صبح

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ص-ب-ح24 sîga, 51 mücavir kök, 43 ayet, 25 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.دورصوبأَصْبَحُواوَالصُّبْحِصبحجثمندمبِمَصَابِيحَكودفَأَصْبَحُوامسيصيحأخذ

KökSîga 24Ayet 43Sure 25Mücavir 51

▶ Ağı aç (3B)

صبح

ص - ب - ح

KÖK
  • 45 geçiş
  • 43 ayet
  • 24 sîga
  • 13 sözlük

Tan demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Tan demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.651 harf
باب الحاء والصاد والباء معهما ح ص ب، ص ح ب، ص ب ح، مستعملات حصب: الحَصْبُ: رَمْيُكَ بالحَصْباء أي صِغار الحَصَى أو كِبارها. وفي فِتنةِ عُثمان: تَحاصَبُوا حتّى ما أُبصِرَ أديمُ السَماء. والحَصْبَةُ معروفة تخرُجُ بالجَنْب، حُصِبَ فهو مَحصُوب. والحَصَبُ: الحَطَب للتَنُّور أو في وقَود أمّا ما دام غيرَ مُسَتْعمل للسُجُور فلا يُسَمَّى حصباً. والحاصِب: الريحُ تَحمِلُ التُرابَ وكذلك ما تَناثَر من دِقاق
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.490 harf
الصُبْح: الفَجْر. والصَباحُ: نقيض المساء. وكذلك الصَبيحَةُ. تقول: أَصْبَحَ الرَجل، وصَبَّحه الله. وصَبَّحْتُه، أي قُلتُ له: عِمْ صَباحاً. وصَبَّحْتُه أيضاً، إذا أَتَيْتَهُ صَباحاً. ولا يُراد بالتشديد ههنا التكثير. وأصبح فلانٌ عالماً، أي صار. وأتيتُه لِصُبْحِ خامِسَةٍ، كما تقول لِمُسْي خامِسةٍ. وصِبْح خامسة بالكسر لغة فيه. وأتيتُه أصْبوحَةَ كلِّ يوم، وأُمْسِيَّةَ كلِّ يومٍ. ولَقيته صباحاً وذا
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR12.447 harf
ح ص ب حصب ، حبص ، صبح ، صحب : مستعملة . حصب : قال الليث : الحَصَبُ : الحَطَبُ الذي يُلْقَى في تَنُّور أو في وَقُودٍ ، فأمَّا ما دام غير مستعمل لِلسُّجُورِ فلا يُسمَّى حَصَباً ، قال : والحَصْبُ : رَمْيُك بالحَصْبَاء : والحَصْبَاءُ : صغارُها وكِبَارُها . وفي الحديث الذي جاء في مقتل عُثمان ح قال : ( تَحاصبُوا في المسجد حتى ما أُبْصِرَ أَديمُ السماء ) أي ترامَوْا بالحصْباء . وقال الفراء في قوله : (
Maddenin bağlantısı

ح ص ب حصب ، حبص ، صبح ، صحب : مستعملة . حصب : قال الليث : الحَصَبُ : الحَطَبُ الذي يُلْقَى في تَنُّور أو في وَقُودٍ ، فأمَّا ما دام غير مستعمل لِلسُّجُورِ فلا يُسمَّى حَصَباً ، قال : والحَصْبُ : رَمْيُك بالحَصْبَاء : والحَصْبَاءُ : صغارُها وكِبَارُها . وفي الحديث الذي جاء في مقتل عُثمان ح قال : ( تَحاصبُوا في المسجد حتى ما أُبْصِرَ أَديمُ السماء ) أي ترامَوْا بالحصْباء . وقال الفراء في قوله : ( إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ? للَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ ) ( الأنبيَاء : 98 ) ذُكِرَ أنَّ الحَصَبَ في لغة أهلِ اليمنِ الحَطَب ، وروي عن عَلِيّ أنه قرأ ( حَطَبُ جَهَنَّم ) . قلت : ويقال : حَصَبْتُه أحْصِبُه حَصْباً إذا رَمَيْتَه بالحصْباء ، والحجَرُ المرْمِيّ به حَصَب ، كما يقال : نَفَضْتُ الشيء نَفْضاً ، والمنْفُوضُ نَفَضٌ فمعنى قوله : ( حَصَبُ جَهَنَّمَ ) ( الأنبيَاء : 98 ) أي يُلْقَوْنَ فيها كما يُلْقَى الحَطَبُ في النار . وقال الفرّاء : الحَصَبُ في لغة أهل نجد : ما رَمَيْتَ به في النار ، وحَصَبْتُ الرجلَ حصْباً إذا رمَيْتَه ، وقول الله : ( بِ ? لنُّذُرِ إِنَّآ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَ ? صِباً ) ( القَمَر : 34 ) أي عذاباً يَحْصِبهم أي يَرْميهم بحِجارة من سِجِّيل . ويقال للريح التي تَحْمِل التُّرابَ والحَصى حَاصِبٌ ، وللسَّحَابِ يَرْمي بالبَرَد والثَّلْج حاصِبٌ لأنه يَرْمِي بهما رَمْياً ، وقال الأعْشَى : لَنَا حَاصِبٌ مثلُ رِجْل الدَّبَى وجَأْواءُ تُبْرِقُ عنْهَا الهَيوبَا أراد بالحاصِبِ الرُّماة . وفي الحديث أنَّ عُمَرَ أمَرَ بِتَحْصيبِ المَسْجِدِ وذلك أن يُلْقَى فيه الحَصى الصغار ، ليكون أَوْثَر للمُصلِّي وأغْفَرَ لِما يُلْقَى فيه من الأقْشَاب والخَراشِيِّ والأقْذَار . ويقال لموضع الجِمَارِ بمِنى المُحَصَّب . وأما التَّحْصِيب فهو النَّوْمُ بالشِّعْبِ الذي مَخْرَجُه إلى الأبْطَح ساعةً من اللَّيْل ثم يَخْرُجُ إلى مكَّة ، وكان مَوْضِعاً نَزَل به رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) من غير أَنْ يَسُنَّه للناس ، فمن شَاء حَصَّبَ ومن شَاءَ لم يُحصِّب . والحَصْبَةُ : بَثْرَةٌ تَخْرُج بالإنسان ويجوز الحَصَبَة ، وهُما لُغتان قالهما الفرَّاء ، وقد حُصِبَ الرجلُ فهو مَحْصوب . وروى أبو عُبَيد عن اليَزيدي : أرضٌ مَحْصَبةٌ : ذاتُ حَصْبَاء ومَحصاةٌ : ذاتُ حصًى . قال أبو عُبَيد : وأرضٌ مَحْصَبَةٌ : ذاتُ حَصْبَة ومَجْدَرَةٌ : ذاتُ جُدَرِيّ . قال : وقال الأصمعيُّ : الإحْصَابُ أن يُثِيرَ الحَصَى في عَدْوه . ومكان حاصِبٌ : ذو حَصْبَاء ، والحاصِبُ : العددُ الكثيرُ من الرَّحَّالَة ، وهو معنى قوله : لَنَا حاصِبٌ مِثلُ رِجْلِ الدَّبَى شمر عن ابن الأعرابي : الحَاصِبُ من التُّراب : ما كان فيه الحَصْبَاء . وقال ابن شُمَيْل : الحَاصبُ : الحَصْباءُ في الريح يقال : كان يوْمُنا ذا حاصِبٍ ، وريحٌ حاصِبٌ ، وقد حَصَبَتْنا تَحْصِبُنا . وريحٌ حَصِبَةٌ : فيها حَصْبَاء ، وقال ذو الرُّمَّة : حَفِيفُ نافِجَة عُثْنونُها حَصِب صحب : قال الليث : الصَّحْبُ جمع الصاحب ، والأصحابُ : جماعةُ الصَّحْب ، ويجمع الصاحِبُ أَيْضاً صُحْباناً وصُحْبَةً وصِحَاباً وصَحَابةً ، قال : والصَّحَابة مصدر قولك : صاحَبَك الله وأحْسَن صَحَابتك . وتقول للرّجُل : عند التوديع : مُعاناً مُصاحَباً ، ومن قال : مُعانٌ مُصَاحَبٌ فمعناه أنْتَ مُعانٌ مُصاحَبٌ . قال : والصُّحْبةُ : مصدر قولك : صَحِب يَصْحَبُ . وقال غيرُه : يقال : صاحِبٌ وأَصْحَابٌ كما يقال شَاهِدٌ وأشْهاد ، وناصِرٌ وأنصَارٌ ، ومَنْ قال : صاحِبٌ وصُحْبة فهو كقولك : فَارِهٌ وفُرْهَة ، وغُلامٌ رائِقٌ ، والجميعُ رُوقة . ويُقَال : إنَّه لمِصْحابٌ لنا بِمَا يُحَبُّ وقال الأعْشَى : فَقَدْ أراكِ لنا بالوُدِّ مِصْحَاباً وقد أَصْحَبَ الرجلُ إذا كان ذا أَصْحاب ، أَصْحَب إذا انْقَادَ ، وقال أبو عُبَيد : صَحِبْتُ الرجلَ من الصُّحْبة ، وأصْحَبْتُ أي انْقَدْتُ له ، وأنشد : تَوالِيَ رِبْعِيِّ السِّقابِ فأَصْحَبَا وكل شيء لازم شيئاً فقد استصحبه ، ومنه قوله : إنّ لك الفضل على صاحبِي والمسك قد يَسْتَصْحِبُ الرَّامِكا وقال الفراء في قوله جلّ وعزّ : ( وَلاَ هُمْ مِّنَّا يُصْحَبُونَ ) ( الأنبيَاء : 43 ) قال : يعني الآلهة لا تمنع أنفسها ولا هم منا يُصْحَبُون يَعْني يُجَارون أي الكفار ، ألا ترى أن العرب تقول : أنا جارٌ لك ، ومعناه أُجِيرُك وأمْنَعُك ، فقال : يُصْحبون بالإجارَة ، وقال قَتادة : لا يُصْحَبون من الله بخير . وقال أبو عثمان المازني : أصْحَبْتُ الرجلَ أي مَنْعتُه ، وأنشد قولَ الهُذَليّ : يَرْعَى برَوْض الحَزْنِ من أَبِّه قُرْبانَه في عانةٍ تُصْحَبُ أبُّه : كَلَؤُه . قُرْيانه : مجارى الماء إلى الرياض ، الواحد قَرِيّ ، قال : تُصْحَبُ : تُمْنَع وتُحْفَظَ ، وهو من قول الله : ( وَلاَ هُمْ مِّنَّا يُصْحَبُونَ ) ( الأنبيَاء : 43 ) أي يمنعون ، وقال غيره : هو من قَوْلك صَحِبَك الله أي حفظك وكان لكَ جارا . أبو عُبَيد عن الأصمعي وأبي عَمْرو : أدِيمٌ مُصْحِب إذا كان على الجلد شَعْرُه أو صُوفُه أو وَبَرُه ، وقال ابن بُزُرْج : إنه يَتَصحَّب من مجالستنا أي يستحي منها ، وإذا قيل : فلان يَتَسحَّبُ علينا بالسين فمعناه أنه يتمادخ ويَتَدَلَّل . ويقال : أصْحَبَ الماءُ إذا عَلاه العَرْمَضُ فهو ماءٌ مُصْحِبٌ . وفُلانٌ صاحِبُ صِدْق . صبح : قال الليث : الصُّبح والصَّبَاح هما أوّل النهار ، وهو الإصباح أيضاً ، قال الله : ( فَالِقُ ? لإِصْبَاحِ ) ( الأنعَام : 96 ) يعني الصُّبْحَ ، وأنشد : أفْنَى رَباحاً وذوي رَباحِ تَنَاسُخُ الإمساءِ والإصْبَاح يُرِيدُ به المَسَاءَ والصَّبَاح . وقال الفرّاءُ مثله وزاد : فإن قال الإمساء والأصْبَاح فهو جمع المسَاءِ والصُّبْح ومثله الإبكار والأبْكار . وقال الليث : التَّصبُّح : النومُ بالغداة ، وفي حديث أم زرع أنها قالت : ( وعنده أقول فلا أُقَبَّح ، وأَرْقُدُ فأَتصَبَّح ) والرَّقْدَةُ تُسمّى الصَّبْحَة والصُّبْحَة ، وقد كرهها بعْضهُم . أبو عُبَيد عن الأصمعي : المِصبَاح : الناقةُ التي تُصبِح في مَبْركها ولا تَرْتَعُ حتى يرتفع النَّهار . قال : وهذا مِمّا يُسْتَحَبُّ من الإبل . وقال الليث : المِصبَاح من الإبل : ما يَبْرك في مُعَرَّسِه فلا يثُور وإن أُثيرَ حتى يُصبِح . وقال الليث : الصَّبُوحُ : الخَمْرُ ، وأنشد : ولقد غدوتُ إلى الصَّبُوح مَعِي شَرْبٌ كِرَامٌ من بني رُهْمِ والصَّبْحُ : سَقْيُك أخاك صَبُوحاً من لبن ، قال : والصَّبُوحُ : ما شُرِبَ بالغداة فما دون القَائلَة ، وفعلك الاصْطِبَاحُ . وقيل للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) متى تَحِلّ لنا المَيْتَة ؟ فقال : ( ما لم تَصْطَبِحُوا أو تَغْتَبِقُوا أو تَجْتَفِئُوا بَقْلاً فشَأْنَكم بها ) . قال : أبو عُبَيد : معناه إنما لكم منها الصَّبُوح ، وهو الغداء ، والغَبُوق وهو العَشَاء ، يقول : فليس لكم أن تجمعوهما من الميْتَة . قال : ومنه قول سَمُرَة لبنيه : يُجزىء من الضَّارُورَةِ صَبُوحٌ أو غَبُوقٌ . قلت : وقال غير أبي عُبَيد في تفسيره : معناه : سُئِل متى تحل لنا المَيْتَة ؟ أجابهم ، فقال : إذا لم تجدوا من اللبن صَبُوحاً تَتَبَلَّغُونَ به ولا غَبُوقاً تَجْتَزِئُونَ به ، ولم تَجِدُوا مع عَدَمكم الصَّبُوحَ والغَبُوقَ بَقْلَةً تأكلُونها وتَهْجَأ غَرَثَكم حَلَّت لكم المَيْتَةُ حينئذٍ ، وكذلك إذا وجدَ الرجلُ غَداء أو عَشَاءً من الطعام لم تحلّ له . وهذا التفسير واضح بَيِّن الصواب إن شاء الله . ويقال : صَبَحْتُ فُلاَناً أي أَتَيْتُه صباحاً ، وأما قول بُجَيْر بن زُهَيْر المُزَني وكان أسلم : صَبَحَناهم بأَلفٍ من سُلَيْمٍ وسَبْعٍ من بني عُثمان وَافي فمعناه أَتَيْنَاهم صبَاحاً بألف رجل من سُلَيْم . وقال الرَّاجز : نَحنُ صَبَحْنَا عامِراً في دَارِها جُرْداً تَعَادَى طَرفَيْ نَهَارها يريد أتيناها صباحاً بخيل جُرْدٍ . ويقال : صَبَحْتُ فُلاَناً أي ناولتُه صَبُوحاً من لَبَنٍ أو خَمْر أَصْبَحُه صَبْحاً ، ومنه قول طَرَفَة : متى تأْتِني أَصْبَحْك كأساً رَوِيَّةً أي أَسقِيك كَأْساً . وقال سيبويه : أَصْبَحْنا وأَمْسَيْنَا أي صِرْنا في حين ذاك ، وأما صَبَّحْنَا ومَسَّيْنا فمعناه أَتَيْنَاهُ صَبَاحاً وَمَساءً . وقال شمر : قال أبو عدنان : الفرقُ بين صَبَّحنَا وصَبَحْنَا أنه يقال : صبَّحْنَا بَلَدَ كذا وكذا ، وصَبَّحْنَا فُلاَناً فهذه مشددة ، وصَبَحْنَا أهلها خَيْراً أو شَرّاً ، وأنشد : صَبَحْناهُم هِنْدِيَّةً بأكُفِّنا محرّبةً تذري سَوَاعِدُهُم صُعْدَا ويقال أيضاً : صَبَّحتُه خيراً أو شرّاً . وقال النابغة : وصَبَّحَه فَلْجاً فلا زال كَعْبُه على كل مَنْ عَادَى من الناس عَالِيا ويقال : صَبَّحه بكذا ومسّاه بكذا كل ذلك جائز . والتَّصْبِيحُ على وجوه ، يقال : صَبَّحْتُ القوم الماء إذا سَرَيْتَ بهم حتى تُورِدَهم الماءَ صبَاحاً ، ومنه قوله : وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفَاءِ قَفْرَةٍ وقد حَلَّقِ النَّجمُ اليَمَانِيُّ فاسْتَوى أراد سَرَيْتُ بهم حتى انتهيتُ بهم إلى ذلك الماء صَبَاحاً . وتقول : صَبَّحْتُ القوم تَصْبِيحاً إذا أتيتهم مع الصباح ، ومنه قول عَنْتَرَة يصفُ خَيْلاً : وَغداةَ صَبَّحْنَ الجِفارَ عَوَابِساً يَهْدي أَوَائِلَهُنَّ شُعث شُزَّبُ أي أَتَيْنِ الجِفارَ صباحاً يعني خَيْلاً عليها فُرْسَانها . ويقال : صَبَّحْتُ القومَ إذا سَقَيْتَهم الصَّبُوح . والتَّصْبِيحُ : الغَداء . يقال : قَرِّب إلى تَصْبِيحي . وفي حديث المَبْعَث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يتيماً في حِجْر أبي طالب ، وكان يُقَرَّبُ إلى الصِّبْيَان تَصْبِيحُهم فيختلسون ويَكُفَّ أي يُقَرّبُ إليهم غداؤهم ، وهو اسم بُنِي على تَفْعيل مثل التَّرعيب للسنام المُقَطَّع ، والتنبيتُ : اسم لِمَا نبت من الغِرَاس ، والتَّنوير : اسم لنَوْرِ الشجر . والصَّابِحُ : الذي يَصْبَح إبِلَه الماء أي يسقيها صباحاً ، ومنه قول أبي زُبَيْد : حين لاحَتْ للصَّابح الجوزاء وتلك السّقْيَةُ تسميها العرب الصُّبْحة وليست بناجعة عند العرب . وقال أبو الهيثم : الصَّبُوحُ : اللَّبَنُ يُصْطَبَحُ ، والنَّاقة التي تُحْلَبُ في ذلك الوقت صَبُوح أيضاً ، يقال : هذه النَّاقة صَبُوحِي وغَبُوقِي ، قال : وأنشدنا أبو لَيْلَى الأعرابي : مالي لا أسقي حُبَيِّبَاتي صَبَائِحِي غَبَائِقِي قَيْلاَتِي قال : والقَيْلُ : اللبن الذي يُشْرَبُ وَقْتَ الظهيرة ، والقَيْلُ والْقَالَةُ : الناقة التي تُحْلَبُ في ذلك الوقت ، وقَيَّلْتُ القومَ إذا سَقَيْتَهم القَيْل ، قال : واقْتَلْتُ اقْتِيالا إذا شَرِبْتَ القَيْلَ . والعرب تقول إذا نَذِرَتْ بغارة من الخيل تفجؤهم صباحاً : يا صباحاه ، يُنْذِرُون الحَيَّ أَجْمَعَ بالنداء العالي . وقال الليث : المِصْبَاحُ : السِّرَاجُ بالمِسْرَجة ، والمِصْبَاح نَفْسُ السِّرَاج ، وهو قُرْطُه الذي تراه في القِنْدِيل وغيره ، والقِرَاطُ لغة ، وهو قول الله جلّ وعزّ : ( ? لْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ ? لزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ ) ( النُّور : 35 ) . ومصَابيحُ النجوم : أعلامُ الكواكب ، واحدها مِصْباح ، وقول الله جلّ وعزّ : ( فَأَخَذَتْهُمُ ? لصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ ) ( الحِجر : 83 ) أي أخذتهم الهَلكَةُ وقت دخولهم في الصَّباح . والمُصْبَح : الموضع الذي تُصْبِح فيه ، والمُمْسى : المكان الذي تُمْسي فيه ، وقوله : قَرِيبَةُ المُصْبَح من مُمْسَاها والمُصْبَحُ أيضاً : الإصْبَاحُ ، يقال : أصْبَحْنَا إصْبَاحاً ومُصْبَحاً ، ومن أمثال العرب : ( أَعَنْ صَبُوح تُرَقِّقُ ) يُضْرَبُ مثلاً لمن يُجَمْجِمُ ولا يُصَرِّح ، وقد يُضْرَبُ أيضاً لمنْ يُوَرِّي عن الخَطْبِ العظيم بكناية عنه ، ولمن يُوجِبُ عليك ما لا يجب بكلام يُلَطِّفه ، وأصله أن رجلاً من العرب نزل برجل من العرب عشاء فَغَبَقَه لبناً ، فلما روى عَلِقَ يُحَدِّثُ أُمَّ مَثْواه بحديث يُرَقِّقُهُ ، وقال في خلال كلامه : إذا كان غدا اصطبحنا وفعلنا ، فَفَطِن له المَنْزولُ عليه ، وقال : أَعَنْ صَبُوح تُرَقِّق . وروي عن الشعبي أنَّ رجلاً سأله عن رجل قبَّل أمّ امرأته ، فقال له الشَّعْبِي : أَعَن صَبُوحٍ تُرَقِّق حَرُمَت عليه امرأتُه ، ظنّ الشَّعْبِي أنه كنى بتقبيله إيّاها عن جِمَاعها . وقال أبو عُبَيد : السِّيَاطُ الأصْبَحِيَّة منسوبة إلى ذِي أَصْبَح : ملك من ملوك حِمْيَر . وقال الليث : الصَّبَح : شدة الحُمرة في الشَّعَر . وقال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : الاَّصْبَحُ : قريب من الأَصْهَب . وروى شمر عن أبي نصْر قال : في الشَّعر الصُّبْحَةُ والمُلْحَةُ ، ورجل أَصْبَحُ اللِّحية : للذي يعلو شَعر لِحيته بياض مُشْربٌ حُمرة ، ورجل أصبح بَيِّن الصُّبحة ، وقد اصْبَاحَّ شعره ، ومن ذلك قيل : دَمٌ صُبَاحِيٌّ لِشَدّة حمرته ، قال أبو زُبيد : عَبِيطٌ صُبَاحِيٌّ من الجَوْفِ أَشْقَرا وقال شمر : الأَصْبَحُ . الذي يكون في سَوَادِ شعرَه حُمْرَة ، ومنه صُبْحُ النَّهارِ مُشْتَقٌّ من الأَصْبَح . وقال الليث : الصَّبِيحُ : الوضيء الوجه ، وقد صَبُخَ يَصْبُح صَباحَةً ، وأما مِن الأصْبَح فيقال صَبِحَ يَصْبَح صَبَحاً فهو أصْبَح الشَّعَر . قلت : ولون الصُّبْح الصادِق يَضربُ إلى الحُمْرَة قليلاً كأنها لونُ الشفق الأول في أول الليل . ويقال للرَّجُل يُنَبَّه من سِنَةِ الغَفْلَةِ أَصْبِحْ أي انْتبه وأَبْصِر رُشدَك وما يُصْلِحُك ، وقال رؤبة : أَصْبِحْ فَمَا مِنْ بَشَرٍ مَأْرُوشِ أي بَشَرٍ مَعِيب ، وقولُ الشَّمَّاخ : وتَشْكُو بِعَيْنٍ ما أَكَلَّ رِكَابَها وقِيل المُنَادِي أَصْبَح القومُ أَدْلجِي يسأل السائل عنه فيقول : الإِدْلاَجُ : سَيْرُ الليل ، فكيف يقول : أصبح القوم وهو يأمُر بالإدْلاَج ، والجواب فيه أن العرب إذا قَرَّبَتْ المكانَ تُرِيدُه تقول : قد بَلَغْنَاه ، وإذا قرَّبت للسَّارِي طلوعَ الصُّبْح وإن كان غَيْرَ طالع تقول : أصبحنا ، وأراد بقوله : أصْبَح القومُ : دنا وقتُ دخولهم في الصباح : وإنما فسّرت هذا البيت لأن بعض الناس فَسَّره بعينه على غير ما هو عليه . وصَبَاح : حَيّ من العرب ، ومن أسماء العرب صُبح وصُبَيْح ومُصَبِّح وصَباحٌ وصَبيحٌ . ومن أمثالهم السائرة في وصف الكذّاب قولهم : ( أكذب من الآخِذِ الصَّبْحان ) . قال شمر : هكذا قال ابن الأعرابي قال : وهو الحُوار الذي قد شرب فروِي فإذا أردت أن تستدر به أمَّه لم يشرب لريِّه درتها ، قال : ويقال أيضاً : فلان أكذَبُ من الأَخِيذَ الصبْحَان . قال أبو عَدْنان : الأخِيذُ : الأسِيرُ ، والصَّبْحَانُ : الذي قد اصطبح فروى ، وقال ابن الأعْرَابي : هو رجل كان عند قوم فصَبَحُوه حين نهض عنهم شاخصاً ، فأخذه قوم وقالوا : دُلّنا على حيث كنت فقال : إنّما بِتُّ القَفْر ، فبَيْنَا هُم كذلك إذ قعد يَبُول فعلموا أنه بات قريباً عند قوم فاستدلوا به عليهم واسْتَبَاحُوهم . أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : أتيتُه ذَاتَ الصَّبُوح وذَاتَ الغَبُوق إذا أتاه غُدْوَة وعَشِيَّةً ، وذَا صَبَاح وذا مَسَاء ، وذَاتَ الزُّمَيْن وذَاتَ العُوَيْم أي مذ ثلاثة أزمان وأَعْوَام .

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.380 harf
(باب الصاد والباء وما يثلثهما) (صبح) الصاد والباء والحاء أصلٌ واحدٌ مطّرد. وهو لونٌ من الألوان قالوا أصله الحُمْرة. قالوا: وسمِّيَ الصُّبْحُ صُبْحاً لحُمْرَته، كما سمِّيَ المِصْباح مِصباحاً لحُمْرَته. قالوا: ولذلك يقال وجهٌ صَبيحٌ. والصَّباح: نُورُ النَّهارِ. وهذا هو الأصل ثمُ يُفَرَّع. فقالوا: لِشُرْب الغَداة الصَّبوح، وقد اصطَبَحَ، وتلك هي الجاشِرِيَّة. قال: إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR655 harf
- الصبح والصباح، أول النهار، وهو وقت ما احمر الأفق بحاجب الشمس. قال تعالى: ﴿أليس الصبح بقريب﴾ [هود/81]، وقال: ﴿فساء صباح المنذرين﴾ [الصافات/177]، والتصبح: النوم بالغداة، والصبوح: شرب الصباح، يقال: صبحته: سقيته صبوحا، والصبحان: المصطبح، والمصباح: ما يسقى منه، ومن الإبل ما يبرك فلا ينهض حتى يصبح، وما يجعل فيه المصباح، قال: ﴿مثلا نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة﴾ [النور/35]، ويقال للسراج:
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.106 harf
ص ب ح أتيته صباحاً وذا صباح وصبيحة يوم كذا وآتيه أصبوحة كل يوم وأمسيته وآتيه صباح مساء وأتانا لصبح خامسة وصبح خامسة وأصبح يفعل كذا‏.‏ وهو فالق الإصباح وأنا أصبحه وأمسيه وصبحك الله تعالى والناس في تصبيح الأمير وفلان يتصبح وينام الصبحة والصبحة‏:‏ نومة الضحى‏.‏ وشرب الصبوح‏.‏ وصبحته وغبقته واصطبح واغتبق وهو صبحان غبقان‏.‏ وقرب تصبيحنا‏:‏ غداءنا وقرب إلى الضيوف تصابيحهم‏.‏ وفي حديث المبعث ‏"‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR13.203 harf
الصُّبْحُ: أَوّل النهار. والصُّبْحُ: الفجر. والصَّباحُ: نقيص المَساء، والجمع أَصْباحٌ، وهو الصَّبيحةُ والصَّباحُ والإِصْباحُ والمُصْبَحُ؛ قال الله عز وجل: فالِقُ الإِصْباحِ؛ قال الفراء: إِذا قيل الأَمْسَاء والأَصْباح، فهو جمع المَساء والصُّبْح، قال: ومثله الإِبْكارُ والأَبْكارُ؛ وقال الشاعر: أَفْنَى رِياحاً وذَوِي رِياحِ، تَناسُخُ الإِمْساءِ والإِصْباحِ يريد به المَساء والصُّبْحَ. وحكى اللحياني:
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR860 harf
* ص ب ح * * الصُّبْحُ * الفجر قلت وهو أيضا اسم من * الإصْباحِ * ذكره في م س ا و * الصَّبَاحُ * ضد المساء وكذا * الصَّبيحَةُ * تقول منه * أَصْبَحَ * الرجل و * صَبَّحَهُ * الله * تَصْبيحاً * و * صَبَّحْتُهُ * قلت له عم صباحا بكسر العين وصبحته أيضا أتيته صباحا و * أصْبَحَ * فلان عالما أي صار وفلان ينام * الصُّبْحَةُ * بفتح الصاد وضمها مع سكون الباء فيهما أي ينام حتى يصبح تقول منه * تَصَبَّحَ * الرجل
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR13.380 harf
الصبح ، بالضم : الفجر، أو أول النهار، ج أصباح، وهو الصبيحة؛ والصباح نقيض المساء، والإصباح بالكسر، ,المصبح، كمكرم ، لأن المفعول مما زاد على الثلاثة كاسم المفعول. قال الله عز وجل: فالق الإصباح قال الفراء: إذا قيل: الأمساء والأصباح، فهو جمع المساء والصبح. قال: ومثله الأبكار والإبكار، وقال الشاعر: أفنى رياحا وذوي رياح تناسح الإمساء والإصباح وحكى اللحياني: تقول العرب إذا تطيروا
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok25.008 harf
صَبَحَهُ 1 صَبَحَهُ ذ , (S, Mgh, TA,) aor. صَبَحَ , (Mgh, TA,) inf. n. صَبْحٌ; (S, TA;) and ↓ صبّحهُ, (K, TA,) inf. n. تَصْبِيحٌ; (TA;) He gave him to drink a morning-draught, or what is termed a صَبُوح; (S, Mgh, K, TA;) [and] so صَبَحَهُ صَبُوحًا: (MA:) and the first [and second also] he handed to him a morning-draught of milk or of wine. (TA.) And صَبَحَ الاـِبِلَ, aor. and inf. n. as above, He
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.668 harf
صَبَحَ صَبَحَ A ( n. ac. صَبْح 1 ), a. Came to, visited in the morning. صَبُحَ صَبُحَ U ( n. ac. صَبَاْحَة 22t ), a. Was beautiful, comely, good-looking. صَبَّحَ صَبَّحَ II , a. see I (a) . b. Greeted in the morning, said "good morning" to; gave a morning-draught to. أَصْبَحَ أَصْبَحَ IV , a. Was or became morning, dawned; was in the morning; became ( so & so ) in the morning. b.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR43.925 harf
صبح صَبَحَ - يَصْبَحُ - صَبَاح - صُبْح - صُبْحَاً- مِصْبَاح - مَصَابِيْح - أَصْبَحَ - يُصْبِحُ - إِصْبَاح - مُصْبِح - مُصْبِحِيْن - صَبَّحَ - يُصَبِّحُ صَبَحَ - يَصْبَحُ + الكائن ( لازم: غير متعدي لمفعول به): يرى ويبصر ما حوله بسبب ظهور الضياء والنور بعد العتمة والظلام صَبَاح: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " صَبَحَ - يَصْبَحُ ":
Tamamını oku

Sîgalar(24)

Mücavir kökler51 mücavir (226 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. جثم

    5 ortak ayet · Ceseye diz çökmek, ceseme çökmüş olarak hareketsizce durmak…

  2. ندم

    5 ortak ayet · “Redm” kumaşa dikilen yama, “nedm” arkadaş, içki…

  3. دور

    6 ortak ayet · Dar : Etrafı çevrili yer demektir

  4. مسي

    3 ortak ayet · Dün

  5. رجف

    3 ortak ayet · Recef dalgalı deniz demektir

  6. صرم

    2 ortak ayet · Devşirenler

  7. صيح

    3 ortak ayet · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…

  8. غور

    2 ortak ayet · Ğar, Mağara demektir

  9. موه

    4 ortak ayet · Su

  10. غرب

    2 ortak ayet · Ğarb, Güneşin batığı yerdir

  11. صوب

    3 ortak ayet · Sağanak yağmur demektir

  12. أخذ

    6 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…

Geçtiği ayetler(43)

Sîga sayfası: فَأَصْبَحُوا
  1. وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ

    Hemen oldularAman edenler derler ki: Sizinle beraber olduklarına bütün güçleriyle Allah’a yemin edenler bunlar mıdır? Amelleri boşa gitmiş ve hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır.

  2. فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

    Hemen oldularBu yüzden onları şiddetli bir sarsıntı tutuverdi de yurtlarında dizüstü çöken kimseler oldular.

  3. فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

    Hemen oldularBunun üzerine onları sarsıntı yakalayıverdi. Ve yurtlarında dizüstü çökenler oldular.

  4. وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ

    Hemen oldularZulmedenleri bir çığlık tuttu. Oldukları yerde diz üstü çöküverdiler.

  5. وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ

    Hemen oldularEmrimiz gelince; Şuayb’ı ve beraberindeki inananları, katımızdan bir rahmet ile kurtardık. Zulmedenleri de korkunç bir ses yakaladı ve oldukları yerde diz üstü çöküverdiler.

  6. فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ

    Hemen oldularOnlar ise onu kestiler de pişman oldular.

  7. فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

    Hemen oldularAma onu yalanladılar. Bunun üzerine kendilerini şiddetli bir sarsıntı yakalayıverdi de oldukları yerde diz üstü çökekaldılar.

  8. تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ

    Hemen oldularRabbının emri ile her şeyi yıkar. Bunun üzerine onların meskenlerinden başka bir şey görünmez oldu. İşte biz, suçlular güruhunu böylece cezalandırırız.

  9. … إِسْرَائِيلَ وَكَفَرَتْ طَائِفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظَاهِرِينَ

    Hemen oldularEy iman edenler; siz Allah’ın yardımcıları olun. Nitekim Meryem oğlu İsa, havarilere: Allah’a giden yolda benim yardımcılarım kimlerdir? deyince, havariler demişlerdi ki: Biziz, Allah’ın yardımcıları. İsrailoğullarının bir takımı böylece inanmış, bir takımı da küfretmişti. Nihayet Biz, o iman edenleri düşmanlarına karşı destekledik de böylece üstün geldiler.

Sîga sayfası: بِمَصَابِيحَ
Sîga sayfası: فَأَصْبَحْتُمْ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökصبح
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerفجر, سفر, ضوء, نور
Zıt Kökمسو
Çekirdek Özet 1Karanlığın yarılmasıyla ufukta beliren kızıllık, tan ışığı ve aydınlanma başlangıcı
Çekirdek Özet 2Vaktin sabaha ermesi, gizli olanın açığa çıkması ve bir durumdan diğerine kesin geçiş bildirme
Çekirdek Özet 3Belirsizlikten belirliliğe geçiş, amellerin ve hakikatin görünür kılınması ile durum dönüşümü
Kritik Hata RiskiKökün «sarf/dönüşüm» (nâkıs fiil) boyutu ile «vakit ve ışık» (tan) boyutunun birbirinden koparılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
صبDökülme, boşalma, yönelme ve bir yöne doğru akıp belirme; صبب (suyun dökülmesi), صبأ (ortaya çıkma, yön değiştirme), صبغ (renge boyanma, kaplama) köklerinde olduğu gibi bir şeyin yüzeye taşması veya akması.حح harfinin getirdiği açılma, yarılma ve sürtünme etkisiyle akış ve boşalma hareketi; karanlığın üzerine ışığın ve kızıllığın yayılması, tan yerinin ağarması ve durumun bütünüyle açığa çıkması şeklinde özelleşmiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
صolta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırmaGizlenmiş veya karanlıkta kalmış olanı çekip çıkarma, yoğunlaşma ve sıkışmış durumdan sıyrılma payını taşır.
بev, çadır; iç, barınma, içinde olmaBir kabın, çerçevenin veya kapalı durumun içini, mekanı ve kuşatılmışlığı temsil eder.
حçit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaSınırın açılması, yarılması, iki zıt durum (gece ile gündüz) arasındaki perdenin kalkması payını verir.
صبحKapalı mekandan (karanlıktan) sıyrılarak sınırın açılması ve ışığın dışarıya vurmasıGece perdesinin yırtılarak içte gizlenen varlığın, kızıllık ve ışık dalgasıyla sınırdan dışarı taşması, tan yerinin ağarması hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamUfukta beliren ilk kızıllık; saçtaki kızıla çalan parlaklık; kandil veya fitilin yaydığı aydınlatıcı kızıl-sarı alev; sabah vaktinde içilen süt veya içki (sabûh).
Cahiliye şiiri kullanımıTarafa b. el-Abed muallakasında sabahleyin sunulan içkiyi kastederek şöyle der: متى تَأْتِني أصبَحْـكَ كـأسـاً َرِويَّةً / وإنْ كنتَ عنها ذا غِنىً فاغْنَ وازْدَدِ (Bana geldiğinde sana bol bir sabah kadehi sunarım; ona ihtiyacın yoksa zenginliğini artır). Ayrıca el-A‘şâ sabah baskınını (yevmü’s-sabâh) anlatırken kökü kullanmıştır: ويمنَعُه يَومَ الصَّبـاح مَـصُـونةٌ / سِراعاً إلى الداعي تَثُوبُ وتُركَبُ.
Erken Arapça kullanımAraplarda düşman baskınlarının çoğunlukla tan yerinin ağarmasıyla yapılması sebebiyle tehlike ve imdat anında nida edilen «Yâ sabâhâh!» çığlığı; sabahleyin konuğa ikram edilen süt ve azık (tasbîh); sabah vakti uyuma (tasabbuh).

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Tarafa, Dîvânu el-A‘şâ.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde صبح kökü, parıldama, ışık verme, parlaklık ve sabah vaktiyle doğrudan bağlantılı ortak bir arka plana dayanır. İbranicede צ-ה-ר veya ışıkla ilişkili türevlerde, Süryanicede صب / şbaḥ (övgü, parlama, ışıma) semantik alanında ve Klasik Güney Arapçasında (Sabeyce sbḥ / sabah vakti, şafak) bu kök, karanlığın içinden ışıltının zuhur etmesini ifade eder. Arapçada kök, özellikle ufkun şafak vakti büründüğü kızıllık (humre) rengi üzerinden somutlaşmış; buradan kandil (misbâh) ve sabah baskını (sabâh) anlamlarına genişlemiştir. Fonetik açıdan kökün ilk harfi olan sad ve sonundaki ha, sesin boğazdan sürtünerek çıkmasıyla bir patlamayı ve açılmayı betimler; bu da karanlık blokajının delinmesini ve ışığın dışarı taşmasını semantik olarak destekler.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönKökün kızıla çalan ışık ve tan rengi üzerinden gelişmesiUfkun kızarması, kandil alevi (misbâh), güzel ve aydınlık yüz (sabîh) ve sabah vaktine erme (asbaha) anlamları aynı çekirdekten türer.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney Arapçası ve Süryanice formlarSabeyce sbḥ (sabah, şafak), Süryanice şbaḥ (parlama, tecelli etme) ile sescil ve anlamsal tam örtüşme gösterir.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik ışık ve parıltı kökleriIşık saçma, aklık ve kızıllık bildiren iki harfli arkaik biçimlerle muhtemel akrabalıklar kurulabilir.Muhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Payne Smith Syriac Lexicon, Biella (Dictionary of Old South Arabic).

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
صبحAnlamlıTan yerinin ağarması, kızıllıkŞafağın sökmesi, ışığın açığa çıkması, sabah vaktine girmek veya bir halden diğerine dönüşmek.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
صحبAnlamlıBirliktelik, yoldaşlık, mülazemetBir kimse veya durumla sürekli beraber olmak, ayrılmamak, koruyup gözetmek.Kur'an'da geçer; hedef kökle ayrılmazlık ve açıklık bağı vardır.
بصحAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir.Kur'an'da geçmez.
بحصAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir.Kur'an'da geçmez.
حصبAnlamlıÇakıl taşı, taş fırlatmaKüçük çakıl taşları; şiddetli rüzgarın fırlattığı taşlar; cehennem yakıtı.Kur'an'da geçer; sertlik ve açığa fırlama yönüyle ilişkilidir.
حبصAnlamlıÇırpınma, sıçramaCan çekişen veya vurulan hayvanın ayaklarını vurup çırpınması, hızlı hareket.Kur'an'da geçmez; Tehzîb'de müsta'mel kaydedilmiştir.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
صبحMerkezTan vakti, aydınlanma, dönüşümKaranlığın yarılmasıyla başlayan kızıllık ve durumun aleni hale gelerek kesinleşmesi.Işığın ilk zuhuru, hem vakit hem de nâkıs fiil olarak hal değişimidir.
فجرKomşuYarılma, fışkırmaUfkun veya suyun bir bendi yırtarcasına aniden yarılıp fışkırmasıdır.صبح ışığın rengine ve yayılmasına, فجر ise yarılma eylemine odaklanır.
سفرKomşuAçığa çıkma, keşifÖrtünün kalkmasıyla arkasındaki suretin veya ufkun bütünüyle parıldayıp görünmesidir.سفر giz perdesinin açılmasına, صبح karanlığın aydınlanma başlangıcına bakar.
ضوءKomşuGüçlü ve yayılan ışıkKendinden ışık veren, etrafı bizzat aydınlatan kaynak ışığıdır.ضوء ışımanın gücüne, صبح zaman dilimine ve rengine işaret eder.
نورKomşuAydınlık, berraklıkGözün görmesini sağlayan, yakıcı olmayan duru ışıktır.نور aydınlığın kendisine, صبح geceden gündüze geçiş anına yöneliktir.
مسوZıtAkşam, karanlığa girişGün ışığının çekilip karanlığın yavaş yavaş yeryüzünü kaplamasıdır.صبح varlığın görünürleşmesi, مسو ise perdelenip gizlenmesidir.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaصبحTan ağarması, aydınlanma, olmaUfukta kızıllığın belirmesi, sabah vaktine eriş ve bir durumdan diğerine kesin geçiş.Kesin
LatinceDiluculum, aurora, fieriŞafak, alacakaranlık, dönüşmekDiluculum ve aurora sabah ışığını ve kızıllığını karşılar; fieri ise nâkıs fiil anlamındaki oluş ve dönüşümü verir.Güçlü
İngilizceDawn, morning, to becomeŞafak, sabah, dönüşmekDawn şafak anını ve mecazen bir gerçeğin birden idrak edilmesini verir; to become ise fiili dönüşümü karşılar.Kesin
AlmancaMorgendämmerung, Morgen, werdenTan ağarması, sabah, olmakMorgendämmerung kızıllık ve ilk ışığı içerir; werden fiili kökün Kur'an'daki yaygın nâkıs fiil işlevini tam karşılar.Güçlü
FransızcaAube, aurore, devenirTan yeri, şafak, haline gelmekAurore ufuktaki kızıllığı ve taze ışığı vurgular; devenir fiili durum değişikliği bildiren gramatikal kullanımı sağlar.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch, Dictionnaire Littré.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أصبح / فأصبحHal değişimi, kesinleşmiş durum («oldu, haline geldi»)İnsanın içsel pişmanlığı, inkarcıların helak sonrası durumu veya bir nimetin yok oluşu (Örnek: Mâide 5:30, Kehf 18:40, Kasas 28:10).
الصبح / الصباحZaman dilimi, tan vakti, sabah vaktiAzabın vadesi olarak sabahın tayin edilmesi veya yemin bağlamında sabahın gelişi (Örnek: Hûd 11:81, Müddessir 74:34).
مصباح / مصابيحIşık kaynağı, kandil, yıldızlarGökyüzünün yıldızlarla donatılması veya ilahi nurun cam içindeki bir kandille temsili (Örnek: Nûr 24:35, Mülk 67:5).
فالق الإصباحŞafağı yaran, sabahı çıkaran kudretYaratılış ayetlerinde Allah'ın gece karanlığını yırtıp tan yerini ağartması (Örnek: En‘âm 6:96).
مصبحينSabah vaktine erenler veya sabahleyin yola çıkanlarBahçe sahiplerinin ürünü toplamak için sabah çıkması veya helak vaktine sabah ulaşılması (Örnek: Hicr 15:66, Kalem 68:17).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAyetü'n-Nûr bağlamında ilahi hidayetin temsili ve tecelliKandil (مصباح) metaforu üzerinden nurun mahiyeti, tecelli ve imanın kalpte parlaması tartışılmıştır.Varlığın zâtında nur olması, ilahi bilginin karanlığı yok eden aydınlığı.
Fıkıhİbadet vakitlerinin başlangıcı (namaz ve oruç)Fecr-i sâdık ile başlayan sabah vaktinin sınırları, imsak ve sabah namazının isfâr (aydınlatma) veya tağlîs ile kılınması.Hükmün sübutu için vaktin kesinleşmesi, ibadet ehliyetinin zamanla kayıtlanması.
Tefsirأصبح fiilinin kâne grubundan sayılarak durum değişikliğine delaletiFiilin sadece sabah vaktine girmeyi değil, hakikatin geri dönülmez biçimde açığa çıkarak yeni bir duruma geçildiğini bildirmesi.Belirsizlik perdesinin kalkması, neticenin tescil edilmesi.
HadisSabah duaları, tebliğ ve uyarı dili«Yâ sabâhâh» uyarısı ve sabah vaktinin feyiz/bereketine dair rivayetler ile cemaatle sabah namazının fazileti.Uyanıklık, gafletten sıyrılma, yeni bir varoluş gününe bilinçle başlama.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVahyin gelişi ve basiretKaranlıktan aydınlığa çıkışCehalet ve şüphe karanlığını yırtarak hakikati aşikar kılmaDini hayatta hidayet, tıpkı tan yeri gibi kalpteki örtüyü parçalayarak varlığı berraklaştırır.Kesin
İlmiMetodoloji ve keşifBilinmeyenin bilinir hale gelmesi (tenvir)Gizli nedensellikleri ve kanunları görünür düzleme aktarmaBilimsel faaliyet, olgular üzerindeki karanlığı dağıtıp onları ölçülebilir ve açık hale getirmektir.Güçlü
SiyasiYönetim ve kamu düzeniŞeffaflık ve krizlerin açığa çıkmasıKapalı kapılar ardındaki planların günyüzüne çıkması, teftişİktidarda gizlenen fesadın sabah baskını gibi kaçınılmaz bir ifşa ile halkın önüne serilmesi.Güçlü
İktisadiMülkiyet ve piyasa döngüsüDeğerin realize olması ve netleşmesiSermayenin ve emeğin sonucunun kesinleşmesi, hasatGece yapılan spekülasyonların gün ışığında netleşmesi, üretimin pazara çıkış anı.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerFaz geçişi (Phase transition) ve optik eşik değeriBir sistemin kritik sınıra ulaştığında durum değiştirmesi; karanlık ortamda foton akısının eşiği aşarak optik dalga boyunun görünür spektruma (kızıl dalga boyuna) geçişi.Güçlü
Beşeri bilimlerFarkındalık eşiği ve anomi durumundan berraklığa geçişBireysel veya toplumsal bilinçte krizin ve inkarın sürdürülemez hale gelip bireyin durumu bütünüyle idrak ederek tavır değiştirmesi.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca 24 saatlik günün ilk saat dilimi (sabah) veya basit bir aydınlatma aracı (lamba) olarak anlamak.
Kur'an içi daha geniş anlamKök, sadece kronolojik bir saat değil; gizli niyetlerin, amellerin, helak veya kurtuluşun geri dönülemez biçimde kesin bir sonuca evrilmesini (sîrûret/oluş) bildirir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataأصبح fiili geçen ayetlerde olayın sadece sabah saatinde gerçekleştiği zannedilir; oysa fiil durumun kesinleştiğini ve geri dönülmez yeni bir nitelik kazandığını bildirir.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'da hakikat ile batıl, bilgi ile cehalet arasındaki diyalektik çoğunlukla gece ile sabahın çatışması üzerinden anlatılır. Kök, hem somut ışığın kaynağını hem de ontolojik durum değişimlerini kavramanın anahtarıdır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Geçmiş kavimlerin akıbetlerini bildiren helak ayetlerinde, bahçe sahipleri kıssasında, Nûr suresindeki nur temsilinde ve insanın içsel pişmanlıklarını/dönüşümlerini anlatan nefis muhasebesi bağlamlarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Olayların durağan olduğu yanılgısını yıkar. Bir sürecin gece boyunca gizlice olgunlaşıp sabah ansızın aşikar hale geldiğini göstererek, ilahi sünnetin tedricilik ve ardından ani tecelli kanununu öğretir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamKaranlığın çekilmesiyle ufuk çizgisinde beliren ilk kızıllık, tan yeri aydınlığı ve kandil alevi.
  • Soyut anlamBelirsiz, gizli veya örtülü olan durumun birdenbire şeffaflaşarak kesin, görünür ve geri dönülmez bir nitelik kazanması.
  • Sistematik karşılıkBir sistemdeki örtülü potansiyelin kritik eşiği aşarak görünür aktüaliteye ve yeni bir duruma (faz değişimine) dönüşmesi.
  • LaTeX modeliS(t)=lim⁡Δt→0+[Θ(I(t)−Ic)⋅Φ(x)]
  • LaTeX açıklamasıFormülde I(t) zamanla biriken ışık veya amelin yoğunluğunu, Ic ise karanlık ile aydınlık arasındaki kritik eşik değerini temsil eder. Heaviside basamak fonksiyonu Θ, yoğunluk kritik eşiği aştığı anda sistemi tetikler. Φ(x) gizli durumdan açık duruma dönüşen yeni nitelik vektörüdür. S(t) ise sistemin belirsizlik halinden kesinleşmiş açık bir hale (صبح) geçiş fonksiyonunu ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ص