صدر
ص - د - ر
KÖK- 46 geçiş
- 43 ayet
- 16 sîga
- 13 sözlük
Okun ön yarısına denir. Sonraları “baş” kelimesi olarak kullanılmıştır. Kur’an’daki “sadırda bulunan kalp” o zamanki biyoloji bilgisinin eksikliği nedeniyle göğüs anlamında kullanılmıştır. Sadr, boynun üst kısmı anlamına gelen “baş” demektir. Re’s ise başın saçlı olan kısmıdır. Biz “baş” olarak tercüme edeceğiz.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Okun ön yarısına denir. Sonraları “baş” kelimesi olarak kullanılmıştır. Kur’an’daki “sadırda bulunan kalp” o zamanki biyoloji bilgisinin eksikliği nedeniyle göğüs anlamında kullanılmıştır. Sadr, boynun üst kısmı anlamına gelen “baş” demektir. Re’s ise başın saçlı olan kısmıdır. Biz “baş” olarak tercüme edeceğiz.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.864 harfباب الصاد والدال والراء معهما
ص د ر، ر ص د، ص ر د، د ر ص مستعملات
صدر:
الصَّدْرُ: أعلى مُقَدَّمِ كُلِّ شيءٍ، وصَدْرُ القَناةِ أعلاها، وصَدْرُ الأمر أوَّلُه.
وصُدْرةُ الاِنسانِ: ما أَشَرفَ من أعلى صَدْره.
والصِّدارُ: ثَوبٌ رأسُه كالمِقْنَعَةِ، وأسفلُه يُغَشِّي الصَّدْر والمَنْكِبَيْنِ تَلْبَسُه النِّساءُ.
والتصدير: حَبْلٌ يُصَدَّرُ به البعير اذا جَرَّ حِمْلَه الى خَلف، فالحَبْلُ اسمه التصدير،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.537 harfالصَدْرُ: واحد الصُدورِ، وهو مذكر. وإنَّما قال الأعشى:
ويَشْرَقُ القول الذي قد أَذَعْـتَـهُكما شَرِقَتْ صَدْرُ القَناةِ من الدَمِ
فأنَّثَه على المعنى لأنَّ صدر القناة من القناة. وصَدْرُ كلِّ شيء: أوّله. وصَدْرُ السهم: ما جاز من وسطه إلى مستدَقِّه وسمِّي بذلك لأنه المتقدِّم إذا رُمِيَ. والصَدْرُ: الطائفة من الشيء. والصُدْرَةُ من الإنسان: ما أشرف من أعلى صَدْرِهِ، ومنه الصُدْرَةُ التي تلبس.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.570 harfص د ر
صدر ، صرد ، رصد ، درص
استعمل من وجوهها : صدر ، صرد ، رصد ، درص .
صدر : قال ابن المظفّر : الصَّدْرُ : أعْلى مقدَّم كلّ شيء قال : وصَدْرُ القَناة : أعْلاها . وصَدْرُ الأمر أوّله . قال : والصُّدْرةُ من الإنسان : ما أشرَفَ من أَعْلى صَدْرِه .
قلتُ : ومن هذا قول امرأة طائيَّةٍ كانت تحتَ امرىء القيس ففَرِكَتْه وقالت : إني ما علمتُك إلاّ ثقيلَ الصُّدْرة ، سريع الهِراقة ، بطيءَ الإفاقة .
وقال أحمد
ص د ر صدر ، صرد ، رصد ، درص استعمل من وجوهها : صدر ، صرد ، رصد ، درص . صدر : قال ابن المظفّر : الصَّدْرُ : أعْلى مقدَّم كلّ شيء قال : وصَدْرُ القَناة : أعْلاها . وصَدْرُ الأمر أوّله . قال : والصُّدْرةُ من الإنسان : ما أشرَفَ من أَعْلى صَدْرِه . قلتُ : ومن هذا قول امرأة طائيَّةٍ كانت تحتَ امرىء القيس ففَرِكَتْه وقالت : إني ما علمتُك إلاّ ثقيلَ الصُّدْرة ، سريع الهِراقة ، بطيءَ الإفاقة . وقال أحمد بن يحيى : قال ابن الأعرابي : المِجْوَلُ الصُّدْرَةُ ، وهي الصِّدار والأُصْدَة والإتْب والعَلَقة . قلت : والعربُ تقول للقميص القصير والدّرع القَصيرة : الصُّدْرةُ . وقال الليث : الصِّدارُ : ثوبٌ رأسُه كالمِقْنَعَةِ وأسفلُه يُغَشِّي الصدرَ والمنكِبين تَلبَسه المرأة . قلتُ : وكانت المرأة الثَّكلَى إذا فَقدتْ حَميمَها فأحَدَّت عليه لبِستْ صِدَاراً من صوف ، ومنه قول أخي خَنساءَ : ولو هلكتُ لبستْ صِدَارَها وقال الرّاعي يصف فَلاةً : كأنّ العِرْمَسَ الوَجْناءَ فيها عَجُولٌ خَرّقتْ عنها الصِّدَارَا وقال الأصمعيّ : يقال لِمَا يَلِي الصَّدْر من الدِّرْع : صِدار . وقال اللّيث : التصدير : حَبلٌ يُصدَّر به البعيرُ إذا جرَّ حِمْلَه إلى خَلْف . والحبلُ اسمه التَّصْدير ، والفعل التَّصْدير . أبو عُبَيد عن الأصمعي : وفي الرَّحْل حِزامَةٌ يقال لها : التَّصْدير قال : والوَضِينُ للهَوْدَج ، والبِطَان للقَتَب ؛ وأكثرُ ما يقال الحِزامُ للسَّرج . وقال الليث يقال : صَدِّر عن بَعيرك ، وذلك إذا خَمُص بطنُه واضطرب تصديرُه ، فيُشدُّ حبلٌ من التَّصدير إلى ما وراء الكرْكِرَة فيثبتُ التصديرُ في موضعه ؛ وذلك الحبلُ يقال له : السِّناف ، قلت : الذي قاله الليث : إن التصدير حبل يُصَدَّر به البعير إذا جَرّ حمله خطأ ، والذي أراده يسمّى السِّناف والتَّصديرُ الحزامُ نفسُه . وقال الليثُ : التصديرُ : نَصْبُ الصَّدر في الجُلوس . قال : والأَصْدَرُ الذي أشْرفتْ صُدْرَته . قال : ويقال : صَدَرَ فلان فلاناً : إذا أصاب صَدْرَه . وصُدِر فلان : إذا وَجِع صَدْرُه . أبو عُبيد عن الأحمر : صَدَرْتُ عن الماء صَدَراً ، وهو الاسم ، فإن أردتَ المَصدَر جزمْتَ الدال ، وأَنشدَنا : وليلةٍ قد جعلتُ الصبحَ مَوْعِدَها صَدْرَ المَطِيّة حتى تعرف السَّدَفا قال : صَدْر المَطِيّة مصدر . وقال الليث : الصَّدَر : الانصراف عن الوِرْد وعن كل أمر ، يقال : صَدَرُوا ، وأصدَرْناهم . وطريقٌ صادر ، معناه : أنّه يَصدُر بأهله عن الماء . وطريق وارِدٌ يَرِدُ بِهِم ، وقال لبيد يذكر ناقتين : ثم أصدَرْناهُمَا في واردٍ صَادِرٍ وَهْمٍ صُوَاهُ قد مَثَلْ أراد في طريقٍ يُورَد فيه ويُصدَر عن الماء فيه . والوَهْمُ : الضَّخم . وقال الليث : المَصدَر : أصلُ الكلمة الّتي تصدر عنها صَوَادِرُ الأَفعال . وتفسيرُه : أن المصادر كانت أوّل الكلام ، كقولك : الذَّهاب والسمعُ والحفظ ، وإنّما صَدَرت الأفعالُ عنها ، فيقال : ذهبَ ذَهاباً . وسَمِع سَمْعاً وسَمَاعاً ، وحَفِظ حِفْظاً . وقال الليث : المصدَّر من السهام : الّذي صَدْرُه غليظ . وصَدْرُ السَّهم : ما فوق نِصْفِه إلى المَرَاش . الأصمعي : صُدِرَ الرجلُ يُصْدَرُ صَدْراً ، فهو مَصْدور : إذا اشتكَى صَدْرَه ، وأَنشد : كأنّما هو في أحشاءِ مَصْدورِ ويقال : صَدّرَ الفرسُ : إذا جاءَ قد سَبَق بصَدْرِه ، وجاء مُصَدّراً ، وقال طُفَيل الغَنَويّ يصف فرساً : كأنّه بعدَ ما صَدَّرن مِن عَرَقٍ سِيدٌ تَمطَّرَ جُنحَ اللّيلِ مَبْلولُ ( كأنه ) لهاء لفَرَسِه ، ( بعدما صَدَّرْن ) يعني خيلاً سَبَقْن بصُدُورهن . والعَرَقُ : الصّفُّ من الخيل . وقال دُكَين : مُصَدَّرٌ لا وَسَطٌ لا تالٍ وقال أبو سَعِيد في قوله : بعدما صَدَّرْن من عَرَق ، أي : هَرَقن صَدْراً من العَرَق ولم يَستَفرِغْنَه كلَّه . وروي عن ابن الأعرابي أنّه رواه : بعدَما صدِّرْن ، أي : أصاب العَرَقُ صدورَهن بعدما عَرِقن . ويقال للّذي يبتدىءُ أمراً ثم لا يُتمّه : فلانٌ يُورِد ولا يُصدِر ، فإذا أَتمَه قيل : أَورَدَ وأَصدَر . وقال الفَرَزْدَقُ يخاطب جريراً : وحسبتَ خَيَل بني كُلَيب مَصْدَراً فغَرِقْتَ حين وقَعْتَ في القَمْقَامِ يقول : اغتررتَ بخَيْل قومك وظننتَ أنّهم يُخلِّصونك من بَحْرِي فلم يفعلوا . ومن كلام كتّاب الدّواوين أن يقال : صُودِرَ فلانٌ العاملُ على مالٍ يؤدّيه ، أي : فورِق على مالٍ ضَمَنه . أبو زَيد : نعجةٌ مُصدَّرَة : إذا كانت سَوداءَ الصَّدر بيضاءَ سائرِ الجسَد . أبو عُبَيد عن الكسائي : إذا جاء الرجلُ فارغاً قيل : قد جاءَ يضرب أَصَدَريه . قال : يعني عِطْفيه . قال : وقال الأصمعيّ مِثلَه ، إلا أنّه قال بالسّين . رصد : أبو عُبَيد عن الأصمعي : من أَسماء المَطَر : الرّصْدُ ، واحدتُها رَصَدة ، وهي المطَرةُ تقع أوّلاً لما يأتي بعدها . يقال : قد كانَ قبل هذا المطر له رَصْدة ، والعِهَادُ نحوٌ منها ، واحدتها عِهْدة . وقال اللّيث : الرصَدُ كَلأٌ قليل في أرض يُرجى بها حَيَا الربيع ، تقول : بها رَصَد من حَياً ، وأرضٌ مُرْصِدَة : بها شيءٌ من رَصَد . شمر عن ابن شمَيْلٍ : أرضٌ مُرصِدةٌ : وهي التي مُطِرتْ وهي تُرجَى لأن تُنبِتَ . قال : وإذا مُطرت الأرض في أوّل الشِّتاء فلا يقال لها مَرْتٌ ؛ لأن بها حينئذ رَصَداً والرصَدُ حينئذ : الرَّجاء لها ، كما ترجى الحاملة . شمر عن ابن الأعرابي : الرَّصْدةُ : ترصُد وَليّاً من المَطَر . وقال الله جل وعز : ( وَالَّذِينَ اتَّخَذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا ( ، إلى قوله : ( وَإِرْصَادًا لِّمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ) ( التوبة : 107 ) وقال الزَّجّاج : كان رجل يقال له أبو عامر الرّاهب حارَبَ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ومضى إلى هِرَقْل ، قال : وكان أحدَ المنافقين ؛ فقال المنافقون الّذين بنَوْا مَسجِد الضِّرَار : نَبني هذا المسجد وننتظرُ أبا عامر حتى يجيء ويصلي فيه . وقال : الإرصادُ : الانتظارُ . وقال غيره : الإرصاد : الإعدادُ . وكانوا قالوا نَقْضي فيه حاجتَنا ولا يُعاب علينا إذا خَلَوْنا ونَرْصُدُه لأبي عامر مجيئَه من الشام ، أي : نُعِدُّه . قلت : وهذا صحيح من جهة اللَّغة ، رَوَى أبو عُبَيد عن الأصمعيّ والكسائي : رصَدتْ فلاناً أرصُدُه : إذا ترقّبته . وأَرصْدتُ له شيئاً أَرْصده : أعددتُ له . ورُوي عن ابن سيرين أنه قال : كانوا لا يَرْصدون الثِّمار في الدَّين ، وينبغي أن يُرصد العينُ في الدَّين ، وفسّره ابن المُبارك وقال : إذا كان على الرجل دَينٌ وعنده مِثله لم تجب عليه الزكاة ، وإذا كان عليه دينٌ وأخرجتْ أرضُه ثمرةً يجب فيها العُشر لم يسقُطْ عنه العُشْرُ من أجل ما عليه من الدَّين ، ونحو ذلك قال أبو عبيد . وقال اللّيث : يقال : أنا لك مُرْصد بإحسانك حتى أكافئك به . قال : والإرصادُ في المكافأة بالخير ، وقد جعلَه بعضهم في الشّر أيضاً ، وأَنشد : لا هُمَّ ربَّ الراكِب المُسافِرِ احْفَظْه لي من أعيُن السَّواحِر وَحيّةٍ تُرصِدُ بالهواجِر فالحية لا تُرصد إلا بالشرّ . وقال الليث : المرصد : مواضع الرصد . والرّصَد أيضاً : القومُ الّذين يَرصدون الطريق ، راصد ، كما يقال : حارسٌ وحرس ، وقال الله جل وعز : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ) ( الفجر : 14 ) ، قال الزجاج : أي يَرْصُد من كفر به وصَدَّ عنه العذاب . وقال غيره : المرصادُ : المكانُ الذي يرصد به الراصد العدد وهو مثل المضمار الموضع الذي تُضَمَّر فيه الخيلُ للسّباق من مَيْدانٍ ونحوه . والمرصد مثلُ المرصاد ، وجمعه المراصِد . وحدّثنا السَّعديّ محمد بن إسحاق قال : حدثنا القيراطي عن علي بن الحسن قال : حدثنا الحسين عن الأعمش في قوله : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ( قال : المرصاد : ثلاثةُ جُسُور خلف الصّراط : جِسرٌ عليه الأمانة ، وجسرٌ عليه الرحم وجسرٌ عليه الرّبّ . قال أبو بكر ابن الأنباريّ في قولهم : فلان يرصُدُ فلاناً ، معناه : يَقْعُد له على طريقه . قال : والمَرَصد والمرْصاد عند العرب : الطريق . قال الله جلّ وعزّ : ( وَاقْعُدُواْ لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ ) ( التوبة : 5 ) . قال الفرّاء : معناه : اقعُدوا لهم على طريقهم إلى البيت الحرام . وقال الله جلّ وعزّ : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ( معناه : لبالطّريق . ويقال للحيّة التي ترصد المارّة على الطريق : رَصيد . وقال عرّام : الرَّصائدُ الوصائِد : مصايدُ تُعدّ للسّباع . صرد : ( نَهى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن قَتْلِ أربع : النَّملة والنّحلة والصُّرَد والهُدهُد ) . أخبرني المنذريُّ عن إبراهيم الحربيّ أنه قال : أراد بالنملة الطويلَة القوائم التي تكون في الحِزَبات وهي لا تؤذِي ، ونَهى عن قتل النحلة لأنها تُعسِّل شراباً فيه شِفاءٌ للناس ، ونَهَى عن قتل الصُّرَد لأنّ العرب كانت تطَّيَّر من صَوْته ، وهو الواقي عندهم ، فَنهى عن قتلِه رَداً للطِّيَرَة . ونهى عن قتل الهدهد لأنه أطاع نبيّاً من الأنبياء وأعانَه . قال شَمِر : قال ابن شميل : الصُّرَدُ : طائرٌ أبقَع ضخمُ الرأس يكون في الشَّجر ، نصفُه أبيَضُ ، ونصفُه أسوَد ، ضخمُ المِنْقار ، له بُرْثُنٌ عظيمٌ نحوٌ من القارِيَة في العِظَم ، ويقال له : الأخْطبُ لاختلاف لَوْنَيه ، والصُّرَدُ لا تراه إلا في شُعْبةٍ أو شجرة لا يَقدِر عليه أحد . قال : وقال سُكيْن النُّمَيريُّ : الصُّرَدُ صُرَدان : أحدُهما أسْبَدُ يُسمّيه أهلُ العِراق العَقْعق . قال : وأما الصُّرَد الْهَمهام فهو البَرِّيِّ الذي يكون ينجَد في العِضاه لا تَراه في الأرض يَقفِز من شجرة إلى شجرة . قال : وإن أصْحَر طُرِد فأُخِذ . يقول : لو وَقَع على الأرض لم يستقل حتى يؤخذ . قال : ويُصَرْصِر كالصَّقْر . وقال الليث : الصُّرَد : طائر فوقَ العُصفور يَصيد العصافيرَ ، وجمعه صِرْدان قلت : غلط الليث في تفسير الصرد ، والصرد ابن شميل . وقال ابن السكّيت : التصريدُ : شُربٌ دُون الرِّيّ ، يقال : صَرَّدَ شُرْبه ، أي : قَطَعه . ويقال : صَرِد السِّقاءُ صرداً : إذا خَرجَ زُبْدُه متقطعاً فيداوَى بالماء الحار ، ومن ذلك أُخِذ صَرْدُ البَرْد . وقال الليث : الصرَدُ : مصدَر الصرد من البرد . وقومٌ صَرْدَى ، ورجل صَرِدٌ ومِصْرادٌ وهو الذي يشتدّ عليه البَرْد ويقلّ صبرُه عليه ، وليلةٌ صَردَة ، والاسمُ الصّرْد ، مجزوم . وقال رُؤْبة : بمَطَرٍ ليس بثَلْجٍ صَرْدِ قال : وإذا انتهى القَلبُ عن شيء صَرِد عنه كما قال : أصبَح قَلبي صَرِدا لا يشتهي أن يرِدَا قال : وقد يُوصَف الجيشُ بالصَّرْد فيقال : صَرْدٌ مجزوم وصَردٌ ؛ كأنه من تُؤدةِ سَيْرِه جامِدٌ . خُفافُ بن ندبة : صَرَدٌ تَوقَّصَ بالأبدان جُمْهور والتَّوَقُّصُ : ثِقَل الوَطْء على الأرض . ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الصَّرِيدَةُ : النَّعْجَةُ : التي قد أنحلها البَرْدُ وأضرَّ بها وجمعُها صَرائِد . أبو عُبيد عن الأصمعي : الصُّرَّاد : سَحابٌ باردٌ نَدٍ ليس فيه ماء ، ونحو ذلك . قال أبو عمرو : قال أبو عبيد : والصَّرْدُ والبَرْد ، ورجل صَرِد . ويقال : صَرّد عطاءَه : إذا قلّلَه . أبو عبيد عن أبي عَمرو : الصّرْد : الطَّعْن النافذ . وقد صَرِدَ السهم يَصرَد ، وأنا أصْرَدْتُه ، وقال اللَّعِينُ المنْقَرِيّ : فما بُقْيا عليَّ تركتُماني ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبالِ يخاطِب جريراً والفرزدق . وقال قُطرب : سهمٌ مُصَرِّد : مُصيب . وسهم مُصْرِد ، أي : مخطىء ، وأنشد في الإصابة للنابغة : ولقد أصابت قلبَه من حبِّها عن ظهرِ مِرْنانٍ بسَهْمٍ مُصْردِ أي : مُصيب . وقال الآخَر : أصرَدَه الموتُ وقد أظَلاَّ : أخطأه . أبو زيد : يقال : أُحِبُّكَ حُبّاً صَرْداً ، أي : خالصاً . وشرابٌ صَرْد ، وسَقاهُ الخمرَ صَرْداً ، أي : صِرْفاً ، وأنشد : فإن النَّبيذ الصَّرْد إن شُرْبَ وحده على غير شيء أوْجَع الكبد جُوعها وذهبٌ صَرْدٌ : خالصٌ . وجيشٌ صَرْدٌ : بنُو أبٍ واحدٍ لا يخالطهم غيرهم . وقال ابن هانىء : قال أبو عُبَيْدة يقال : معه جيشٌ صَرْدٌ ، أي : كلهم بنو عمّه أبو حاتم في كتابه في الأضداد : أصرد السهمُ : إذا نفذ من الرمية . ويقال أيضاً : أصرد : إذا أَخطأ . والسهمُ المصرد : المخطىء والمصيب . وقال أبو عُبَيدة في قول اللعين : ولكن خفتما صَرَد النبال . وقال : من أراد الصواب قال : خفتما أن تصيبكما نبالي . ومن أراد الخطأ قال : خفتما أن تخطىء نبلكما . وأنشد للنظار الأسدي : أصرده السهمُ وقد أطلاَّ أي : أخطأ وقد أشرف . شَمِر عن أبي عَمْرو : الصَّرْدُ : مكانٌ مرتفع من الجبال وهو أبرزها . وقال الجعدي : أسَدِيَّةٌ تُدْعَى الصِّرَاد إذا نَشِبُوا وتحضُر جانبي شِعْر شعرٌ : جبل . ابن السكّيت : الصُّرَدان : عِرقان مكتنفا اللسان ؛ وأنشد : وأيُّ الناس أغدر من شآم له صُرَدان منطلَق اللسان وقال الليث : هما عِرْقان أخضران أسفل اللسان . أبو عبيدة قال : الصُّردُ : أن يخرج وَبَرٌ أبيض في موضع الدَّبرة إذا برأت ؛ فيقال لذلك الموضع : صُرد وجمعه صِرْدَان ، وإياها عنى الرّاعي يصف إبلاً : كأن مواقِعَ الصِّردَان منها منَارَاتٌ بنين على جماد جعل الدَّبر في أسنمة شبّهها بالمنار . قال : وفرسٌ صَرِدٌ : إذا كان بموضع السَّرج منه بياضٌ من دَبَرٍ أصابه يقال له الصُّرد . وقال الأصمعي : الصُّرد من الفَرَس : عِرْقٌ تحت لسانِهِ ، وأنشد : خفيفُ النَّعامة ذو مبعةٍ كثيفُ الفَرَاشة ناتِي الصُّرَدْ وبَنُو الصَّياد : حيٌّ من بني مُرّة بن عوف بن غطفان . درص : أبو عُبيد عن الأحمر : من أمثالهم في الحُجّة إذا أَضَلَّها الظالم ضَلَّ الدُّريصُ نَفَقَهُ وهو تصغير الدِّرْص ، وهو وَلَد اليربوع . ونَفَقُهُ : حُجره . وقال اللَّيث : الدَّرْصُ والدِّرْص لغة ، والجميع الدِّرْصان ، وهي أولاد الفِأَرِ والقَنِافذ والأرانب وما أشبه بها ، وأنشد : لَعَمْرُكَ لو تَغْدو عليّ بِدِرْصِها عَشَرْتُ لها مالي إذا ما تَأَلَّتِ وقال غيرُه : الجَنين في بطن الأوثان : دَرْصٌ . وقال امرؤ القيس : أذلك أم جَأبٌ يُطَارِدُ آتُناً حَمَلْنَ فأدنى حَمْلِهِنَّ دُرُوصُ يقال : دَرْص ودُرُوص وأَدْراص . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الدروص : الناقة السريعة .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.424 harf(باب الصاد والدال وما يثلثهما)
(صدر) الصاد والدال والرَّاء أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على خلاف الوِرْد، والآخر صَدْر الإنسان وغيره.
فالأوّلُ قولُهم: صَدَرَ عن الماءِ، وصَدَرَ عن البِلاد، إذا كان وَرَدَها ثمَّ شَخَصَ عنها.
وقال الأَحْمَر([1]): يقال صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً، وهو الاسم، فإن أردْتَ المصدر جزمت الدَّال. وأنشد:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.174 harf- الصدر: الجارحة. قال تعالى: ﴿رب أشرح لي صدري﴾ [طه/25]، وجمعه: صدور. قال: ﴿وحصل ما في الصدور﴾ [العاديات/10]، ﴿ولكن تعمى القلوب التي في الصدور﴾ [الحج/46]، ثم استعير لمقدم الشيء كصدر القناة، وصدر المجلس، والكتاب، والكلام، وصدره أصاب صدره، أو قصد قصده نحو: ظهره، وكتفه، ومنه قيل: رجل مصدور: يشكو صدره، وإذا عدي صدر ب (عن) اقتضى الانصراف، تقول: صدرت الإبل عن الماء صدرا، وقيل: الصدر، قال: {يومئذ يصدر
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.093 harfص د ر
صدروا عن الماء صدوراً وصدراً.
" وتركتهم على مثل ليلة الصدر ".
وأصدرتهم عنه.
وتصادروا.
وليست المحد الصدار.
وأخضل الدمع صدارها وهو ثوب تغطّى به الرأس والصدر.
وشد البعير بالتصدير وهو حبل يشد في صدره.
قال ذو الرمة: يكاد من التصدير ينسل كلما ترنم أو مس العمامة راكبه وأسد مصدر: شديد الصدر.
ورجل أصدر مصدر: مشرف الصدرة قويّ الصدر والصدرة: أعلى الصدر.
وضربته
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.030 harfالصَّدْر: أَعلى مقدَّم كل شيء وأَوَّله، حتى إِنهم ليقولون: صَدْر النهار والليل، وصَدْر الشتاء والصيف وما أَشبه ذلك مذكّراً؛ فأَما قول الأَعشى:
وتَشْرَقُ بالقَوْل الذي قد أَذَعْتَه،
كما شَرِقَتْ صَدْر القَناة من الدَّمِ
قال ابن سيده: فإِن شئت قلت أَنث لأَنه أَراد القناة، وإِن شئت قلت إِن صَدْر القَناة قَناة؛ وعليه قوله:
مَشَيْنَ كما اهْتَزَّت رِماح، تَسَفَّهَتْ
أَعالِيها مَرُّ الرِّياح النَّواسِم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR553 harf* ص د ر * * الصَّدْرُ * واحد * الصُدُورِ * وهو مذكر وإنما قال الأعشى % كما شرِقت صدر القناة من الدم % حملا على المعنى لأن صدر القناة من القناة وهو كقولهم ذهبت بعض أصابعه لأنهم يُؤنثون الاسم المضاف إلى المؤنث و * صَدْرُ * كل شيء أوله و * المَصْدُورُ * الذي يشتكي صدره و * الصَّدَرُ * بفتح الدال الاسم من قولك * صَدَرَ * عن الماء وعن البلاد من باب نصر ودخل و * أصْدَرَهُ فَصَدَرَ * أي رجعه فرجع
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.368 harfالصدر: أعلى مقدم كل شيء وأوله، حتى أنهم ليقولون: صدر النهار والليل، وصدر الشتاء والصيف وما أشبه ذلك، ويقولون: أخذ الأمر بصدره، أي بأووله، والأمور بصدورها، وهو مجاز. وكل ما واجهك صدر، ومنه صدر الإنسان. من المجاز: رصفت صدر السهم: الصدر من السهم: ما جا و ز من وسطه إلى مستدقه، وهو الذي يلي النصل إذا رمي به، وسمي بذلك لأنه المتقدم إذا رمي. وقيل: صدر السهم: ما فوق نصفه إلى المراش، وعليه اقتصر الزمخشري.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok23.866 harfصَدَرَ
1 صَدَرَ ذ , (S, M, A, Msb, K,) aor. صَدُرَ (S, M, Msb, K) and صَدِرَ , (K,) inf. n. صَدْرٌ (S, M, A, Msb, K) and صُدُورٌ (A, TA) and مَصْدَرٌ (M, K) and مَزْدَرٌ because of the similarity [of the letters ص and ز], (M,) He returned, went back; (S, M, A, Msb, K;) and went, or turned, away; (Msb;) from (عَنْ) water, (S, M, A,) and a country, (S, M,) or a place, (Msb,) and (assumed tropical:)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.266 harfصَدَرَ
صَدَرَ I , U ( n. ac. صَدْر 1 , مَصْدَر 17 )
a. [ 'An ], Returned, came back from.
b. ( n. ac. صُدُوْر 27 ), Occurred, happened, took place.
c. U ( n. ac. صُدُوْر 27 ) [ 'An ], Came, proceeded, emanated, resulted from; issued, originated from; was derived from.
d. [ Ila ], Went to, came to.
e. Struck, hit in the chest, breast.
صَدَّرَ
صَدَّرَ II ,
a. Walked first, led ( horse
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR35.199 harfصدر
صَدَرَ - يَصْدُرُ - صَدْر - صُدُوْر - أَصْدَرَ - يُصْدِرُ
صَدَرَ - يَصْدُرُ + كائن + عن مكان أو شيء: يتحرك منطلقاً مغادراً مكاناً أقام فيه بشكل مؤقت: يبدأ بالخروج من مكان أقام فيه بشكل مؤقت
صَدْر: على وزن " فـَعل" من " صَدَرَ - يَصْدُرُ ": اسم مكان أو آلة: المكان الذي يصدر منه كائن: المكان الذي تتحرك منه كائنات منطلقة مغادرة، وبذلك يكون "
Sîgalar(16)
- الصُّدُورِKafalar(الْفُعُولِ)×15
- صُدُورِهِمْOnların kafaları(فُعُولِهِمْ)×5
- صُدُورُهُمْOnların kafaları(فُعُولُهُمْ)×4
- صُدُورِكُمْKafalarınız(فُعُولِكُمْ)×4
- صَدْرَهُOnun kafası(فَعْلَهُ)×3
- صُدُورِKafalar(فُعُولِ)×3
- صَدْرُكَKafan(فَعْلُكَ)×2
- صَدْرِيKafam(فَعْلِي)×2
- الصُّدُورُKafalar(الْفُعُولُ)×1
- صَدْرًاKafa(فَعْلًا)×1
Mücavir kökler61 mücavir (238 toplam)
- شرح
5 ortak ayet · “Şeriha” et dilimi demektir
- ذو
12 ortak ayet · Sahip
- علم
19 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- ضيق
4 ortak ayet · Dar geçit, boğaz demektir
- خفي
5 ortak ayet · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
- علن
4 ortak ayet · “A’ren” mahallenin orta yeri, evler arası avlu demektir
- حوج
2 ortak ayet · Hace deve dikeni demektir
- سرر
4 ortak ayet · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
- نزع
3 ortak ayet · Gerilmiş yay demektir
- شفي
2 ortak ayet · Çukur, kuyu gibi yerlerin kenar kısmıdır
- بدي
3 ortak ayet · Açığa çıkarırsınız
- حرج
2 ortak ayet · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
Geçtiği ayetler(43)
… الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
Kafalarİşte siz; öyle kimselersiniz ki; onlar sizi sevmezken, siz onları seversiniz. Ve kitabın bütününe inanırsınız. Onlar ise ancak sizinle karşılaştıkları zaman; İman ettik, derler. Yalnız başlarına kaldıkları vakit de, size karşı öfkeden parmaklarını ısırırlar. De ki: Öfkenizden ölün. Gerçekten Allah, göğüslerin özünü bilir.
… صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
KafalarSonra o üzüntünün ardından, üzerinize öyle bir emniyet ve öyle bir uyku indirdi ki; içinizden bir kısmını bürüyordu, bir kısmı da canları sevdasına düşmüştü. Allah’a karşı cahiliyet zannı gibi haksız bir zan besliyorlar. Bu işten bize ne? diyorlardı. De ki: Bütün iş Allah’ındır. İçlerinde sana açmadıkları birşey gizliyorlar. Bu, bize ait birşey olsaydı burada öldürülmezdik, diyorlar. De ki: Evlerinizde olsaydınız üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine mutlaka devrilecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi. Bu; göğüslerinizin içindekini yoklamak, kalblerinizdekini temizlemek içindir. Allah, göğüslerdekini bilendir.
وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
KafalarVe Allah’ın üzerinizdeki nimetini; işittik, itaat ettik, dediğinizde sizi onunla bağlamış olduğu misakını anın. Allah’tan sakının. Muhakkak ki Allah; kalblerdekini bilir.
إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
KafalarHani Allah; uykunda, onları sana az gösteriyordu. Eğer sana onları çok göstermiş olsaydı; elbette çekinecek ve iş hakkında çekişecektiniz. Fakat Allah, sizi kurtardı. Muhakkak ki O; göğüslerde olanı bilendir.
يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ
KafalarEy insanlar; size Rabbınızdan bir öğüt, gçğüslerde olana bir şifa, mü’minler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir.
أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلَا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
KafalarDikkat edin, onlar peygambere düşmanlıklarını gizlemek için iki büklüm olurlar. Elbiselerine büründükleri zaman da dikkat edin. Allah, onların gizlediklerini ve açığa vurduklarını bilir. Çünkü O, göğüslerde olanı bilendir.
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ
KafalarYeryüzünde dolaşmıyorlar mı ki; orada olanları akledecek kalbleri, işitecek kulakları olsun. Ne var ki yalnız gözler kör olmaz, göğüslerde olan kalbler de körelir.
وَمَنْ كَفَرَ فَلَا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
KafalarKim de küfrederse; onun küfrü, seni üzmesin. Onların dönüşü Bize’dir. O zaman yaptıklarını onlara bildiririz. Şüphesiz ki Allah; göğüslerin özünü gerçekten bilendir.
إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
KafalarMuhakkak ki Allah; göklerin ve yerin gaybını bilendir. Şüphesiz ki O; göğüslerde olanı da bilicidir.
… مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
KafalarEğer küfrederseniz; muhakkak ki Allah, sizden müstağnidir. Fakat O, kulları için küfre rıza göstermez. Eğer şükrederseniz; sizden hoşnud olur. Hiç bir günahkar diğerinin günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbınızadır. O zaman yaptıklarınızı size haber verir. Muhakkak ki O, göğüslerin özünü bilendir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صدر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قلب, فؤاد, نحر |
| Zıt Kök | ورد |
| Çekirdek Özet 1 | Varlığın veya bedenin ön, üst ve yüzleşen cephesi; su kaynağından doymuş olarak ayrılıp geri dönme hareketi. |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın dış dünyayı göğüsleyen, niyet ve yönelişlerin toplanıp dışa vurulduğu iç cephesi; mahşerde amellerin sonucunu görmek üzere merkezden ayrılıp dağılma hali. |
| Çekirdek Özet 3 | Giriş ve kaynağa yöneliş (ورد) karşıtı olarak sistemden dışa akış, menşe olma, çıkış ve öncülük ilkesi. |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca fiziksel bir göğüs kemiğine veya kafatasına indirgeyerek, Kur'an'da bilincin dış dünyayla temas kurduğu ve niyetlerin mayalandığı dinamik ön cephe vasfını gözden kaçırmak. |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صد | Katılık, set çekme, engelleme, karşı durma, bir şeye yüz çevirip yönelme veya öne çıkma | ر | Kökün taşıdığı karşı durma ve yüzleşme anlamına akışkanlık, öncülük ve kaynaktan ayrılarak dağılma dinamiği eklenmiş; böylece öne yönelen ilk cephe ve oradan dışa doğru yayılma anlamı meydana gelmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Bir amaca kilitlenme, öne doğru odaklanma ve yüzleşme hamlesini kurar. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | İçerisi ile dışarısı arasında bir geçiş alanı oluşturur; dışa açılmayı sağlar. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | En önde ve üstte olma, başlangıç noktasını teşkil etme ve liderlik vasfını yükler. |
| صدر | Odaklanarak kapıdan öne atılan ve başı çeken hareket | Bir yapının en önünde duran, dış dünyaya ilk kapıyı açan, olayları göğüsleyen ve oradan dışarıya doğru hareketi başlatan merkez. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bedenin veya herhangi bir nesnenin ön, üst ve dışa bakan kısmı (göğüs bölgesi, mızrağın ucu); develerin su kaynağından içtikten sonra geri dönüp ayrılması (hilâfü'l-vird). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde kökü mızrağın uç kısmı için şöyle kullanır: وتَشْرَقُ بالقَوْل الذي قد أَذَعْتَه / كما شَرِقَتْ صَدْر القَناة من الدَّمِ |
| Erken Arapça kullanım | Zü’r-Rimme deveyi göğüs bağıyla (تصدير) bağlamayı zikreder; ayrıca su başından dönüşteki telaş ve ayrılışı ifade eden Arap darbımeselinde geçer: تركتهم على مثل ليلة الصدر |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde صدر kökü düzen, sıra, öncelik ve kaynaktan dışa doğru sıralanma semantiğiyle doğrudan irtibatlıdır. Batı Sami dillerinden İbranicede sēder biçimi düzen, dizi, ayin sırası ve intizam anlamını taşırken; Süryanicede sdārā / sedrā kelimesi saf, sıra, sıralanmış birlik ve tertip edilmiş metin manalarına gelir. Arapçada bu kök bir yandan canlının veya nesnenin en önünde sıralanan, dışa karşı duran üst kısmını (göğüs ve ön cephe) ifade etmiş, diğer yandan da belirli bir sırayla su kaynağından ayrılarak dışarıya doğru dağılmayı (sudûr) simgelemiştir. Böylece kök, Proto-Sami düzeyindeki öncelikli düzen ve dizilim matrisinden, Arapçada somut bir organ cephesine ve kaynaktan neşet etme eylemine doğru özelleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صد çekirdeğinden türeme | Katılık, yüzleşme ve karşı durma eyleminin üst ve ön bölgeye taşınarak dışa yayılması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice s-d-r kökü | Sıra, dizi, öncelikli düzen ve saf tutma semantiğiyle ortak kökenden neşet etme. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış doğrudan ses ve anlam denkliği tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صدر | Anlamlı | Ön cephe, göğüs; kaynaktan ayrılış | Bir şeyin ilk ve ön kısmı; sudan geri dönüp dağılma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صرد | Anlamlı | Katıksız soğuk, delip geçme | Şiddetli soğuk; okun avı delip karşıya geçmesi; saf ve katışıksız olma. | Kur'an'da geçmez |
| دصر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| درص | Anlamlı | Küçük hayvan yavrusu, saklanma | Fare veya kertenkele yavrusu; küçük deliklere sığınma. | Kur'an'da geçmez |
| رصد | Anlamlı | Gözetleme, pusu kurma, bekleme | Yolu ve hedefi dikkatle izleyip kollama; geçit yerinde durma. | Kalb ve yöneliş ilişkisi; Kur'an'da geçer |
| ردص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صدر | Merkez | Ön cephe, iç alan, kaynaklanış | Varlığın dış dünyaya açılan ön yüzeyi ve oradan neşet eden eylemler. | Hem bedensel ön cepheyi hem de kaynaktan dönüşü kuşatır. |
| قلب | Komşu | İçsel öz, karar ve idrak merkezi | صدر, duyguların ilk ulaştığı geniş ön alanı simgelerken; قلب onun derininde dönüp duran karar merkezidir. | Sadr kalbin mahfazası ve vitrini konumundadır. |
| فؤاد | Komşu | Hissiyat ve teessür odağı | صدر dış dünyaya göğüs geren genel iç hacimdir; فؤاد ise heyecan ve acıyla tutuşan hassas idrak noktasıdır. | Sadr daha kapsayıcı ve yapısal, fuâd daha dinamik ve duyarlıdır. |
| نحر | Komşu | Üst göğüs, boğaz çukuru | صدر bütün göğüs kafesini ve ön kısmı kapsarken; نحر yalnızca boynun göğüsle birleştiği kurban boğazlama noktasıdır. | Anatomik olarak daha dar ve özel bir kesiti anlatır. |
| ورد | Zıt | Kaynağa varış, suya giriş | صدر kaynaktan doyup ayrılmayı ve dışa dağılmayı anlatırken; ورد kaynağa doğru inmeyi ve girişi anlatır. | Giriş ve çıkış hareketinin tam zıt kutuplarıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صدر | Ön cephe, göğüs, sudûr | Bedenin ön kısmı, iç niyetlerin mahalli ve kaynaktan ayrılıp çıkma hali. | Kesin |
| Latince | pectus, origo | Göğüs, yürek; köken, çıkış | Pectus içsel hislerin barındığı göğsü; origo ise kaynaktan neşet etme ve başlama yönünü karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | chest, bosom, emanation, issue | Göğüs, bağır; yayılma, çıkış | Chest fiziksel yapıyı, bosom duygusal iç dünyayı, emanation ve issue ise kaynaktan sudûr etmeyi verir. | Güçlü |
| Almanca | Brust, Ursprung, Ausgehen | Göğüs, bağır; köken; çıkış | Brust insanın duygu cephesini, Ursprung menşei, Ausgehen ise kaynaktan ayrılıp yayılmayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | poitrine, sein, émanation | Göğüs; bağır; sudûr, fışkırma | Poitrine ve sein içsel alanı, émanation bir merkezden türeyip dışarı doğru yönelmeyi ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صُدُور / صُدُورِهِمْ | Sırların, niyetlerin ve kinin gizlendiği iç cephe | İnsanın içinde sakladığı duyguların, hasedin ve niyetlerin Allah tarafından bilinmesi bağlamı (Âl-i İmrân 3:118, 3:119; Hûd 11:5; el-Âdiyât 100:10). |
| صَدْر / صَدْرُكَ | Ruhi ferahlık veya sıkıntı ve daralma alanı | İslâm'a açılma, peygamberin risalet yüküyle daralması veya göğsün genişletilmesi bağlamı (el-En'âm 6:125; Tâhâ 20:25; el-İnşirâh 94:1). |
| يَصْدُرُ | Hayvanların ve insanların su başından geri çekilmesi | Hz. Mûsâ kıssasında çobanların su çekip ayrılmasını bekleyen iki kadının durumu (el-Kasas 28:23). |
| يَصْدُرُ | Mahşerde amellerin sonucunu görmek üzere kabirlerden dağılma | Kıyamet günü insanların hesap vermek ve amellerini görmek üzere gruplar halinde çıkışı (ez-Zilzâl 99:6). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman mahalli ve felsefî sudûr teorisi | İmanın sadr ile kalb arasındaki ilişkisi ve varlığın ilk ilkeden neşet etmesi tartışması. | İmanın dış etkilere ve şüpheye ilk muhatap olan savunma hattı olarak kavranması. |
| Fıkıh | Tavâfü's-sadr (Veda tavafı) | Hacıların Mekke'den ayrılmadan önce icra ettiği son tavafın fıkhi hükmü ve vakti. | Mekke merkezinden memlekete dönüş, ayrılış ve ibadetin tamamlanması. |
| Tefsir | Şerh-i sadr ve ta'miyetü's-sudûr | Sadrın açılması (inşirâh) ve göğüslerdeki kalplerin körleşmesi ayetlerinin tevili. | İdrakin dışa açılan vitrini ve ahlaki yönelişlerin toplanma sahası. |
| Hadis | Sudûru'n-nâs ve amel defterlerinin açılması | Toplumun önde gelen liderleri (sudûr) ve içte gizlenenlerin kıyamette açığa çıkması rivayetleri. | Sosyal öncülük ile niyetlerin dışa vurulması ekseninde anlam yoğunlaşması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve inanç cephesi | İmanın dış kalkanı | Nefsi vesveselerden koruma | Kalbi muhafaza eden, ilahi mesaja göğüs geren veya inkârla daralan iç vitrin. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve epistemoloji | Masdar / Aksiyom | Bilginin neşet ettiği kaynak | İkincil kuralların ve hükümlerin kendisinden türediği temel öncüller kümesi. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu idaresi | Sadaret / Liderlik | Topluma öncülük etme | En ön safta durarak toplumun yükünü üstlenme ve karar mercilerini yönetme. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve ticaret akışı | Çıktı / İhracat (Sudûr) | Ürünün pazara dağıtımı | Üretim merkezinde toplanan değerin tüketim alanlarına sevk edilerek yayılması. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektör alanlarında diverjans ve kaynak (source / divergence) | Bir hacmin içinden dışarıya doğru radyal olarak yayılan akışkan hareketi veya potansiyel alanın bir kaynaktan dışa doğru yayılımı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dışavurum ve ekspresyonizm (sosyo-psikolojik dışa aktarım) | Bireyin iç dünyasında biriktirdiği gerilim, niyet ve tasavvurları dışsal davranışa veya toplumsal eyleme dönüştürme süreci. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca fizyolojik göğüs kafesine hapsetmek veya akevler notundaki gibi yalnızca anatomik kafa/baş yapısına indirgeyerek dilsel mecazı koparmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök hem bilincin dış dünyayla karşılaştığı, daralıp genişleyen psişik ön cepheyi (sadr) hem de bir kaynaktan doyum alıp geri dönme ve dağılma hareketini (sudûr) bütünsel olarak içerir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Göğsün daralması veya genişletilmesi ifadeleri mekanik bir et-kemik operasyonu sanılır; sadrın iç ile dış arasındaki geçiş kapısı ve niyetlerin dışavurum alanı olma niteliği yok edilir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini (vesvese, kin, ferahlık, iman) ve kıyamet sahnesindeki büyük hareketliliği (kabirlerden fışkırırcasına çıkış) aynı merkezden dışa taşma dinamiğiyle açıklamasını sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın niyet ve sorumluluğunu konu edinen ayetlerde (Âl-i İmrân, el-Hac, el-Âdiyât) ve peygamberlerin risalet yükünü taşırken yaşadıkları ruhsal dönüşümlerde (Tâhâ, el-İnşirâh). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın kalp ve göğüs kavramlarını ilkel bir anatomi bilgisiyle kullandığı iddiasını çürütür; sadrın bedensel ve zihinsel bütün yönelişlerin dışa açılan ön kapısı olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının veya nesnenin ön ve üst cephesi, göğüs bölgesi; su kaynağından doymuş olarak geri dönüp ayrılma eylemi.
- Soyut anlamİçsel duygu ve niyetlerin dış dünyayla yüzleştiği ilk eşik; bir merkezde olgunlaşan durumun dışa doğru yayılması ve öncülük etmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin girdi-çıktı dengesinde kaynağa yönelişten (ورد) sonraki dışa açılma, dağılma ve ürün verme (sudûr) fazı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
, kökün temsil ettiği sadır ve sudûr fonksiyonudur. , duyguların, niyetlerin veya kaynağın toplandığı iç hacmi; , bu hacimden dışarıya doğru yönelen akış alanını; , kapalı veya derin iç merkezden dış çepere doğru gerçekleşen yayılım ve diverjans hareketini sembolize eder. Model, içte birikenin ön cepheden dışa taşmasını ve merkezden ayrılış dinamiğini matematiksel olarak ifade eder.