صبح
ص - ب - ح
KÖK- 45 geçiş
- 43 ayet
- 24 sîga
- 13 sözlük
Tan demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Tan demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.651 harfباب الحاء والصاد والباء معهما
ح ص ب، ص ح ب، ص ب ح، مستعملات
حصب:
الحَصْبُ: رَمْيُكَ بالحَصْباء أي صِغار الحَصَى أو كِبارها. وفي فِتنةِ عُثمان: تَحاصَبُوا حتّى ما أُبصِرَ أديمُ السَماء. والحَصْبَةُ معروفة تخرُجُ بالجَنْب، حُصِبَ فهو مَحصُوب. والحَصَبُ: الحَطَب للتَنُّور أو في وقَود أمّا ما دام غيرَ مُسَتْعمل للسُجُور فلا يُسَمَّى حصباً. والحاصِب: الريحُ تَحمِلُ التُرابَ وكذلك ما تَناثَر من دِقاق
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.490 harfالصُبْح: الفَجْر. والصَباحُ: نقيض المساء. وكذلك الصَبيحَةُ. تقول: أَصْبَحَ الرَجل، وصَبَّحه الله. وصَبَّحْتُه، أي قُلتُ له: عِمْ صَباحاً. وصَبَّحْتُه أيضاً، إذا أَتَيْتَهُ صَباحاً. ولا يُراد بالتشديد ههنا التكثير. وأصبح فلانٌ عالماً، أي صار. وأتيتُه لِصُبْحِ خامِسَةٍ، كما تقول لِمُسْي خامِسةٍ. وصِبْح خامسة بالكسر لغة فيه. وأتيتُه أصْبوحَةَ كلِّ يوم، وأُمْسِيَّةَ كلِّ يومٍ. ولَقيته صباحاً وذا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.447 harfح ص ب
حصب ، حبص ، صبح ، صحب : مستعملة .
حصب : قال الليث : الحَصَبُ : الحَطَبُ الذي يُلْقَى في تَنُّور أو في وَقُودٍ ، فأمَّا ما دام غير مستعمل لِلسُّجُورِ فلا يُسمَّى حَصَباً ، قال : والحَصْبُ : رَمْيُك بالحَصْبَاء : والحَصْبَاءُ : صغارُها وكِبَارُها . وفي الحديث الذي جاء في مقتل عُثمان ح قال : ( تَحاصبُوا في المسجد حتى ما أُبْصِرَ أَديمُ السماء ) أي ترامَوْا بالحصْباء . وقال الفراء في قوله : (
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.380 harf(باب الصاد والباء وما يثلثهما)
(صبح) الصاد والباء والحاء أصلٌ واحدٌ مطّرد. وهو لونٌ من الألوان قالوا أصله الحُمْرة. قالوا: وسمِّيَ الصُّبْحُ صُبْحاً لحُمْرَته، كما سمِّيَ المِصْباح مِصباحاً لحُمْرَته. قالوا: ولذلك يقال وجهٌ صَبيحٌ. والصَّباح: نُورُ النَّهارِ. وهذا هو الأصل ثمُ يُفَرَّع. فقالوا: لِشُرْب الغَداة الصَّبوح، وقد اصطَبَحَ، وتلك هي الجاشِرِيَّة. قال:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR655 harf- الصبح والصباح، أول النهار، وهو وقت ما احمر الأفق بحاجب الشمس. قال تعالى: ﴿أليس الصبح بقريب﴾ [هود/81]، وقال: ﴿فساء صباح المنذرين﴾ [الصافات/177]، والتصبح: النوم بالغداة، والصبوح: شرب الصباح، يقال: صبحته: سقيته صبوحا، والصبحان: المصطبح، والمصباح: ما يسقى منه، ومن الإبل ما يبرك فلا ينهض حتى يصبح، وما يجعل فيه المصباح، قال: ﴿مثلا نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة﴾ [النور/35]، ويقال للسراج:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.106 harfص ب ح
أتيته صباحاً وذا صباح وصبيحة يوم كذا وآتيه أصبوحة كل يوم وأمسيته وآتيه صباح مساء وأتانا لصبح خامسة وصبح خامسة وأصبح يفعل كذا.
وهو فالق الإصباح وأنا أصبحه وأمسيه وصبحك الله تعالى والناس في تصبيح الأمير وفلان يتصبح وينام الصبحة والصبحة: نومة الضحى.
وشرب الصبوح.
وصبحته وغبقته واصطبح واغتبق وهو صبحان غبقان.
وقرب تصبيحنا: غداءنا وقرب إلى الضيوف تصابيحهم.
وفي حديث المبعث "
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR13.203 harfالصُّبْحُ: أَوّل النهار. والصُّبْحُ: الفجر. والصَّباحُ: نقيص المَساء، والجمع أَصْباحٌ، وهو الصَّبيحةُ والصَّباحُ والإِصْباحُ والمُصْبَحُ؛ قال الله عز وجل: فالِقُ الإِصْباحِ؛ قال الفراء: إِذا قيل الأَمْسَاء والأَصْباح، فهو جمع المَساء والصُّبْح، قال: ومثله الإِبْكارُ والأَبْكارُ؛ وقال الشاعر:
أَفْنَى رِياحاً وذَوِي رِياحِ،
تَناسُخُ الإِمْساءِ والإِصْباحِ
يريد به المَساء والصُّبْحَ. وحكى اللحياني:
الصُّبْحُ: أَوّل النهار. والصُّبْحُ: الفجر. والصَّباحُ: نقيص المَساء، والجمع أَصْباحٌ، وهو الصَّبيحةُ والصَّباحُ والإِصْباحُ والمُصْبَحُ؛ قال الله عز وجل: فالِقُ الإِصْباحِ؛ قال الفراء: إِذا قيل الأَمْسَاء والأَصْباح، فهو جمع المَساء والصُّبْح، قال: ومثله الإِبْكارُ والأَبْكارُ؛ وقال الشاعر: أَفْنَى رِياحاً وذَوِي رِياحِ، تَناسُخُ الإِمْساءِ والإِصْباحِ يريد به المَساء والصُّبْحَ. وحكى اللحياني: تقول العربُ إِذا تَطَيَّرُوا من الإِنسان وغيره: صباحُ الله لا صَباحُك قال: وإِن شئت نصبتَ.وأَصْبَحَ القومُ: دخلوا في الصَّباح، كما يقال: أَمْسَوْا دخلوا في المساء؛ وفي الحديث: أَصْبِحُوا بالصُّبحِ فإِنه أَعظم للأَجر أَي صلوها عند طلوع الصُّبْح؛ يقال: أَصْبَحَ الرجل إِذا دخل في الصُّبْح؛ وفي التنزيل: وإِنكم لَتَمُرُّون عليهم مُصْبِحِينَ وبالليل؛ وقال سيبويه: أَصْبَحْنا وأَمْسَينا أَي صرنا في حين ذاك، وأَما صَبَّحْنا ومَسَّيْنا فمعناه أَتيناه صَباحاً ومساء؛ وقال أَبو عدنان: الفرق بين صَبَحْنا وصَبَّحْنا أَنه يقال صَبَّحْنا بلد كذا وكذا، وصَبَّحْنا فلاناً، فهذه مُشَدَّدة، وصَبَحْنا أَهلَها خيراً أَو شرّاً؛ وقال النابغة: وصَبَّحَه فَلْجاً فلا زال كَعْبُه، عل كلِّ من عادى من الناسِ، عاليا ويقال: صَبَّحَه بكذا ومسَّاه بكذا؛ كل ذلك جائز؛ ويقال للرجل يُنَبَّه من سِنَةِ الغَفْلة: أَصْبِحْ أَي انْتَبِهْ وأَبْصِرْ رُشْدَك وما يُصْلِحُك؛ وقال رؤبة: أَصْبِحْ فما من بَشَرٍ مَأْرُوشِ أَي بَشَرٍ مَعِيبٍ. وقول الله، عز من قائل: فأَخذتهم الصَّيْحةُ مُصْبِحِين أَي أَخذتهم الهَلَكة وقت دخولهم في الصباح. وأَصْبَحَ فلان عالماً أَي صار. وصَبَّحك الله بخير: دُعاء له. وصَبَّحْته أَي قلت له: عِمْ صَباحاً؛ وقال الجوهري: ولا يُرادُ بالتشديد ههنا التكثير. وصَبَّحَ القومَ: أَتاهم غُدْوَةً وأَتيتهم صُبْحَ خامِسةٍ كما تقول لِمُسْيِ خامسةٍ، وصِبْحِ خامسة، بالكسر، أَي لِصَباحِ خمسة أَيام. وحكى سيبويه: أَتيته صَباحَ مَساءَ؛ من العرب من يبنيه كخمسة عشر، ومنهم من يضيفه إِلا في حَدِّ الحال أَو الظرف، وأَتيته صَباحاً وذا صَباحٍ؛ قال سيبويه: لا يستعمل إِلاَّ ظرفاً، وهو ظرف غير متمكن، قال: وقد جاء في لغة لِخَثْعَم اسماً؛ قال أَنس ابنُ نُهَيْكٍ: عَزَمْتُ على إِقامةِ ذي صباحٍ، لأَمْرٍ ما يُسَوَّدُ ما يَسُودُ وأَتيته أُصْبُوحةَ كل يوم وأُمْسِيَّةَ كلِّ يوم. قال الأَزهري: صَبَحْتُ فلاناً أَتيته صباحاً؛ وأَما قول بُجَيْر بن زُهير المزنيِّ، وكان أَسلم: صَبَحْناهمْ بأَلفٍ من سُلَيْمٍ، وسَبْعٍ من بني عُثمانَ وافى فمعناه أَتيناهم صَباحاً بأَلف رجل من سُليم؛ وقال الراجز: نحْنُ صَبَحْنا عامراً في دارِها جُرْداً، تَعادَى طَرَفَيْ نَهارِها يريد أَتيناها صباحاً بخيل جُرْد؛ وقول الشَّمَّاخ: وتَشْكُو بعَيْنٍ ما أَكَلَّ رِكابَها، وقيلَ المُنادِي: أَصْبَحَ القومُ أَدْلِجِي قال الأَزهري: يسأَل السائل عن هذا البيت فيقول: الإِدلاج سير الليل، فكيف يقول: أَصبح القوم، وهو يأْمر بالإِدلاج؟ والجواب فيه: أَن العرب إِذا قربت من المكان تريده، تقول: قد بلغناه، وإِذا قربت للساري طلوعَ الصبح وإِن كان غير طالع، تقول: أَصْبَحْنا، وأَراد بقوله أَصبح القومُ: دنا وقتُ دخولهم في الصباح؛ قال: وإِنما فسرته لأَن بعض الناس فسره على غير ما هو عليه. والصُّبْحة والصَّبْحة: نوم الغداة. والتَّصَبُّحُ: النوم بالغداة، وقد كرهه بعضهم؛ وفي الحديث: أَنه نهى عن الصُّبْحة وهي النوم أَوّل النهار لأَنه وقت الذِّكر، ثم وقت طلب الكسب. وفلان ينام الصُّبْحة والصَّبْحة أَي ينام حين يُصْبح، تقول منه: تَصَبَّح الرجلُ،؛ وفي حديث أُم زرع أَنها قالت: وعنده أَقول فلا أُقَبَّح وأَرْقُدُ فأَتَصَبَّحُ؛ أَرادت أَنها مَكفِيَّة، فهي تنام الصُّبْحة. والصُّبْحة: ما تَعَلَّلْتَ به غُدْوَةً.والمِصْباحُ من الإِبل: الذي يَبْرُك في مُعَرَّسه فلا يَنْهَض حتى يُصبح وإِن أُثير، وقيل: المِصْبَحُ والمِصْباحُ من الإِبل التي تُصْبِحُ في مَبْرَكها لا تَرْعَى حتى يرتفع النهار؛ وهو مما يستحب من الإستبل وذلك لقوَّتها وسمنها؛ قال مُزَرِّد: ضَرَبْتُ له بالسيفِ كَوْماءَ مِصْبَحاً، فشُبَّتْ عليها النارُ، فهي عَقِيرُ والصَّبُوحُ: كل ما أُكل أَو شرب غُدْوَةً، وهو خلاف الغَبُوقِ. والصَّبُوحُ: ما أَصْبَحَ عندهم من شرابهم فشربوه، وحكى الأَزهري عن الليث: الصَّبُوحُ الخمر؛ وأَنشد: ولقد غَدَوْتُ على الصَّبُوحِ، مَعِي شَرْبٌ كِرامُ من بني رُهْمِ والصَّبُوحُ من اللبن: ما حُلب بالغداة. والصَّبُوحُ والصَّبُوحةُ: الناقة المحلوبة بالغداة؛ عن اللحياني. حكي عن العرب: هذه صَبُوحِي وصَبُوحَتي. والصَّبْحُ: سَقْيُكَ أَخاك صَبُوحاً من لبن. والصَّبُوح: ما شرب بالغداة فما دون القائلة وفعلُكَ الإِصطباحُ؛ وقال أَبو الهيثم: الصَّبُوح اللبن يُصْطَبَحُ، والناقة التي تُحْلَبُ في ذلك الوقت: صَبُوح أَيضاً؛ يقال: هذه الناقة صَبُوحِي وغَبُوقِي؛ قال: وأَنشدنا أَبو لَيْلَى الأَعرابي:ما لِيَ لا أَسْقِي حُبيْباتي صَبائِحي غَبَائقي قَيْلاتي؟ والقَيْلُ: اللبن الذي يشرب وقت الظهيرة. واصْطَبَحَ القومُ: شَرِبُوا الصَّبُوحَ. وصَبَحَه يَصْبَحُه صَبْحاً، وصَبَّحَه: سقاه صَبُوحاً، فهو مُصْطَبحٌ؛ وقال قُرْطُ بن التُّؤْم اليَشكُري: كان ابنُ أَسماءَ يَعْشُوه ويَصْبَحُه من هَجْمةٍ، كفَسِيلِ النَّخْل، دُرَّارِ يَعشون: يطعمه عشاء. والهَجْمة: القطعة من الإِبل. ودُرَّار: من صفتها. وفي الحديث: وما لنا صَبِيٌّ يَصْطَبِحُ أَي ليس لنا لبن بقدر ما يشربه الصبي بُكْرَة من الجَدْب والقحط فضلاً عن الكثير، ويقال: صَبَحْتُ فلاناً أَي ناولته صَبُوحاً من لبن أَو خمر؛ ومنه قول طرفة: متى تَأْتِنِي أَصبَحْكَ كأْساً رَوِيَّةً أَي أَسقيك كأْساً؛ وقيل: الصَّبُوحُ ما اصْطُبِحَ بالغداة حارًّا. ومن أَمثالهم السائرة في وصف الكذاب قولهم: أَكْذَبُ من الآخِذِ الصَّبْحانِ؛ قال شمر: هكذا قال ابن الأَعرابي، قال: وهو الحُوَارُ الذي قد شرب فَرَوِيَ، فإِذا أَردت أَن تَسْتَدِرَّ به أُمه لم يشرب لِرِيِّه دِرَّتها، قال: ويقال أَيضاً: أَكذب من الأَخِيذِ الصَّبْحانِ؛ قال أَبو عدنان: الأَخِيذُ الأَسيرُ. والصَّبْحانُ: الذي قد اصْطَبَحَ فَرَوِيَ؛ قال ابن الأَعرابي: هو رجل كان عند قوم فصَبَحُوه حتى نَهَض عنهم شاخصاً، فأَخذه قوم وقالوا: دُلَّنا على حيث كنت، فقال: إِنما بِتُّ بالقَفْر، فبينما هم كذلك إِذ قعد يبول، فعلموا أَنه بات قريباً عند قوم، فاستدلوا به عليهم واسْتَباحوهم، والمصدرُ الصَّبَحُ، بالتحريك. وفي المثل: أَعن صَبُوحٍ تُرَقِّق؟ يُضْرَبُ مثلاً لمن يُجَمْجِمُ ولا يُصَرِّح، وقد يضرب أَيضاً لمن يُوَرِّي عن الخَطْب العظيم بكناية عنه، ولمن يوجب عليك ما لا يجب بكلام يلطفه؛ وأَصله أَن رجلاً من العرب نزل برجل من العرب عِشاءً فغَبَقَه لَبَناً، فلما رَويَ عَلِقَ يحدّث أُمَّ مَثْواه بحديث يُرَقِّقه، وقال في خِلال كلامه: إِذا كان غداً اصطحبنا وفعلنا كذا، فَفَطِنَ له المنزولُ عليه وقال: أَعن صَبُوح تُرَقِّق؟ وروي عن الشَّعْبيِّ أَنَّ رجلاً سأَله عن رجل قَبَّل أُم امرأَته، فقال له الشعبي: أَعن صبوح ترقق؟ حرمت عليه امرأَته؛ ظن الشعبي أَنه كنى بتقبيله إِياها عن جماعها؛ وقد ذكر أَيضاً في رقق. ورجل صَبْحانُ وامرأَة صَبْحَى: شربا الصَّبُوحَ مثل سكران وسَكْرَى. وفي الحديث أَنه سئل: متى تحلُّ لنا الميتة؟ فقال: ما لم تَصْطَبِحُوا أَو تَغْتَبِقُوا أَو تَحْتَفُّوا بَقْلاً فشأْنكم بها؛ قال أَبو عبيج: معناه إِنما لكم منها الصَّبُوحُ وهو الغداء، والغَبُوقُ وهو العَشاء؛ يقول: فليس لكم أَن تجمعوهما من الميتة؛ قال: ومنه قول سَمُرة لبنيه: يَجْزي من الضَّارُورةِ صَبُوحٌ أَو غَبُوقٌ؛ قال الأَزهري وقال غير أَبي عبيد: معناه لما سئل: متى تحل لنا الميتة؟ أَجابهم فقال: إِذا لم تجدوا من اللبن صَبُوحاً تَتَبَلَّغونَ به ولا غَبُوقاً تَجْتزِئون به، ولم تجدوا مع عَدَمكم الصَّبُوحَ والغَبُوقَ بَقْلَةً تأْكلونها ويَهْجأُ غَرْثُكم حلَّت لكم الميتة حينئذ، وكذلك إِذا وجد الرجل غداء أَو عشاء من الطعام لم تحلَّ له الميتة؛ قال: وهذا التفسير واضح بَيِّنٌ، والله الموفق. وصَبُوحُ الناقة وصُبْحَتُها: قَدْرُ ما يُحْتَلَب منها صُبْحاً. ولقيته ذاتَ صَبْحة وذا صبُوحٍ أَي حين أَصْبَحَ وحين شرب الصَّبُوحَ؛ ابن الأَعرابي: أَتيته ذاتَ الصَّبُوح وذات الغَبُوق إِذا أَتاه غُدْوَةً وعَشِيَّةً؛ وذا صَباح وذا مَساءٍ وذاتَ الزُّمَيْنِ وذاتَ العُوَيمِ أَي مذ ثلاثة أَزمان وأَعوام. وصَبَحَ القومَ شَرًّا يَصْبَحُهم صَبْحاً: جاءَهم به صَباحاً. وصَبَحَتهم الخيلُ وصَبَّحَتهم: جاءَتهم صُبْحاً. وفي الحديث: أَنه صَبَّح خَيْبَر أَي أَتاها صباحاً؛ وفي حديث أَبي بكر: كلُّ امرئٍ مُصَبَّحٌ في أَهله، والموتُ أَدْنى من شِراك نَعْلِه أَي مَأْتيٌّ بالموت صباحاً لكونه فيهم وقتئذ. ويوم الصَّباح: يوم الغارة؛ قال الأَعشى: به تُرْعَفُ الأَلْفُ، إِذ أُرْسِلَتْ غَداةَ الصَّباحِ، إِذا النَّقْعُ ثارا يقول: بهذا الفرس يتقدَّم صاحبُه الأَلفَ من الخيل يوم الغارة. والعرب تقول إِذا نَذِرَتْ بغارة من الخيل تَفْجَؤُهم صَباحاً: يا صَباحاه يُنْذِرونَ الحَيَّ أَجْمَعَ بالنداء العالي. وفي الحديث: لما نزلت. وأَنْذِرْ عشيرتك الأَقربين؛ صَعَّدَ على الصفا، وقال: يا صباحاه هذه كلمة تقولها العرب إِذا صاحوا للغارة، لأَنهم أَكثر ما يُغِيرون عند الصباح، ويُسَمُّونَ يومَ الغارة يوم الصَّباح، فكأَنَّ القائلَ يا صباحاه يقول: قد غَشِيَنا العدوُّ؛ وقيل: إِن المتقاتلين كانوا إِذا جاءَ الليل يرجعون عن القتال فإِذا عاد النهار عادوا، فكأَنه يريد بقوله يا صباحاه: قد جاءَ وقتُ الصباح فتأَهَّبوا للقتال. وفي حديث سَلَمة بن الأَكْوَع: لما أُخِذَتْ لِقاحُ رسول اًّ، صلى الله عليه وسلم، نادَى: يا صَباحاه وصَبَح الإِبلَ يَصْبَحُها صَبْحاً: سقاها غُدْوَةً. وصَبَّحَ القومَ الماءَ: وَرَده بهم صباحاً. والصَّابِحُ: الذي يَصْبَح إِبلَه الماءَ أَي يسقيها صباحاً؛ ومنه قول أَبي زُبَيْدٍ: حِينَ لاحتَ للصَّابِحِ الجَوْزاء وتلك السَّقْية تسميها العرب الصُّبْحَةَ، وليست بناجعة عند العرب، ووقتُ الوِرْدِ المحمودِ مع الضَّحاء الأَكبر. وفي حديث جرير: ولا يَحْسِرُ صابِحُها أَي لا يَكِلُّ ولا يَعْيا، وهو الذي يسقيها صباحاً لأَنه يوردها ماء ظاهراً على وجه الأَرض. قال الأَزهري: والتَّصْبِيحُ على وجوه، يقال: صَبَّحْتُ القومَ الماءَ إِذا سَرَيْتَ بهم حتى توردهم الماءَ صباحاً؛ ومنه قوله: وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفاءَ قَفْرَةٍ، وقد حَلَّقَ النجمُ اليمانيُّ، فاستوى أَرادَ سَرَيْتُ بهم حتى انتهيتُ بهم إِلى ذلك الماء؛ وتقول: صَبَّحْتُ القوم تصبيحاً إُذا أَتيتهم مع الصباح؛ ومنه قول عنترة يصف خيلاً: وغَداةَ صَبَّحْنَ الجِفارَ عَوابِساً، يَهْدِي أَوائِلَهُنَّ شُعْثٌ شُزَّبُ أَي أَتينا الجِفارَ صباحاً؛ يعني خيلاً عليها فُرْسانها؛ ويقال صَبَّحْتُ القومَ إِذا سقيتهم الصَّبُوحَ. والتَّصْبيح: الغَداء؛ يقال: قَرِّبْ إِليَّ تَصْبِيحِي؛ وفي حديث المبعث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان يَتِيماً في حجْر أَبي طالب، وكان يُقَرَّبُ إِلى الصِّبْيان تَصْبِيحُهم فيختلسون ويَكُفّ أَي يُقَرَّبُ إِليهم غداؤهم؛ وهو اسم بُني على تَفْعِيل مثل التَرْعِيب للسَّنام المُقَطَّع، والتنبيت اسم لما نَبَتَ من الغِراس، والتنوير اسم لنَوْر الشجر.والصَّبُوح: الغَداء، والغَبُوق: العَشاء، وأَصلهما في الشرب ثم استعملا في الأَكل. وفي الحديث: من تَصَبَّحَ بسبع تَمراتِ عَجْوَة، هو تَفَعَّلَ من صَبَحْتُ القومَ إِذا سقيتهم الصَّبُوحَ. وصَبَّحْتُ، بالتشديد، لغة فيه.والصُّبْحةُ والصَّبَحُ: سواد إِلى الحُمْرَة، وقيل: لون قريب إِلى الشُّهْبَة، وقيل: لون قريب من الصُّهْبَة، الذكَرُ أَصْبَحُ والأُنثى صَبْحاء، تقول: رجل أَصْبَحُ وأَسَد أَصْبَح بَيِّنُ الصَّبَح. والأَصْبَحُ من الشَّعَر: الذي يخالطه بياض بحمرة خِلْقَة أَيّاً كانَ؛ وقد اصْباحَّ. وقال الليث: الصَّبَحُ شدّة الحمرة في الشَّعَر، والأَصْبَحُ قريب من الأَصْهَب. وروى شمر عن أَبي نصر قال: في الشعَر الصُّبْحَة والمُلْحَة. ورجل أَصْبَحُ اللحية: للذي تعلو شعرَه حُمْرةٌ، ومن ذلك قيل: دَمٌ صِباحَيُّ لشدَّة حمرته؛ قال أَبو زُبيد: عَبِيطٌ صُباحِيٌّ من الجَوْفِ أَشْقَرا وقال شمر: الأَصْبَحُ الذي يكون في سواد شعره حمرة؛ وفي حديث الملاعنة: إِن جاءَت به أَصْبَحَ أَصْهَبَ؛ الأَصْبَحُ: الشديد حمرة الشعر، ومنه صُبْحُ النهار مشتق من الأَصْبَح؛ قال الأَزهري: ولونُ الصُّبْحِ الصادق يَضْرِب إِلى الحمرة قليلاً كأَنها لون الشفَق الأَوّل في أَوَّل الليل. والصَّبَحُ: بَريقُ الحديد وغيره. والمِصْباحُ: السراج، وهو قُرْطُه الذي تراه في القِنديل وغيره، والقِراطُ لغة، وهو قول الله، عز وجل: المِصْباحُ في زُجاجةٍ الزُّجاجةُ كأَنها كوكبٌ دُرِّيٌّ. والمِصْبَحُ: المِسْرَجة. واسْتَصْبَح به: اسْتَسْرَجَ. وفي الحديث: فأَصْبِحي سِراجَك أَي أَصْلِحيها. وفي حديث جابر في شُحوم الميتة: ويَسْتَصْبِحُ بها الناسُ أَي يُشْعِلونَ بها سُرُجَهم. وفي حديث يحيى بن زكريا، عليهما السلام: كان يَخْدُم بيتَ المقدِس نهاراً ويُصْبِحُ فيه ليلاً أَي يُسْرِجُ السِّراح. والمَصْبَح، بالفتح: موضع الإِصْباحِ ووقتُ الإِصْباح أَيضاً؛ قال الشاعر: بمَصْبَح الحمدِ وحيثُ يُمْسِي وهذا مبني على أَصل الفعل قبل أَن يزاد فيه، ولو بُني على أَصْبَح لقيل مُصْبَح، بضم الميم؛ قال الأَزهري: المُصْبَحُ الموضع الذي يُصْبَحُ فيه، والمُمْسى المكان الذي يُمْسَى فيه؛ ومنه قوله: قريبةُ المُصْبَحِ من مُمْساها والمُصْبَحُ أَيضاً: الإِصباحُ؛ يقال: أَصْبَحْنا إِصباحاً ومُصْبَحاً؛ وقول النمر بن تَوْلَبٍ: فأَصْبَحْتُ والليلُ مُسمْتَحْكِمٌ، وأَصْبَحَتِ الأَرضُ بَحْراً طَما فسره ابن الأَعرابي فقال: أَصْبَحْتُ من المِصْباحِ؛ وقال غيره: شبه البَرْقَ بالليل بالمِصْباح، وشدَّ ذلك قولُ أَبي ذؤَيب: أَمِنْك بَرْقٌ أَبِيتُ الليلَ أَرْقُبُه؟ كأَنه، في عِراصِ الشامِ، مِصْباحُ فيقول النمر بن تولب: شِمْتُ هذا البرق والليلُ مُسْتَحْكِم، فكأَنَّ البرقَ مِصْباح إِذ المصابيح إِنما توقد في الظُّلَم، وأَحسن من هذا أَن يكون البرقُ فَرَّج له الظُّلْمةَ حتى كأَنه صُبْح، فيكون أَصبحت حينئذ من الصَّباح؛ قال ثعلب: معناه أَصْبَحْتُ فلم أَشْعُر بالصُّبح من شدّة الغيم؛ والشَّمَعُ مما يُصْطَبَحُ به أَي يُسْرَجُ به. والمِصْبَحُ والمِصْباحُ: قَدَحٌ كبير؛ عن أَبي حنيفة. والمَصابيح: الأَقْداح التي يُصْطبح بها؛ وأَنشد: نُهِلُّ ونَسْعَى بالمَصابِيحِ وَسْطَها، لها أَمْرُ حَزْمٍ لا يُفَرَّقُ، مُجْمَعُ ومَصابيحُ النجوم: أَعلام الكواكب، واحدها مِصْباح. والمِصْباح: السِّنانُ العريضُ. وأَسِنَّةٌ صُباحِيَّةٌ، كذلك؛ قال ابن سيده: لا أَدري إِلامَ نُسِبَ. والصَّباحةُ: الجَمال؛ وقد صَبُحَ، بالضم، يَصْبُح صَباحة. وأَما من الصَّبَح فيقال صَبِحَ (* قوله «فيقال صبح إلخ» أي من باب فرح، كما في القاموس.) يَصْبَحُ صَبَحاً، فهو أَصْبَحُ الشعر. ورجل صَبِيحٌ وصُباحٌ، بالضم: جميل، والجمع صِباحٌ؛ وافق الذين يقولون فُعال الذين يقولون فَعِيل لاعتِقابهما كثيراً، والأُنثى فيهما، بالهاء، والجمع صِباحٌ، وافق مذكره في التكسير لاتفاقهما في الوصفية؛ وقد صَبُحَ صَباحة؛ وقال الليث: الصَّبِيح الوَضِيءُ الوجه. وذو أَصْبَحَ: مَلِكٌ من ملوك حِمْيَر (* قوله «ملك من ملوك حمير» من أَجداد الإمام مالك بن أنس.) وإِليه تنسب السِّياطُ الأَصْبَحِيَّة. والأَصْبَحِيُّ: السوط. وصَباحٌ: حيّ من العرب، وقد سَمَّتْ صُبْحاً وصَباحاً وصُبَيْحاً وصَّبَّاحاً وصَبِيحاً ومَضْبَحاً. وبنو صُباح: بطون، بطن في ضَبَّة وبطن في عبد القَيْس وبطن في غَنِيٍّ. وصُباحُ: حيّ من عُذْرَة ومن عبد القَيْسِ. وصُنابِحُ: بطن من مُراد.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR860 harf* ص ب ح * * الصُّبْحُ * الفجر قلت وهو أيضا اسم من * الإصْباحِ * ذكره في م س ا و * الصَّبَاحُ * ضد المساء وكذا * الصَّبيحَةُ * تقول منه * أَصْبَحَ * الرجل و * صَبَّحَهُ * الله * تَصْبيحاً * و * صَبَّحْتُهُ * قلت له عم صباحا بكسر العين وصبحته أيضا أتيته صباحا و * أصْبَحَ * فلان عالما أي صار وفلان ينام * الصُّبْحَةُ * بفتح الصاد وضمها مع سكون الباء فيهما أي ينام حتى يصبح تقول منه * تَصَبَّحَ * الرجل
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.380 harfالصبح ، بالضم : الفجر، أو أول النهار، ج أصباح، وهو الصبيحة؛ والصباح نقيض المساء، والإصباح بالكسر، ,المصبح، كمكرم ، لأن المفعول مما زاد على الثلاثة كاسم المفعول. قال الله عز وجل: فالق الإصباح قال الفراء: إذا قيل: الأمساء والأصباح، فهو جمع المساء والصبح. قال: ومثله الأبكار والإبكار، وقال الشاعر:
أفنى رياحا وذوي رياح
تناسح الإمساء والإصباح وحكى اللحياني: تقول العرب إذا تطيروا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok25.008 harfصَبَحَهُ
1 صَبَحَهُ ذ , (S, Mgh, TA,) aor. صَبَحَ , (Mgh, TA,) inf. n. صَبْحٌ; (S, TA;) and ↓ صبّحهُ, (K, TA,) inf. n. تَصْبِيحٌ; (TA;) He gave him to drink a morning-draught, or what is termed a صَبُوح; (S, Mgh, K, TA;) [and] so صَبَحَهُ صَبُوحًا: (MA:) and the first [and second also] he handed to him a morning-draught of milk or of wine. (TA.) And صَبَحَ الاـِبِلَ, aor. and inf. n. as above, He
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.668 harfصَبَحَ
صَبَحَ A ( n. ac. صَبْح 1 ),
a. Came to, visited in the morning.
صَبُحَ
صَبُحَ U ( n. ac. صَبَاْحَة 22t ),
a. Was beautiful, comely, good-looking.
صَبَّحَ
صَبَّحَ II ,
a. see I (a) .
b. Greeted in the morning, said "good morning" to; gave a morning-draught to.
أَصْبَحَ
أَصْبَحَ IV ,
a. Was or became morning, dawned; was in the morning; became ( so & so ) in the morning.
b.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR43.925 harfصبح
صَبَحَ - يَصْبَحُ - صَبَاح - صُبْح - صُبْحَاً- مِصْبَاح - مَصَابِيْح - أَصْبَحَ - يُصْبِحُ - إِصْبَاح - مُصْبِح - مُصْبِحِيْن - صَبَّحَ - يُصَبِّحُ
صَبَحَ - يَصْبَحُ + الكائن ( لازم: غير متعدي لمفعول به): يرى ويبصر ما حوله بسبب ظهور الضياء والنور بعد العتمة والظلام
صَبَاح: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " صَبَحَ - يَصْبَحُ ":
Sîgalar(24)
- فَأَصْبَحُواHemen oldular(فَأَفْعَلُوا)×9
- فَأَصْبَحَHemen oldu+1 anlam(فَأَفْعَلَ)×5
- مُصْبِحِينَSabahlayanlar(مُفْعِلِينَ)×5
- الصُّبْحُSabah(الْفُعْلُ)×2
- بِمَصَابِيحَAydınlatma araçları ile(بِمَفَاعِيلَ)×2
- فَأَصْبَحْتُمْHemen oldunuz(فَأَفْعَلْتُمْ)×2
- وَأَصْبَحَOldu(وَأَفْعَلَ)×2
- وَالصُّبْحِVe sabah(وَالْفُعْلِ)×2
- أَصْبَحَOldu(أَفْعَلَ)×1
- أَصْبَحُواOldular(أَفْعَلُوا)×1
Mücavir kökler51 mücavir (226 toplam)
- جثم
5 ortak ayet · Ceseye diz çökmek, ceseme çökmüş olarak hareketsizce durmak…
- ندم
5 ortak ayet · “Redm” kumaşa dikilen yama, “nedm” arkadaş, içki…
- دور
6 ortak ayet · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
- مسي
3 ortak ayet · Dün
- رجف
3 ortak ayet · Recef dalgalı deniz demektir
- صرم
2 ortak ayet · Devşirenler
- صيح
3 ortak ayet · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
- غور
2 ortak ayet · Ğar, Mağara demektir
- موه
4 ortak ayet · Su
- غرب
2 ortak ayet · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
- صوب
3 ortak ayet · Sağanak yağmur demektir
- أخذ
6 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
Geçtiği ayetler(43)
وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ
Hemen oldularAman edenler derler ki: Sizinle beraber olduklarına bütün güçleriyle Allah’a yemin edenler bunlar mıdır? Amelleri boşa gitmiş ve hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır.
فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ
Hemen oldularBu yüzden onları şiddetli bir sarsıntı tutuverdi de yurtlarında dizüstü çöken kimseler oldular.
فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ
Hemen oldularBunun üzerine onları sarsıntı yakalayıverdi. Ve yurtlarında dizüstü çökenler oldular.
وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ
Hemen oldularZulmedenleri bir çığlık tuttu. Oldukları yerde diz üstü çöküverdiler.
وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ
Hemen oldularEmrimiz gelince; Şuayb’ı ve beraberindeki inananları, katımızdan bir rahmet ile kurtardık. Zulmedenleri de korkunç bir ses yakaladı ve oldukları yerde diz üstü çöküverdiler.
فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ
Hemen oldularOnlar ise onu kestiler de pişman oldular.
فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ
Hemen oldularAma onu yalanladılar. Bunun üzerine kendilerini şiddetli bir sarsıntı yakalayıverdi de oldukları yerde diz üstü çökekaldılar.
تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ
Hemen oldularRabbının emri ile her şeyi yıkar. Bunun üzerine onların meskenlerinden başka bir şey görünmez oldu. İşte biz, suçlular güruhunu böylece cezalandırırız.
… إِسْرَائِيلَ وَكَفَرَتْ طَائِفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظَاهِرِينَ
Hemen oldularEy iman edenler; siz Allah’ın yardımcıları olun. Nitekim Meryem oğlu İsa, havarilere: Allah’a giden yolda benim yardımcılarım kimlerdir? deyince, havariler demişlerdi ki: Biziz, Allah’ın yardımcıları. İsrailoğullarının bir takımı böylece inanmış, bir takımı da küfretmişti. Nihayet Biz, o iman edenleri düşmanlarına karşı destekledik de böylece üstün geldiler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صبح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فجر, سفر, ضوء, نور |
| Zıt Kök | مسو |
| Çekirdek Özet 1 | Karanlığın yarılmasıyla ufukta beliren kızıllık, tan ışığı ve aydınlanma başlangıcı |
| Çekirdek Özet 2 | Vaktin sabaha ermesi, gizli olanın açığa çıkması ve bir durumdan diğerine kesin geçiş bildirme |
| Çekirdek Özet 3 | Belirsizlikten belirliliğe geçiş, amellerin ve hakikatin görünür kılınması ile durum dönüşümü |
| Kritik Hata Riski | Kökün «sarf/dönüşüm» (nâkıs fiil) boyutu ile «vakit ve ışık» (tan) boyutunun birbirinden koparılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صب | Dökülme, boşalma, yönelme ve bir yöne doğru akıp belirme; صبب (suyun dökülmesi), صبأ (ortaya çıkma, yön değiştirme), صبغ (renge boyanma, kaplama) köklerinde olduğu gibi bir şeyin yüzeye taşması veya akması. | ح | ح harfinin getirdiği açılma, yarılma ve sürtünme etkisiyle akış ve boşalma hareketi; karanlığın üzerine ışığın ve kızıllığın yayılması, tan yerinin ağarması ve durumun bütünüyle açığa çıkması şeklinde özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Gizlenmiş veya karanlıkta kalmış olanı çekip çıkarma, yoğunlaşma ve sıkışmış durumdan sıyrılma payını taşır. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir kabın, çerçevenin veya kapalı durumun içini, mekanı ve kuşatılmışlığı temsil eder. |
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırın açılması, yarılması, iki zıt durum (gece ile gündüz) arasındaki perdenin kalkması payını verir. |
| صبح | Kapalı mekandan (karanlıktan) sıyrılarak sınırın açılması ve ışığın dışarıya vurması | Gece perdesinin yırtılarak içte gizlenen varlığın, kızıllık ve ışık dalgasıyla sınırdan dışarı taşması, tan yerinin ağarması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ufukta beliren ilk kızıllık; saçtaki kızıla çalan parlaklık; kandil veya fitilin yaydığı aydınlatıcı kızıl-sarı alev; sabah vaktinde içilen süt veya içki (sabûh). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafa b. el-Abed muallakasında sabahleyin sunulan içkiyi kastederek şöyle der: متى تَأْتِني أصبَحْـكَ كـأسـاً َرِويَّةً / وإنْ كنتَ عنها ذا غِنىً فاغْنَ وازْدَدِ (Bana geldiğinde sana bol bir sabah kadehi sunarım; ona ihtiyacın yoksa zenginliğini artır). Ayrıca el-A‘şâ sabah baskınını (yevmü’s-sabâh) anlatırken kökü kullanmıştır: ويمنَعُه يَومَ الصَّبـاح مَـصُـونةٌ / سِراعاً إلى الداعي تَثُوبُ وتُركَبُ. |
| Erken Arapça kullanım | Araplarda düşman baskınlarının çoğunlukla tan yerinin ağarmasıyla yapılması sebebiyle tehlike ve imdat anında nida edilen «Yâ sabâhâh!» çığlığı; sabahleyin konuğa ikram edilen süt ve azık (tasbîh); sabah vakti uyuma (tasabbuh). |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Tarafa, Dîvânu el-A‘şâ.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde صبح kökü, parıldama, ışık verme, parlaklık ve sabah vaktiyle doğrudan bağlantılı ortak bir arka plana dayanır. İbranicede צ-ה-ר veya ışıkla ilişkili türevlerde, Süryanicede صب / şbaḥ (övgü, parlama, ışıma) semantik alanında ve Klasik Güney Arapçasında (Sabeyce sbḥ / sabah vakti, şafak) bu kök, karanlığın içinden ışıltının zuhur etmesini ifade eder. Arapçada kök, özellikle ufkun şafak vakti büründüğü kızıllık (humre) rengi üzerinden somutlaşmış; buradan kandil (misbâh) ve sabah baskını (sabâh) anlamlarına genişlemiştir. Fonetik açıdan kökün ilk harfi olan sad ve sonundaki ha, sesin boğazdan sürtünerek çıkmasıyla bir patlamayı ve açılmayı betimler; bu da karanlık blokajının delinmesini ve ışığın dışarı taşmasını semantik olarak destekler.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kökün kızıla çalan ışık ve tan rengi üzerinden gelişmesi | Ufkun kızarması, kandil alevi (misbâh), güzel ve aydınlık yüz (sabîh) ve sabah vaktine erme (asbaha) anlamları aynı çekirdekten türer. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Arapçası ve Süryanice formlar | Sabeyce sbḥ (sabah, şafak), Süryanice şbaḥ (parlama, tecelli etme) ile sescil ve anlamsal tam örtüşme gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ışık ve parıltı kökleri | Işık saçma, aklık ve kızıllık bildiren iki harfli arkaik biçimlerle muhtemel akrabalıklar kurulabilir. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Payne Smith Syriac Lexicon, Biella (Dictionary of Old South Arabic).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صبح | Anlamlı | Tan yerinin ağarması, kızıllık | Şafağın sökmesi, ışığın açığa çıkması, sabah vaktine girmek veya bir halden diğerine dönüşmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| صحب | Anlamlı | Birliktelik, yoldaşlık, mülazemet | Bir kimse veya durumla sürekli beraber olmak, ayrılmamak, koruyup gözetmek. | Kur'an'da geçer; hedef kökle ayrılmazlık ve açıklık bağı vardır. |
| بصح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| بحص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| حصب | Anlamlı | Çakıl taşı, taş fırlatma | Küçük çakıl taşları; şiddetli rüzgarın fırlattığı taşlar; cehennem yakıtı. | Kur'an'da geçer; sertlik ve açığa fırlama yönüyle ilişkilidir. |
| حبص | Anlamlı | Çırpınma, sıçrama | Can çekişen veya vurulan hayvanın ayaklarını vurup çırpınması, hızlı hareket. | Kur'an'da geçmez; Tehzîb'de müsta'mel kaydedilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صبح | Merkez | Tan vakti, aydınlanma, dönüşüm | Karanlığın yarılmasıyla başlayan kızıllık ve durumun aleni hale gelerek kesinleşmesi. | Işığın ilk zuhuru, hem vakit hem de nâkıs fiil olarak hal değişimidir. |
| فجر | Komşu | Yarılma, fışkırma | Ufkun veya suyun bir bendi yırtarcasına aniden yarılıp fışkırmasıdır. | صبح ışığın rengine ve yayılmasına, فجر ise yarılma eylemine odaklanır. |
| سفر | Komşu | Açığa çıkma, keşif | Örtünün kalkmasıyla arkasındaki suretin veya ufkun bütünüyle parıldayıp görünmesidir. | سفر giz perdesinin açılmasına, صبح karanlığın aydınlanma başlangıcına bakar. |
| ضوء | Komşu | Güçlü ve yayılan ışık | Kendinden ışık veren, etrafı bizzat aydınlatan kaynak ışığıdır. | ضوء ışımanın gücüne, صبح zaman dilimine ve rengine işaret eder. |
| نور | Komşu | Aydınlık, berraklık | Gözün görmesini sağlayan, yakıcı olmayan duru ışıktır. | نور aydınlığın kendisine, صبح geceden gündüze geçiş anına yöneliktir. |
| مسو | Zıt | Akşam, karanlığa giriş | Gün ışığının çekilip karanlığın yavaş yavaş yeryüzünü kaplamasıdır. | صبح varlığın görünürleşmesi, مسو ise perdelenip gizlenmesidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صبح | Tan ağarması, aydınlanma, olma | Ufukta kızıllığın belirmesi, sabah vaktine eriş ve bir durumdan diğerine kesin geçiş. | Kesin |
| Latince | Diluculum, aurora, fieri | Şafak, alacakaranlık, dönüşmek | Diluculum ve aurora sabah ışığını ve kızıllığını karşılar; fieri ise nâkıs fiil anlamındaki oluş ve dönüşümü verir. | Güçlü |
| İngilizce | Dawn, morning, to become | Şafak, sabah, dönüşmek | Dawn şafak anını ve mecazen bir gerçeğin birden idrak edilmesini verir; to become ise fiili dönüşümü karşılar. | Kesin |
| Almanca | Morgendämmerung, Morgen, werden | Tan ağarması, sabah, olmak | Morgendämmerung kızıllık ve ilk ışığı içerir; werden fiili kökün Kur'an'daki yaygın nâkıs fiil işlevini tam karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Aube, aurore, devenir | Tan yeri, şafak, haline gelmek | Aurore ufuktaki kızıllığı ve taze ışığı vurgular; devenir fiili durum değişikliği bildiren gramatikal kullanımı sağlar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch, Dictionnaire Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أصبح / فأصبح | Hal değişimi, kesinleşmiş durum («oldu, haline geldi») | İnsanın içsel pişmanlığı, inkarcıların helak sonrası durumu veya bir nimetin yok oluşu (Örnek: Mâide 5:30, Kehf 18:40, Kasas 28:10). |
| الصبح / الصباح | Zaman dilimi, tan vakti, sabah vakti | Azabın vadesi olarak sabahın tayin edilmesi veya yemin bağlamında sabahın gelişi (Örnek: Hûd 11:81, Müddessir 74:34). |
| مصباح / مصابيح | Işık kaynağı, kandil, yıldızlar | Gökyüzünün yıldızlarla donatılması veya ilahi nurun cam içindeki bir kandille temsili (Örnek: Nûr 24:35, Mülk 67:5). |
| فالق الإصباح | Şafağı yaran, sabahı çıkaran kudret | Yaratılış ayetlerinde Allah'ın gece karanlığını yırtıp tan yerini ağartması (Örnek: En‘âm 6:96). |
| مصبحين | Sabah vaktine erenler veya sabahleyin yola çıkanlar | Bahçe sahiplerinin ürünü toplamak için sabah çıkması veya helak vaktine sabah ulaşılması (Örnek: Hicr 15:66, Kalem 68:17). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ayetü'n-Nûr bağlamında ilahi hidayetin temsili ve tecelli | Kandil (مصباح) metaforu üzerinden nurun mahiyeti, tecelli ve imanın kalpte parlaması tartışılmıştır. | Varlığın zâtında nur olması, ilahi bilginin karanlığı yok eden aydınlığı. |
| Fıkıh | İbadet vakitlerinin başlangıcı (namaz ve oruç) | Fecr-i sâdık ile başlayan sabah vaktinin sınırları, imsak ve sabah namazının isfâr (aydınlatma) veya tağlîs ile kılınması. | Hükmün sübutu için vaktin kesinleşmesi, ibadet ehliyetinin zamanla kayıtlanması. |
| Tefsir | أصبح fiilinin kâne grubundan sayılarak durum değişikliğine delaleti | Fiilin sadece sabah vaktine girmeyi değil, hakikatin geri dönülmez biçimde açığa çıkarak yeni bir duruma geçildiğini bildirmesi. | Belirsizlik perdesinin kalkması, neticenin tescil edilmesi. |
| Hadis | Sabah duaları, tebliğ ve uyarı dili | «Yâ sabâhâh» uyarısı ve sabah vaktinin feyiz/bereketine dair rivayetler ile cemaatle sabah namazının fazileti. | Uyanıklık, gafletten sıyrılma, yeni bir varoluş gününe bilinçle başlama. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin gelişi ve basiret | Karanlıktan aydınlığa çıkış | Cehalet ve şüphe karanlığını yırtarak hakikati aşikar kılma | Dini hayatta hidayet, tıpkı tan yeri gibi kalpteki örtüyü parçalayarak varlığı berraklaştırır. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve keşif | Bilinmeyenin bilinir hale gelmesi (tenvir) | Gizli nedensellikleri ve kanunları görünür düzleme aktarma | Bilimsel faaliyet, olgular üzerindeki karanlığı dağıtıp onları ölçülebilir ve açık hale getirmektir. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu düzeni | Şeffaflık ve krizlerin açığa çıkması | Kapalı kapılar ardındaki planların günyüzüne çıkması, teftiş | İktidarda gizlenen fesadın sabah baskını gibi kaçınılmaz bir ifşa ile halkın önüne serilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa döngüsü | Değerin realize olması ve netleşmesi | Sermayenin ve emeğin sonucunun kesinleşmesi, hasat | Gece yapılan spekülasyonların gün ışığında netleşmesi, üretimin pazara çıkış anı. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi (Phase transition) ve optik eşik değeri | Bir sistemin kritik sınıra ulaştığında durum değiştirmesi; karanlık ortamda foton akısının eşiği aşarak optik dalga boyunun görünür spektruma (kızıl dalga boyuna) geçişi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Farkındalık eşiği ve anomi durumundan berraklığa geçiş | Bireysel veya toplumsal bilinçte krizin ve inkarın sürdürülemez hale gelip bireyin durumu bütünüyle idrak ederek tavır değiştirmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca 24 saatlik günün ilk saat dilimi (sabah) veya basit bir aydınlatma aracı (lamba) olarak anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece kronolojik bir saat değil; gizli niyetlerin, amellerin, helak veya kurtuluşun geri dönülemez biçimde kesin bir sonuca evrilmesini (sîrûret/oluş) bildirir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | أصبح fiili geçen ayetlerde olayın sadece sabah saatinde gerçekleştiği zannedilir; oysa fiil durumun kesinleştiğini ve geri dönülmez yeni bir nitelik kazandığını bildirir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da hakikat ile batıl, bilgi ile cehalet arasındaki diyalektik çoğunlukla gece ile sabahın çatışması üzerinden anlatılır. Kök, hem somut ışığın kaynağını hem de ontolojik durum değişimlerini kavramanın anahtarıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin akıbetlerini bildiren helak ayetlerinde, bahçe sahipleri kıssasında, Nûr suresindeki nur temsilinde ve insanın içsel pişmanlıklarını/dönüşümlerini anlatan nefis muhasebesi bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olayların durağan olduğu yanılgısını yıkar. Bir sürecin gece boyunca gizlice olgunlaşıp sabah ansızın aşikar hale geldiğini göstererek, ilahi sünnetin tedricilik ve ardından ani tecelli kanununu öğretir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKaranlığın çekilmesiyle ufuk çizgisinde beliren ilk kızıllık, tan yeri aydınlığı ve kandil alevi.
- Soyut anlamBelirsiz, gizli veya örtülü olan durumun birdenbire şeffaflaşarak kesin, görünür ve geri dönülmez bir nitelik kazanması.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki örtülü potansiyelin kritik eşiği aşarak görünür aktüaliteye ve yeni bir duruma (faz değişimine) dönüşmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zamanla biriken ışık veya amelin yoğunluğunu, ise karanlık ile aydınlık arasındaki kritik eşik değerini temsil eder. Heaviside basamak fonksiyonu , yoğunluk kritik eşiği aştığı anda sistemi tetikler. gizli durumdan açık duruma dönüşen yeni nitelik vektörüdür. ise sistemin belirsizlik halinden kesinleşmiş açık bir hale (صبح) geçiş fonksiyonunu ifade eder.