سجد
س - ج - د
KÖK- 92 geçiş
- 81 ayet
- 34 sîga
- 13 sözlük
Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi yere eğilmiş ağaçtır. Alnı yere koymaya secde denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi yere eğilmiş ağaçtır. Alnı yere koymaya secde denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.326 harfباب الجيم والسين والدال معهما
ج د س، ج س د، س ج د، س د ج مستعملات
جدس:
جَديسٌ حيٌّ كانوا يناسبون عاداً، وهم إخوةُ طَسمٍ، وكانت منازلهم اليمامة، قال:
بوارُ طَسمٍ بيدي جَديسِ
جسد:
الجَسَدُ للإنسان، ولا يقال لغير الإنسان جَسَدٌ من خلق الأرض. وكل خلقٍ لا يأكلُ ولا يشرب من نحو الملائكة والجنِّ مما يَعقِل فهو جَسَدٌ.
وكان عِجلُ بني إسرائيل جَسَداً لا يأكل ولا يشرب ويصيح، وقوله تعالى: "وما
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR783 harfسَجَدَ: خضع. وقال:
بِجَمْعٍ تَضِلُّ البُلْقُ في حَجَراتِهِتَرى الأُكْمَ فيها سُجَّداً للحَوافِرِ
ومنه سُجودُ الصلاة، وهو وضع الجَبْهة على الأَرْضِ. والاسْمُ السِجْدَةُ بالكسر. وسورة السَجْدَةِ. أبو عمرو: أَسْجَدَ الرَجُلُ: طَأْطَأَ رَأْسَهُ وانْحَنى. وأنشد أعرابِيٌّ من بني أسد:
وَقُلْنَ لَهُ أَسْجِدْ لِلَيْلَى فَأَسْجَدا
والسَجَّادَةُ: الخُمْرَةُ. وأَثَر السجود أيضاً في الجبهة. والإسجادُ:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR8.385 harfج س د
جسد ، جدس ، سجد ، سدج ، دسج : مستعملة .
جدس : قال الليث : جَدِيسٌ : حَيٌّ من عَرَبِ عادٍ الأولى ، وهم إخْوَةُ طَسْمٍ ، وكانت مَنازِلُهُمْ اليمامَةَ ، وفيهم يَقُولُ رُؤبَةُ :
بَوَارُ طَسْمٍ بِيَدَيْ جَدِيسِ
وروِي عن مُعَاذِ بنِ جَبَل أنه قال : ( منْ كانَتْ له أرضٌ جادِسَةٌ قد عُرفتْ لهُ في الجاهِلِيَّةِ حَتى أَسْلَمَ فَهِيَ له ) .
قال أبو عبيد : الأرضُ الجادِسَةُ : التي لم تُعمَرْ ولم
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.784 harf(باب السين والتاء وما يثلثهما)
(ستر) السين والتاء والراء كلمةٌ تدلُّ على الغِطاءِ. تقول: سترت الشيء ستراً. والسُّتْرَة: ما استترت به، كائناً ما كان. وكذلك السِّتَار([1]). فأمَّا الإستار، وقولهم إستار الكعبة، فالأغلبُ أنه من السِّتْر، وكأنَّه أراد به ما تُستَر به الكعبة من لباسٍ. إلاَّ أنَّ قوماً زعموا أنْ ليس ذلك من اللِّباس، وإنما هو من العَدَد. قالوا: والعرب تسمِّي الأربعة الإستار([2])،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.157 harf- السجود أصله: التطامن (التطامن: الانحناء) والتذلل، وجعل ذلك عبارة عن التذلل لله وعبادته، وهو عام في الإنسان، والحيوانات، والجمادات، وذلك ضربان: سجود باختيار، وليس ذلك إلا للإنسان، وبه يستحق الثواب، نحو قوله: ﴿فاسجدوا لله واعبدوا﴾ [النجم/62]، أي: تذللوا له، وسجود تسخير، وهو للإنسان، والحيوانات، والنبات، وعلى ذلك قوله: ﴿ولله يسجد من في السموات والأرض طوعا وكرها وظلالهم بالغدو والآصال﴾ [الرعد/ 15]،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR595 harfس ج د
رجال ونساء سجد وباتوا ركوعاً سجوداً ورجـل سجـاد وعلـى وجهـه سجـادة وهـي أثـر السجود وبسط سجادته ومسجدته وسمعت العـرب يضمـون السيـن.
ويجعـل الكافـور علـى مساجد الميت جمع مسجد بفتح الجيم.
ومن المجاز: شجر ساجد وسواجد وشجرة ساجدة: مائلة.
والسفينة تسجد للرياح: تطيعها وتميل بميلها.
قال بشر: أجالد صفهم ولقد أراني على زوراء تسجد الرياح وفلان ساجد المنخز إذا كان ذليلاً خاضعاً.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.153 harfالساجد: المنتصب في لغة طيّء، قال الأَزهري: ولا يحفظ لغير الليث. ابن سيده: سَجَدَ يَسْجُدُ سجوداً وضع جبهته بالأَرض، وقوم سُجَّدٌ وسجود. وقوله عز وجل: وخروا له سجداً؛ هذا سجود إِعظام لا سجود عبادة لأَن بني يعقوب لم يكونوا يسجدون لغير الله عز وجل. قال الزجاج: إِنه كان من سنة التعظيم في ذلك الوقت أَن يُسْجَد للمعظم، قال وقيل: خروا له سجداً أَي خروا لله سجداً؛ قال الأَزهري: هذا قول الحسن والأَشبه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.037 harf* س ج د * * سَجَدَ * خضع ومنه * سُجُودُ * الصلاة وهو وضع الجبهة على الأرض وبابه دخل والاسم * السِّجْدَةُ * بكسر السين وسورة * السَّجْدةِ * بفتح السين و * السَّجَّادَةُ * الخُمْرة قلت الخُمْرة سجادة صغيرة تُعمل من سعف النخل وتُرمل بالخيوط ز و * المَسْجِدُ * بكسر الجيم وفتحها معروف قال الفراء ما كان على فعل يفعُل كدخل يدخل فالمفعل منه بفتح العين اسما كان أو مصدرا تقول دخل مدخلا وهذا مدخله إلا أحرفا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.481 harfسجد: خضع ومنه سجود الصلاة، وهو وضع الجبهة على الأرض، ولا خضوع أعظم منه، والاسم: السجدة، بالكسر. وسجد: انتصب في لغة طيئ قال الأزهري: ولا يحفظ لغير الليث، ضد. قال شيخنا: وقد يقال لا ضدية بين الخضوع والانتصاب، كما لا يخفى، قال بان سيده: سجد يسجد سجودا: وضع جبهته على الأرض، وقوم سجد وسجود. وقال أبو بكر: سجد إذا انحنى وتطأمن إلى الأرض. وأسجد: طاطأ رأسه وانحنى وكذلك البعير، وهو مجاز. قال الأسدي أنشده
سجد: خضع ومنه سجود الصلاة، وهو وضع الجبهة على الأرض، ولا خضوع أعظم منه، والاسم: السجدة، بالكسر. وسجد: انتصب في لغة طيئ قال الأزهري: ولا يحفظ لغير الليث، ضد. قال شيخنا: وقد يقال لا ضدية بين الخضوع والانتصاب، كما لا يخفى، قال بان سيده: سجد يسجد سجودا: وضع جبهته على الأرض، وقوم سجد وسجود. وقال أبو بكر: سجد إذا انحنى وتطأمن إلى الأرض. وأسجد: طاطأ رأسه وانحنى وكذلك البعير، وهو مجاز. قال الأسدي أنشده أبو عبيدة: وقلن له أسجدلليلى فأسجدا يعني بعيرها أنه طاطأ رأسه لتركبه، وقال حميد بن ثور يصف نساء: فلما لوين على معـصـم وكف خضيب وإسوارها فضول أزمتها أسـجـدت سجود النصارى لأحبارها يقول: لما ارتحلن ولوين فضول أزمة جمالهن على معاصمهن أسجدت لهن. وسجدت وأسجدت، إذا خفضت رأسها لتركب. وفي الحديث: كان كسرى يسجد للطالع أي يتطامن وينحنى والطالع: هو السهم الذي يجاوز الهدف من أعلاه، وكانوا يعدونه كالمقرطس، والذي يقع عن يمينه وشماله يقال له: عاصد. والمعنى أنه كان يسلم لراميه ويستسلم. وقال الأزهري: معناه أنه كان يخفض رأسه إذا شخص سهمه وارتفع عن الرمية ليتقوم السهم فيصيب الدارة. ومن المجاز: أسجد: أدام النظر مع سكون. وفي الصحاح: زيادة في إمراض بالكسر أجفان، والمراد به: النظر الدال على الإدلال، قال كثير: أغرك مني أن دلك عنـدنـا وإسجاد عينك الصيودين رابح والمسجد، كمسكن: الجبهة حيث يصيب الرجل ندب السجود. وهو مجاز، والآراب السبعة مساجد قال الله تعالى: وأن المساجد لله وقيل: هي مواضع السجود من الإنسان: الجبهة، والأنف، واليدأن، والركبتان، والرجلان. وقال الليث: السجود، مواضعه من الجسد والأرض: مساجد، واحدها مسجد، قال: والمسجد اسم جامع حيث سجد عليه.
والمسجد بكسر الجيم: من أي موضع السجود نفسه. وفي كتاب الفروق لابن بري: المسجد: البيت الذي يسجد فيه، وبالفتح: موضع الجبهة. وقال الزجاج: كل موضع يتعبد فيه فهو مسجد، ويفتح جيمه قال: ابن الأعرابي مسجد بفتح الجيم، محراب البيوت ومصلى الجماعات. وفي الصحاح: قال الفراء المفعل من باب نصر، بفتح العين، اسما كان أو مصدرا، ولا يقع فيه الفرق، مثل دخل مدخلا، وهذا مدخله إلا أحرفا من الأسماء كمسجد، ومطلع، ومشرق، ومسقط، ومفرق، ومجزر، ومسكن، ومرفق، ومنبت، ومنسك فإنهم ألزموها كسر العين وجعلوا الكسر علامة الاسم. والفتح في كله جائز وإن لم نسمعه، فقد روي مسكن ومسكن وسمع المسجد والمسجد، والمطلع والمطلع. قال وما كان من باب جلس يجلس فالموضع بالكسر، والمصدر بالفتح، للفرق بينهما، تقول نزل منزلا. بفتح الزاي، أي نزولا، وتقول هذا منزله، بالكسر، لأنه بمعنى الدار. قال: وهو مذهب تفرد به هذا الباب من بين أخواته، وذلك أن المواضع والمصادر في غير هذا الباب يرد كلها إلى فتح العين، ولا يقع فيها الفرق، ولم يكسر شيء فيما سوى المذكور إلا الأحرف التي ذكرناها، انتهى نص عبارة الفراء. ومن المجاز: سجدت رجله، كفرح، إذا انتفخت فهو أي الرجل أسجد. والأسجاد بالفتح في قول الأسود ابن يعفر النهشلي من يدوانه رواية المفضل.
من خمر ذي نطف أغن منطق وافى بها كدراهم الأسـجـاد هم اليهود والنصارى، أو معناه الجزية، قاله أبو عبيدة، ورواه بالفتح. أو دراهم الأسجاد هي دراهم الأكاسرة كانت عليها صور يسجدون لها، وقيل: كانت عليها صورة كسرى فمن أبصرها سجد لها، أي طاطأ رأسه لهأ وأظهر الخضوع، قاله ابن الأنباري، في تفسير شعر الأسود بن يعفر وروي بكسر الهمزة، وفسر، باليهود وهو قول ابن الأعرابي. ومن المجاز: الإسجاد: فتور الظرف، وعين ساجدة إذا كانت فاترة، وأسجدت عينها غضتها. ومن المجاز أيضا: شجر ساجد، وسواجد، ونخلة ساجدة، إذا أمالها حملها، وسجدت النخلة مالت، ونخل سواجد: مائلة، عن أبي حنيفة، قال لبيد: بين الصفا وخليج العين سـاكـنة غلب سواجد لم يدخل بها الحصر وقوله تعالى: سجدا لله وهم داخرون أي خضعاء متسخرة لما سخرت له. وقال الفراء في قوله تعالى: والنجم والشجر يسجدان معناه: يستقبلان الشمس ويميلان معها حتى ينكسر الفيء. وقوله تعالى وخر له سجدا سجود تحية لا عبادة، وقال الأخفش معنى الخرور في هذه الآية: المرور لا السقوط والوقوع. وقال ابن عباس في قوله تعالى: وادخلوا الباب سجدا أي ركعا وقال: باب ضيق. وسجود الموات محمله في القرآن طاعته لما سخر له، وليس سجود الموات لله بأعجب من هبوط الحجارة من خشية الله، وعلينا التسليم لله، والإيمان بما أنزل من غير تطلب كيفية ذلك السجود، وفقهه. ومما يستدرك عليه: المسجدان: مسجد مكة، ومسجد المدينة، شرفهما الله تعالى، قال الكميت، يمدح بني أمية: لكم مسجدا الله المزوران والحصىلكم قبصه ما بين أثرآ وأقترا والمسجدة، بالكسر، والسجادة: الخمرة المسجود عليها، وسمع ضم السين، كما في الأساس. ورجل سجاد، ككتان، وعلى وجهه سجادة: أثر السجود والسواجد النخيل المتأصلة الثابتة. قاله ابن الأعرابي وبه فسر قول لبيد. وسورة السجدة، بالفتح. ويكون السجود بمعنى التحية.
والسفينة تسجد للريح، أي تميل بميله، وهو مجاز، ومنه أيضا فلان ساجد المنخر، إذا كان ذليلا خاضعا. والسجاد: لقب علي بن الحسين بن علي، وعلي بن عبد الله بن عبأس، ومحمد بن طلحة بن عبدالله التميمي رضي الله عنهم.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.210 harfسَجَدَ
1 سَجَدَ ذ , (S, A, Msb, K, &c.,) [aor. سَجُدَ ,] inf. n. سُجُودٌ, (Msb,) He was, or became, lowly, humble, or submissive; syn. خَضَعَ, (S, A, K, TA,) or تَطَامَنَ, and ذَلَّ: (Msb:) or he bent him-self down towards the ground: (Aboo-Bekr, TA: [and such is often meant by خَضَعَ and by تَطَامَنَ:]) [or it has both of these significations combined; i. e. he was, or became, lowly, humble, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR622 harfسَجَدَ
سَجَدَ U ( n. ac. سُجُوْد 27 ),
a. Bowed down, prostrated himself.
b. [ La ], Bowed down to; adored.
c. Stood erect.
سَجِدَ
سَجِدَ A ( n. ac. سَجَد 4 ),
a. Was swollen ( foot ).
أَسْجَدَ
أَسْجَدَ IV ,
a. Bent his head; bowed down.
b. [ La ], Looked at, eyed.
مَسْجَدَة
مَسْجَدَة 17t ,
a. see 28t .
مَسْجِد
مَسْجِد 18 , ( pl. مَسَاْجِدُ 44 ),
a. Place of prayer : mosque &c.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok32.133 harfسجد
سَجَدَ - يَسْجُدُ - سُجُوْد - سَاجِد - سَاجِدِيْن - سُجَّد - سُجَّداً - مَسْجِد - مَسَاجِد
سَجَدَ - يَسْجُدُ + كائن + لـِ كائن آخر أو لإله: يبدي علامات الخضوع والانقياد والذل له
وتختلف علامات الخضوع والانقياد والذل من كائن لآخر:
فهي في البشر عند سجودهم لله: ينزل المرء على ركبتيه ويضع جبهته وكفيه على الأرض في وضعية السجود المعروفة
وفي سجود
Sîgalar(34)
- الْمَسْجِدِMescit(الْمَفْعِلِ)×12
- سُجَّدًاSecde edenler(فُعَّلًا)×11
- اسْجُدُواSecde edin(افْعُلُوا)×6
- السُّجُودِSecde etmek(الْفُعُولِ)×6
- السَّاجِدِينَSecde edenler(الْفَاعِلِينَ)×5
- سَاجِدِينَSecde edenler(فَاعِلِينَ)×5
- فَسَجَدُواHemen secde ettiler(فَفَعَلُوا)×5
- يَسْجُدُونَSecde ederler(يَفْعُلُونَ)×4
- الْمَسْجِدَMescit(الْمَفْعِلَ)×3
- مَسَاجِدَMescitler(مَفَاعِلَ)×3
Mücavir kökler151 mücavir (377 toplam)
- حرم
15 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- بلس
8 ortak ayet · Belas kıl keçesi demektir
- ركع
6 ortak ayet · “Ruk’a” eğilerek bakılmadan dibi görülmeyen derin yer…
- أدم
7 ortak ayet · Edim dibalı deri demektir
- شطر
3 ortak ayet · Merkez
- حيث
6 ortak ayet · Hayese sürülmüş tarla demektir
- عكف
4 ortak ayet · Örgülü saç demektir
- خرر
4 ortak ayet · Sel suyunun yardığı hendek demektir
- صدد
6 ortak ayet · Alıkoyarlar
- حطط
2 ortak ayet · Hatit (Tı) cüce demektir
- حلق
2 ortak ayet · Boğaz, halka demektir
- سوي
7 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
Geçtiği ayetler(81)
… فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ …
MescitDoğrusu biz, yüzünün semaya doğru çevrilip durduğunu görüyoruz. Şimdi seni hoşnud olacağın bir kıbleye çevireceğiz. Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede bulunursanız bulunun, yüzlerinizi o tarafa çevirin. Şüphesiz ki, kendilerine kitab verilenler bunun Rablarından gelen bir gerçek olduğunu bilirler. Allah, onların yaptıklarından gafil değildir.
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
MescitNereden (yola) çıkarsan yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. Şüphesiz bu, Rabbından bir haktır. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا …
MescitNereden (yola) çıkarsan, yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. Siz de nerede olursanız, yüzünüzü o yana döndürün, Ta ki, zalim olanlardan başka insanların aleyhinizde bir delili bulunmasın. Artık onlardan korkmayın, Benden korkun ki, hem üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım, hem de siz hidayeti ümid edebilesiniz.
… أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ …
MescitVe onları nerede yakalarsanız öldürün. Sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne, katilden beterdir. Onlar sizinle savaşmadıkça, siz de Mescid-i Haram’da onlarla savaşmayın. Ancak onlar sizinle savaşırlarsa, siz de onları öldürün. İşte kafirlerin cezası böyledir.
… عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
MescitAllah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.
… فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا …
MescitEy iman edenler; Allah’ın nişanelerine, haram olan aya, hediye olan kurbanlığa, gerdanlıklı hayvanlara ve Rabblarından nimet, rıza taleb ederek Beyt’ül Haram’a gelenlere hürmetsizlik etmeyin. İhramdan çıkınca avlanın. Sizi Mescid-i Haram’dan alıkoydukları için bir kavme olan kininiz, siz haddi aşmaya sürüklemesin. İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın. Günah işlemek ve aşırı gitmek üzerinde yardımlaşmayın. Allah’tan sakının, muhakkak ki Allah’ın cezası şiddetlidir.
وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
MescitAllah onlara, niçin azab etmesin ki; onlar, kendileri ona ehil olmadıkları halde (insanları) Mescid-i Haram’dan men’edip duranlardır. Hem O’nun dostu değillerdir. O’nun dostları ancak müttakilerdir, ama onların çoğu bilmezler.
… عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ …
MescitMescid-i Haram’ın yanında muahede yaptıklarınız müstesna, müşriklerin Allah yanında ve Rasulünün yanında nasıl bir ahdi olabilir ki? Onlar, size doğru davrandıkça siz de onlara karşı doğru davranın. Muhakkak ki Allah; müttakileri sever.
أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي …
MescitSiz; hacılara su vermeyi, Mescid-i Haram’ı tamir etmeyi; Allah’a ve ahiret gününe inanan ve Allah yolunda cihad edenle bir mi tuttunuz? Bunlar, Allah katında bir olamazlar. Ve Allah; zalimler güruhunu hidayete erdirmez.
سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
MescitŞanı yücedir o Allah’ın ki; kulunu geceleyin Mescid-i Haram’dan çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksa’ya götürmüştür. Bir kısım ayetlerimizi gösterelim diye. Muhakkak ki O’dur O, Semi’, Basir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سجد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ركع, خضع, قنت |
| Zıt Kök | كبر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın boyun bükmesi, başını öne eğmesi, yere doğru alçalması ve fiziksel olarak yataylaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İrade sahibi veya gayriiradi bütün varlıkların mutlak yaratıcı karşısında haddini bilmesi, teslimiyet göstermesi ve ontolojik teshire boyun eğmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel ve kozmik ölçekte kibrin tasfiyesi, otoriteye koşulsuz boyun eğiş ve bu itaatin mekânsal/eylemsel olarak kurumsallaşması |
| Kritik Hata Riski | Secdeyi yalnızca namazdaki bedensel bir rükünden ibaret sayıp kâinattaki ontolojik boyun eğişi ve iradi teslimiyetin siyasal/ahlaki boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سج | Yayılma, sessizce akma, örtme, sakinleşip yatışma ve kendi sınırlarına çekilme; nitekim سجر dolup taşma ve tutuşmayı, سجل akıtılıp yazılmayı ve hükmün kayda geçmesini, سجن bir yere kapatıp hapsetmeyi, سجي ise gecenin karanlığıyla her yanı bürüyüp dinginleştirmesini ifade eder. | د | Eklenen د harfi (kapı, sınır, eşik, duruş ve somut bir noktaya varma hareketi), çekirdekteki yayılma ve yatışma hareketini aşağıya doğru nihai bir sınıra ulaştırarak başın veya gövdenin yere temas ettiği kesin bir eğilme ve teslimiyet duruşuna dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, zemine yaslanma | Hareketin dayandığı omurgayı, tutunma noktasını veya mevcut direncin kırılma zeminini imler. |
| ج | Deve, taşıma, yol alma, toparlanıp eğilme | Gövdenin ağırlığıyla birlikte bükülmesini, yük karşısında diz çökme ve alçalma devinimini temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, eşik ve sınıra varış | Hareketin ulaştığı alt sınırı, teslimiyet eşiğini ve yere temas ederek tamamlanan son noktayı gösterir. |
| سجد | Destek ve dik duruşun kırılarak gövdenin eşiğe doğru bükülüp alçalması | Dik ve müstakil duran varlığın kendi gücünden vazgeçip bir üst otoritenin eşiğinde başını yere doğru eğmesi ve sınırına kapanması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlının başını öne eğmesi, devenin binilmek için boynunu yere doğru uzatması, meyve yüklü ağacın dallarının yere sarkması ve geminin rüzgârın yönüne boyun eğip yatmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında binek hayvanının boyun eğmesi ve Hristiyanların din adamları önünde eğilmeleri bu kökle ifade edilmiştir. Humayd el-Erkat şöyle der: فُضُولَ أزِمّتِها أسْجَدَتْ / سُجودَ النَّصارى لأربابِها (Yularlarının fazlalıkları, Hristiyanların efendilerine secde edişi gibi binekleri boyun eğdirdi). Ayrıca Esedli bir bedevî devenin çöküp boyun eğişini tarif ederken وقُلنَ له أَسْجِدْ لليلَى فأسْجَدَا demiştir. Bişr b. Ebî Hâzim ise geminin rüzgâra tabi oluşunu على زوراء تسجد للرياح dizesiyle anlatır. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde hükümdarların huzurunda yapılan ta’zim rükûu ve Sasani paraları üzerindeki kral resimlerine gösterilen hürmet için bu kök türetilmiştir; bu paralara دراهم الإسجاد denilirdi. Gözlerin süzülüp uysallaşması عين ساجدة ifadesiyle, dik duruşun zıddı olan alçalma hâli ise ساجد المنخز deyimiyle karşılanmıştır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında bu kök belirgin bir tapınma, hürmet ve fiziksel eğilme semantiği taşır. Ârâmîce ve Süryânîce zemininde yer alan sgad (סְגִד / ܣܓܕ) fiili doğrudan yere kapanmak, tapınmak ve hürmetle boyun eğmek manasındadır; nitekim ibadethane veya sunak anlamındaki mesgədhā (ܡܣܓܕܐ) formu da doğrudan bu kökten türemiştir. Nebatî ve Palmira kitabelerinde de adak taşları ve kutsal alanlar için msgd' biçimi belgelenmektedir. İbranicede bu fiil Eski Ahit'in geç Ârâmîce bölümlerinde (Daniel kitabı) putun önünde yere kapanmayı ifade etmek üzere yer alır. Kökün Proto-Sami düzeyinde ilkin fiziksel bir alçalma ve boyun bükme hareketine işaret ettiği, ardından Güney ve Kuzeybatı Sami dillerinde kutsal bir otorite veya hükümdar karşısında yere kapanma biçimindeki ritüelistik boyuta evrildiği görülür. Arapçada kök hem ilksel fiziksel anlamını (ağacın veya devenin eğilmesi) korumuş hem de tevhid inancı doğrultusunda yalnızca Allah’a has kılınan mutlak bir ibadet formuna dönüşmüştür.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Compendious Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سجد kökünden türeyen سُجُود ve مَسْجِد kelimeleri | Fiziksel olarak başı öne eğmek ve yere yapıştırmak anlamından, zihinsel ve kalbî kibirden arınarak mutlak Yaratıcı önünde alçalmaya ve bunun yapıldığı yere geçiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ârâmîce ve Süryânîce sgad (ܣܓܕ), Nebatîce msgd' | Boyun eğmek, tapınmak, yere kapanmak ve ibadet mahalli anlamları Sami dilleri ortak dinî sözvarlığının bir parçasıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış soydaşlık tespit edilmedi | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında kökün doğrudan ses denkliği gösteren düzenli bir karşılığına ulaşılamamıştır. | Muhtemel |
Kaynak HALOT, Payne Smith, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سجد | Anlamlı | Baş eğmek, yere kapanmak | Boyun büküp alçalmak, mutlak otorite karşısında haddini bilmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| سدج | Anlamlı | Uydurmak, yalan düzmek | Asılsız sözler tertip etmek, gerçeği eğip bükerek asılsız kurgu yapmak. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| جسد | Anlamlı | Cisim, somut beden | Ruhsuz veya hareketsiz gövde, kan ve etten oluşan maddi varlık. | Kur'an'da geçer; somutlaşma ve yoğunlaşma ortak paydasıdır. |
| جدس | Anlamlı | Sertleşmiş toprak, çorak zemin | Üzerinde bitki bitmeyen sert ve basılmış yer, mezar. | Kur'an'da geçmez; yere ve alçak zemine temas yönüyle ilişkilidir. |
| دسج | Anlamlı | Gizlice ilerlemek, sokulmak | Karanlıkta veya fark ettirmeden yürümek, hileyle yaklaşmak. | Kur'an'da geçmez; gövdeyi alçaltarak gizlenme çağrışımı taşır. |
| دجس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bağımsız ve işlek bir semantik kök olarak kaydedilmemiştir. | Sözlüklerde mühmel kabul edilir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سجد | Merkez | Alçalma ve teslimiyet | Alnın bizzat yere konulması veya bir varlığın varoluşsal olarak mutlak itaate girmesidir. | İtaatin ve teslimiyetin varabileceği en son ve en somut fiziksel/metafiziksel noktadır. |
| ركع | Komşu | Eğilme | Belden bükülerek eğilmektir; yere kapanmayı değil, ayakta duruş ile yere kapanış arasındaki geçişi ifade eder. | Tam bir temas ve sıfırlanma içermez, teslimiyetin başlangıç safhasıdır. |
| خضع | Komşu | Boyun bükme | Boynun öne düşmesi, sesin kısılması ve psikolojik olarak bir gücün karşısında ezilmektir. | Daha ziyade duruş, bakış ve ses tonundaki yumuşama ve kırılmayı belirtir. |
| قنت | Komşu | Sürekli itaat | Saygıyla ve sükûnetle ilahi emre amade olup divanda kıyamda veya itaatte durmaktır. | Eylemin sürekliliğine, içsel bağlılığına ve emre hazır bulunuşluğuna odaklanır. |
| كبر | Zıt | Büyüklük taslama | Kendini büyük görmek, başkalarının ve ilahi otoritenin üzerinde konumlandırmak, eğilmeyi reddetmektir. | Secdenin içerdiği alçalma ve sınırını bilme hareketinin tam zıddı olan hadsizleşmedir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سجد | Başı eğmek, yere kapanmak, teslim olmak | Hem fiziki alçalmayı hem kozmik boyun eğişi hem de ibadet kastıyla alnın yere konmasını içerir. | Kesin |
| Latince | Prosternere, adorare | Yere serilmek, tapınmak | Prosternere öne doğru yere kapanma hareketini karşılar fakat ibadet boyutunu her zaman vermez; adorare ise tapınma kastını verir ancak beden hareketini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Prostrate, bow down, submit | Yere kapanmak, boyun eğmek | Prostrate yere uzanıp kapanmayı tam verir; submit kavramın ontolojik teslimiyet boyutunu karşılar ancak tekil bir kelime her iki katmanı aynı anda yüklenemez. | Güçlü |
| Almanca | Niederwerfen, sich beugen | Yere kapanmak, eğilmek | Sich niederwerfen fiziksel olarak kendini yere atmayı ve kapanmayı aktarır; sich beugen ise iradi boyun eğmeyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Se prosterner, s'incliner | Secde etmek, eğilmek | Se prosterner saygı veya ibadetle yere yüzüstü kapanma fiilidir; kökün hem bedensel hem de saygı bildiren ritüel yönünü oldukça dengeli aktarır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتَكُونَ مِنَ السَّاجِدِينَ / وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا | Fiziksel olarak başı eğip alçalmak | Şehre girerken tevazu ile boyun büküp girme emri ve meleklerin fiziksel hürmet duruşu; Bakara 2:58, Ârâf 7:161. |
| فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ / وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا | Ta'zim, hürmet ve hilafeti ikrar | Âdem'e veya Yusuf'a karşı yapılan, ilahi emre dayalı saygı ve itaat duruşu; Bakara 2:34, Yûsuf 12:100. |
| وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ / وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ | Ontolojik teshir ve kozmik boyun eğiş | Göklerdeki ve yerdeki canlıların, gölgelerin, yıldızların ve ağaçların ilahi yasalara mecburen uyması; Ra'd 13:15, Nahl 16:49, Rahmân 55:6. |
| سُجَّدًا وَبُكِيًّا / تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا | Şer'î ibadet ve namazdaki secde | Müminlerin ve peygamberlerin Allah'a halisane ibadet ederken alınlarını yere koymaları; Meryem 19:58, Feth 48:29. |
| وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ / عِمَارَةَ مَسَاجِدِ اللَّهِ | İbadet edilen mekânlar | Müminlerin namaz kılıp Allah'ı andığı mabetler ve genel ibadethaneler; Tevbe 9:18, Cinn 72:18. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, ibadet ve şirk sınırları | Meleklerin Âdem'e secdesinin ibadet mi yoksa kıble/tazim mi olduğu; kâinattaki teshir secdesinin cebrîliği ve ihtiyari secde ile mükâfat ilişkisi. | Secdenin yalnızca Allah'a tahsis edilmesi gereken mutlak ubudiyet göstergesi olması. |
| Fıkıh | Namazın rükünleri ve tilavet secdesi | Alnın, burnun, ellerin, dizlerin ve ayak parmaklarının yere temas şartı; secdenin farziyeti ve ta'dîl-i erkân içindeki yeri. | Bedenin belirli uzuvlarının yere tam olarak temas etmesiyle gerçekleşen bağlayıcı şekilsel eylem. |
| Tefsir | Teshirî ve ihtiyârî secde ayrımı | Tabiat varlıklarının secdesinin (gölgelerin uzayıp kısalması, ağaçların eğilmesi) mecaz mı yoksa hakiki bir boyun eğiş mi olduğu meselesi. | Varlığın ontolojik durumunun ilahi iradeye mutlak itaati olarak yorumlanması. |
| Hadis | Kulun Rabbine en yakın olduğu an | Kulun secdedeyken ulaştığı kurbiyet derecesi, secdede yapılan duaların kabulü ve secdede kolların yere yayılmasının yasaklanması. | Bedenin en onurlu uzvu olan yüzün zilletle yere serilmesiyle kazanılan manevi yücelik. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ubudiyet | Mutlak kulluk ve tevazu | Kibri sıfırlamak, yaratıcı ile yaratılan arasındaki mutlak hiyerarşiyi teyit etmek | Birey kendi benliğini ve kibrini ayaklar altına alarak varlığın gerçek sahibine teslim olur. | Kesin |
| İlmi | Tabiat kanunları ve kozmoloji | Determinizm ve fiziksel yasalara uyum | Evrendeki nizamın bozulmadan akışını sağlamak | Varlıkların kendi fıtrat ve fizik yasalarının dışına çıkamaması, kozmik bir secde hâlidir. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite, meşruiyet ve biat | İktidar sınırının kabulü ve meşru emre itaat | Despotik tiranlığın ve sahte tanrıların reddi | Yalnızca meşru ilahi ilkelere boyun eğilir; sahte otoriteler önünde eğilmek yasaklanarak insan özgürleştirilir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet bilinci ve infak | Mülkün gerçek sahibini ikrar | Hırsı kırmak, tekelleşmeyi ve kibri engellemek | Malın mutlak malikine secde eden zihin, malı bir tahakküm aracı olarak değil emanet olarak görür. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin minimum seviyeye inmesi ve stabil denge durumu | Fizikte bir sistem, potansiyel enerjisini en aza indirdiği zemin düzeyinde maksimum kararlılığa (stabiliteye) ulaşır. Kökün alçalma ve yere temas eylemi, sistemin fazlalık enerjisinden arınarak tabana oturması ile eşyapısaldır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hiyerarşik entegrasyon ve ego direncinin kırılması | Sosyoloji ve psikolojide bireyin aşkın bir toplumsal/ahlaki norm karşısında öznel sınırlarını geriye çekerek üst sisteme uyum sağlaması, benlik direncinin yerini kurumsal intibaka bırakmasıdır. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Secdeyi yalnızca günde beş vakit namazda yapılan mekanik bir beden hareketine indirgemek ve Kur'an'ın kâinata teşmil ettiği teshirî teslimiyeti göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da secde; yıldızlardan ağaçlara, meleklerden gölgelere kadar bütün kâinatın ilahi emre ve tabiat yasalarına kayıtsız şartsız boyun eğmesi, insanın ise bu kozmik koroya kendi iradesiyle katılmasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Namazda alnını yere koyduğu halde hayatın siyasal, hukuki ve ahlaki alanlarında kibre kapılarak ilahi sınırlara başkaldıran, ibadeti formel bir tatmine dönüştürüp seküler bir itaatsizlik yaşayan dindarlık tipolojisi üretir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ana davası olan tevhidin pratik ve varoluşsal zirvesidir. İblis'in lanetlenmesine sebep olan kibir (استكبار) ile insanın yaratılış gayesi olan kulluk arasındaki nihai turnusol kâğıdı secde eylemidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Âdem-İblis kıssasının anlatıldığı ayetlerde, evrendeki nizamı ve mahlûkatın teslimiyetini bildiren kozmolojik ayetlerde ve müminlerin vasıflarının sayıldığı namaz ve cemaat bağlamındaki ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Âdem'e yapılan secdenin bir şirk değil, ilahi emre itaat ve emaneti yüklenen halifeye ikrar olduğunu; yeryüzündeki mabetlerin (mescitlerin) yalnızca Allah'a ait olup hiçbir beşerî zümrenin mülkü kılınamayacağını göstererek tapınma ile hürmet arasındaki sınırı netleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir canlının başını ve boynunu öne doğru eğmesi, ağırlık merkezini zemine yaklaştırarak alnını yere koyması ve yataylaşması.
- Soyut anlamVarlığın kendi benlik ve bağımsızlık iddiasından vazgeçerek üstün bir irade ve yasa karşısında sınırlarını teslim etmesi, kibrini sıfırlaması.
- Sistematik karşılıkBütün ontolojik basamakların (fiziksel, biyolojik, ahlaki, hukuki) kendi tabi oldukları mutlak hakikatin eksenine oturması ve bu eksende sürtünmesiz akış göstermesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde varlığın zemine olan yüksekliğini, kibrini ve benlik iddiasını; bu yüksekliğe bağlı olan ego potansiyelini temsil eder. Yükseklik sıfıra yaklaştığında (), yani baş yere değip fiziksel ve kalbî alçalma tamamlandığında, benlik kibri sıfırlanır (). Bunun sonucunda varlığın durum fonksiyonu (), mutlak yaratıcının başlangıçta takdir ettiği fıtri nizam ve denge durumuna () bütünüyle intibak eder.