×4
- أَرْبَعَةًDört(أَفْعَلَةً)×2
- أَرْبَعَةَDört(أَفْعَلَةَ)×2
- أَرْبَعَةِDört(أَفْعَلَةِ)×2
- الرُّبُعُDörtte bir(الْفُعُلُ)×2
- بِأَرْبَعَةِDört(بِأَفْعَلَةِ)×2
- رَابِعُهُمْOnların dördüncüsü(فَاعِلُهُمْ)×2
- وَرُبَاعَVe dörder(وَفُعَالَ)×2
- أَرْبَعٍDört(أَفْعَلٍ)×1
- أَرْبَعَDört(أَفْعَلَ)×1
Mücavir kökler58 mücavir (194 toplam)
- ثلث
7 ortak ayet · Sülle çokluk demektir
- شهر
5 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- سدس
3 ortak ayet · سندس Hint kumaşıdır
- ثمن
3 ortak ayet · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
- شهد
5 ortak ayet · Petekteki baldır
- ثني
3 ortak ayet · Sena yaka demektir
- عشر
3 ortak ayet · “On” demektir
- رمي
2 ortak ayet · Reml kum demektir
- خمس
2 ortak ayet · Hams : Beş kişilik topluluktur
- ربص
2 ortak ayet · “Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden…
- نسو
3 ortak ayet · Kadınlar
- وحد
4 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
Geçtiği ayetler(21)
وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ
KırkVe hani, Musa ile kırk geceyi vaidleşmiştik. Yine siz zalimler olarak onun arkasından buzağıyı (tanrı) edinmiştiniz.
قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ
KırkBuyurmuştur ki: Orası onlara kırk yıl haram edildi. Yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar. Artık sen fasıklar güruhu için tasalanma.
… مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي …
KırkMusa’ya otuz gece vade verdik. Sonra bunu on ile tamamladık. Böylece Rabbının ta’yin ettiği vakit, kırk gece olarak tamamlandı. Musa kardeşi Harun’a dedi ki: Kavmim içinde, benim yerime geç. Islah et ve fesadçıların yoluna uyma.
… وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي …
KırkBiz; insana, anne ve babasına ihsan etmesini tavsiye ettik. Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu. Taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır. Nihayet erginlik çağına ulaşınca ve kırk yaşına varınca der ki: Rabbım bana; ana-babama verdiğin nimete şükretmemi ve senin hoşnud olacağın salih amel işlememi ilham et. Bana verdiğin gibi soyuma da salah ver. Doğrusu ben, Sana döndüm. Ve gerçekten ben, müslümanlardanım.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ربع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ثلث, خمس, ثبت |
| Zıt Kök | فرد |
| Çekirdek Özet 1 | Dört ayak veya dayanak üzerine oturarak denge ve istikrar bulma |
| Çekirdek Özet 2 | Hukuki sınırlarda, sürelerde ve kâinat düzeninde istikrar eşiği olan dördüncü kademe |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yapıyı devrilmez kılan dörtlü denge, adil hisse ve kemal döngüsü |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt soyut bir sayı sayılması ve taşıdığı oturma, yerleşme ve kurumsal denge niteliğinin gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رب | Artırmak, beslemek, toplamak, bağlayıp sabit ve devamlı kılmak (ربب, ربط, ربح, ربص, ربو) | ع | Çekirdeğe derinlik, açığa çıkma ve uzuvsal yayılım katan ayın harfiyle anlam, dört dayanak üzerine tam oturma, konaklama, dört parçaya ayrılma ve dörtyüzlü yapısal denge kazanma yönünde özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Hareketin başlangıç ilkesini, yönlendirici tepe noktasını ve iradeyi temsil eder. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Sınırları belirli bir iç mekânı, toparlanmayı ve kuşatıcı barınma alanını simgeler. |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Dışa vurumu, kaynak olmayı, derin idraki ve açıkça belirmeyi ifade eder. |
| ربع | Bir amaca veya başa (ر) yönelen yapının, korunaklı bir alanda (ب) kaynak ve dayanaklar bularak (ع) dört başı mamur biçimde yerleşmesi, istikrar ve taşıyıcı denge kurması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dört ayak üstüne oturma, bağdaş kurma, ağırlık taşını iki elle yerden yukarı kaldırma ve develerin dört günde bir suya gelmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa, atının sağlam dizginini tarif ederken kökü dört bükümlü ip anlamında kullanır: أَعْطِفُ الجَوْنَ بمرْبوعٍ مِتَلّ |
| Erken Arapça kullanım | Cahiliye reislerinin ganimetten aldığı dörtte birlik paya el-mirbâ‘ (المِرْباع) denir. Abdullah b. Aneme ed-Dabbî beytinde şöyle der: لك المِرْباع منها والصفايا / وحُكمك والنَّشيطة والفضولُ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde *r-b-ʿ kökü dört sayısını ve dörtlü mekânsal düzeni ifade eden kadim bir çekirdektir. İbranicede arba‘ (אַרְבַּע), Süryanicede arba‘ (ܐܪܒܥ), Akadcada erbû ve erbettu biçimleriyle hem temel sayıyı hem de dört ana yönü (kuzey, güney, doğu, batı) gösterir. Ge‘ez dilinde 'arba'tu şeklindedir. Ortak anlamsal tabaka; dördüncü unsuru, dörtgen sağlamlığı ve uzamsal tamamlanmayı imler. Arapçada bu ortak Sami kök, sayısal işlevinin yanı sıra tabiatın canlandığı bahar mevsimi (rebî‘), insanların yurt edinip yerleştiği mekân (reb‘) ve devenin dört günde bir su içme periyodu (rib‘) gibi göçebe ve yerleşik hayatın somut döngüleriyle derinleştirilmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ربع kökünden türeyen sayı, yurt, bahar ve bağdaş kurma kavramları | Sayısal dörtlükten mekânsal istikrara, bahar yağmurlarıyla dirilen yuvaya ve dört ayağa oturmaya uzanan anlam akrabalığı vardır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice arba‘, Süryanice arba‘, Akadca erbû | Bütün merkezi Sami dillerinde dört sayısı ve dördüncü sıra için kullanılan ortak Proto-Sami miras kelimedir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yön ve sayı sistemleri | Dil ailesinin genelinde dört köşe ve dört yön ile bağlantılı olarak mekânı kuşatan asgari kararlı geometriyi gösterir. | Güçlü |
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ربع | Anlamlı | Dört, dörtte bir, yerleşme, bahar | Dört parçalı yapı, oturma, mekân edinme ve denge. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| رعب | Anlamlı | Korku, dehşet, için dolması | Kalbin korkuyla sarsılması ve istikrarın bozulması. | Kur'an'da geçer; zıt yönde sarsıntı. |
| برع | Anlamlı | Üstün gelmek, yetkinleşmek | Fazilette ve bilgide benzerlerinden öne çıkmak. | Kur'an'da geçmez. |
| بعر | Anlamlı | Dışkı, tortu, iz | Devenin veya koyunun geride bıraktığı organik atık. | Kur'an'da geçer. |
| عرب | Anlamlı | Açık, berrak, fasih olmak | Suyun durulması, konuşmanın net ve pürüzsüz olması. | Kur'an'da geçer; kapalılığın çözülmesi. |
| عبر | Anlamlı | Geçmek, aşmak, ders almak | Bir taraftan diğer tarafa geçmek, manayı kavrayıp aşmak. | Kur'an'da geçer. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ربع | Merkez | Dörtlü yapı, denge, pay | Dört ayak üstüne oturarak tam dengeye ve sınıra ulaşma. | Dört sayısı, çeyrek hisse ve istikrarlı konaklama. |
| ثلث | Komşu | Üçlü yapı, asgari çoğulluk | Henüz dörtlü dengenin kurulmadığı, devingen ara aşama. | Üç sayısı ve üçte bir pay; hareketli geçiş eşiği. |
| خمس | Komşu | Beşli yapı, taşma ve kuşatma | Dörtlü temel tabanın üzerine eklenen kuşatıcı üst kademe. | Beş sayısı ve beşte bir pay; el ayasının tamamı. |
| ثبت | Komşu | Kararlılık, sebat, yerleşme | Sayısal unsura dayanmaksızın doğrudan devrilmeme durumu. | Kımıldamadan yerinde durma, direnç gösterme. |
| فرد | Zıt | Teklik, yalnızlık, eşsizlik | Dörtlü destek ve paydaşlığın aksine her türlü ortaktan arınma. | Dayanağı ve dengi olmayan salt tekillik. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ربع | Dört, çeyrek, yurt | Sayısal dörtlük, hisse ve dört ayak üstüne oturma alanı. | Kesin |
| Latince | quattuor, quadratus, quarta pars | Dört, kare, dörtte bir pay | Sayısal ve geometrik karşılığı tam verir; mevsim ve yerleşme anlamını dışarıda bırakır. | Kesin |
| İngilizce | four, quarter, fourth, settle | Dört, çeyrek, yerleşmek | Dört ve çeyrek karşılıkları tamdır; konaklama anlamı dolaylıdır. | Güçlü |
| Almanca | vier, Viertel, Quartier | Dört, çeyrek, kışla/yurt | Dörtlük düzeni ve barınma/konaklama (Quartier) boyutunu kapsar. | Güçlü |
| Fransızca | quatre, quart, quartier | Dört, çeyrek, semt/mahalle | Hem sayısal oranı hem de yerleşim alanı ve bölge ayrımını karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Le Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَرْبَعَةً / أَرْبَعٍ / بِأَرْبَعَةِ | Dört adedi (kesin sınır ve şahitlik sayısı) | Hukuki sürelerde (Bakara 2:226), yeniden diriliş delilinde (Bakara 2:260), haram aylarda (Tevbe 9:2), şahitlik şartında (Nûr 24:4) ve yaratılış safhalarında (Fussilet 41:10). |
| أَرْبَعِينَ | Kırk sayısı (kemal, olgunluk ve arınma süresi) | Hz. Mûsâ'nın vahiy vadesinde (Bakara 2:51, A'râf 7:142), sürgün ve arınma cezasında (Mâide 5:26) ve insanın zihni-ruhi kemal yaşında (Ahkāf 46:15). |
| رَابِعُهُمْ | Dördüncü bileşen (ihata ve eşlik eden unsur) | Mağara ehlinin sayımında (Kehf 18:22) ve gizli fısıldaşmalarda Allah'ın ilmiyle dördüncü oluşunda (Mücâdele 58:7). |
| الرُّبُعُ | Dörtte bir (belirli miras payı) | Miras hukukunda çocuğu bulunmayan eşlerin terekeden alacağı kesin hisse bağlamında (Nisâ 4:12). |
| وَرُبَاعَ | Dörder dörder (dağılım ve kapasite sınırı) | Evlilikte azami eş sayısı ruhsatında (Nisâ 4:3) ve meleklerin kanat sayılarındaki kudret tecellisinde (Fâtır 35:1). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilim ve maiyyet | Mücâdele 58:7 ayetindeki dördüncü olma vasfının zat ile mi yoksa ihata eden ilim ile mi olduğu tartışması. | Mekânsal yakınlıktan arındırılmış, her şeyi kuşatan ilmi birliktelik. |
| Fıkıh | Hukuki sınırlar, miras ve şahitlik | Zina isnadında dört şahit şartı, îlâ süresinde dört ay bekleme, miras payında dörtte bir hisse ve taaddüd-i zevcât sınırı. | Hakların korunması için sübûtun asgari kesinlik ve doygunluk eşiği. |
| Tefsir | Ahkâm ve kıssa tahlili | Ahkāf 46:15'te zikredilen kırk yaş ile aklî rüşt ilişkisi ve Tîh çölündeki kırk yıllık arınma sürecinin mahiyeti. | İnsani tekamül ve toplumsal dönüşüm için gereken tamamlanma devresi. |
| Hadis | Mirbâ‘ geleneğinin ilgası ve ibadet vaktı | Cahiliye reisinin ganimetten aldığı dörtte birlik keyfi payın kaldırılarak beşte bir zekât/humus düzenine geçilmesi. | Keyfi kabile imtiyazından meşru ve adil kamu payına geçiş. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve rüşt vadesi | Tekamül eşiği | Arınma ve olgunlaşma | Kırk sayısı ile ferdin ve toplumun manevi kıvama ulaşması sağlanır. | Kesin |
| İlmi | İspat ve muhakeme | Kesinlik ölçütü | Şüpheyi bertaraf etme | Dört şahit veya dörtlü gözlemle kanaatin kesin bilgiye dönüşmesi. | Kesin |
| Siyasi | Hukuki otorite ve sınırlama | Ruhsat tavanı | Keyfiliği önleme | Çoklu evlilikte ve yönetim yetkilerinde keyfi sınırsızlığı dörde bağlama. | Güçlü |
| İktisadi | Miras ve ganimet bölüşümü | Hakkaniyetli hisse | Sermaye tekelleşmesini kırma | Terekede dörtte bir hisseyle mülkiyetin dağılımını dengede tutma. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düzlem kararlılığı ve dörtyüzlü yapı | Geometride bir alanın dengeli biçimde kapanması ve uzayda statik dengenin kurulması için gereken asgari taşıyıcı köşe sayısıdır. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal denge ve denetim mekanizması | Sosyal yapılarda dengenin sağlanması için yürütme, yasama, yargı ve kamu vicdanı gibi unsurların dörtlü bir istikrar üretmesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece aritmetik bir nicelikten ibaret görülüp fıkhi ve kevni istikrar boyutunun ihmal edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ربع kökü, bağdaş kurma ve yere sağlam oturma kök manasından gelerek hukuki şahitlikte, mirasta ve kemalde devrilmez bir denge sacayağını ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki dört ve kırk sayılarının rastgele seçildiği zannedilerek bu ölçülerin kurumsal, biyolojik ve ahlaki dengeyi tesis eden eşikler olduğu gözden kaçar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem toplumsal adaleti tesis ederken koyduğu sınırları hem de insanın manevi-biyolojik gelişimindeki olgunlaşma dönemlerini kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile ve ceza hukuku ayetlerinde, miras taksimatında, haram aylar düzenlemesinde ve peygamberlerin tekamül süreçlerini anlatan kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki sayısal sınırlamaların keyfi olduğunu düşünen yaklaşımları tashih eder; dördün bir yapay adet değil, istikrar ve tamamlanma modeli olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının dört ayağı veya iki dizi ile iki ayağı üstüne bağdaş kurup yere sağlamca oturması, dört kat bükülmüş urganın mukavemeti ve konaklama yurdudur.
- Soyut anlamBir iddia veya durumun şüpheden arınarak kesinlik kazanması, yetkilerin keyfilikten kurtulup dengelenmesi ve sistemin oturmasıdır.
- Sistematik karşılıkBir düzenin devrilmeden ayakta kalabilmesi için gerekli olan dörtlü taşıyıcı denge, meşru sınır tavanı ve olgunlaşma döngüsüdür.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde yer alan kümesi, istikrarlı bir yapıyı oluşturan dört bağımsız bileşeni () simgeler. Formüldeki vektörel toplamın sıfıra eşit olması () ise dört dayanağın birbirini dengeleyerek sistemi statik ve devrilmez bir istikrara kavuşturduğunu ifade eder.