ضيف
ض - ي - ف
KÖK- 6 geçiş
- 6 ayet
- 4 sîga
- 12 sözlük
Bir topluluğa sığınan kişidir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bir topluluğa sığınan kişidir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.889 harfباب الضاد والفاء و و ا ي ء معهما
ض ف و، ف ض و، ف و ض، ف ي ض، ض ي ف، و ف ض مستعملات
ضفو:
ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو أي كُثُرُ.
وشَعْرٌ ضافٍ، وذَنَب ضافٍ، وأنشد قوله: بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ ودِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً أي تُخصِبُ الأرضَ.
وفَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ.
وفلان ضافي العَطِيّة أي كثيرة، قال: فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي والضَّفْوُ: السَّعَةُ والخيرُ والكَثْرة، وأنشدَ:
اذا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.502 harfالضَيْفُ يكون واحداً وجمعاً، وقد يجمع على الأضياف والضيوف والضيفان. والمرأة ضيف وضيفة. وأضيفت الرجل إذا أنزلته بك ضَيْفاً وقرَيْتَه. وضِفْتُ الرجلَ ضيافَةً، إذا نزلتَ عليه ضَيْفاً، وكذلك تَضَيَّفْتُهُ. ومنه قول الفرزدق:
يرجو فَضْلَهُ المُتَضَيِّفُ
وتَضَيَّفَتِ الشمسُ، إذا مالت للغروب، وكذلك ضافَتْ وضَيَّفَتْ. ويقال: ضافَ السهمُ عن الهدَف مثل صافَ، أي عَدَل. وأضَفْتُ الشيء إلى الشيء، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.997 harfض ف ( و ا ي ء )
ضفا ، ضيف ، فضا ، فيض ، فوض ، وفض ، وضف ، فضأ .
ضفا : قال اللّيث : يقال : ضَفَا الشَّعَرُ يَضْفُو : إذا كَثُر . وشَعرٌ ضَافٍ ، وذَنَبٌ ضافٍ ، وأَنشد قوله :
يضافٍ فوَيقَ الأرض ليسَ بأَعزَل
ودِيمَةٌ ضافِية ، وهي تَضفو ضَفواً : إذا أَخْصبت الأرضُ منها .
والضَّفْوُ : السَّعةُ والخَيْر والكَثْرة ، وأَنشدَ :
إذا الهَدَفُ المعْزالُ صَوّبَ رأسَه
وأَعجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ
وقال
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.928 harf(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR628 harf- أصل الضيف الميل. يقال: ضفت إلى كذا، وأضفت كذا إلى كذا، وضافت الشمس للغروب وتضيفت، وضاف السهم عن الهدف، وتضيف، والضيف: من مال إليك نازلا بك، وصارت الضيافة متعارفة في القرى، وأصل الضيف مصدر؛ ولذلك استوى فيه الواحد والجمع في عامة كلامهم، وقد يجمع فيقال: أضياف، وضيوف، وضيفان. قال تعالى: ﴿ضيف إبراهيم﴾ [الحجر/51]، ﴿ولا تخزون في ضيفي﴾ [هود/78]، ﴿إن هؤلاء ضيفي﴾ [الحجر/68]، ويقال: استضفت فلانا فأضافني،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.073 harfض ي ف
ضاف إليه: مال إلهي وضاف عنه: مال عنه.
وضاف السهم عن الهدف.
وضافت الشمس وضيفت وتضيفت: مالت إلى الغروب.
وقال بشر: طاو برملة أو رال تضيفه إلى الكناس عشيٌّ بارد صرد أي أماله إليه.
والناقة تضيف إلى الفحل.
والجارية تضيف إلى الرجل: تستأنس إلى صوته وتريد أن تأتيه.
وأضف ظهرك إلى الحائط: أمله وأسنده.
قال امرؤ القيس: ونزلوا بضيف الوادي: بناحيته وتضايفوا الوادي:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.300 harfضِفْتُ الرجل ضَيْفاً وضِيافةً وتَضَيَّفْتُه: نزلتُ به ضَيْفاً ومِلْتُ إليه، وقيل: نزلت به وصِرْت له ضَيفاً. وضِفْتُه وتَضَيَّفْتُه: طلبت منه الضِّيافةَ؛ ومنه قول الفرزدق:
وجَدْت الثَّرى فينا إذا التُمِسَ الثَّرى،
ومَنْ هو يَرْجُو فَضْلَه المُتَضَيِّفُ
قال ابن بري: وشاهِد ضِفْتُ الرجل قولُ القطامي:
تَحَيَّزُ عَني خَشْيَةً أَن أَضِيفَها،
كما انْحازَتِ الأَفْعى مَخافةَ ضارِب
وقد فسر في ترجمة حيز.
ضِفْتُ الرجل ضَيْفاً وضِيافةً وتَضَيَّفْتُه: نزلتُ به ضَيْفاً ومِلْتُ إليه، وقيل: نزلت به وصِرْت له ضَيفاً. وضِفْتُه وتَضَيَّفْتُه: طلبت منه الضِّيافةَ؛ ومنه قول الفرزدق: وجَدْت الثَّرى فينا إذا التُمِسَ الثَّرى، ومَنْ هو يَرْجُو فَضْلَه المُتَضَيِّفُ قال ابن بري: وشاهِد ضِفْتُ الرجل قولُ القطامي: تَحَيَّزُ عَني خَشْيَةً أَن أَضِيفَها، كما انْحازَتِ الأَفْعى مَخافةَ ضارِب وقد فسر في ترجمة حيز. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: ضافَها ضَيْفٌ فأَمَرَتْ له بمِلْحَفَةٍ صفراء؛ هو من ضفت الرجل إذا نزلت به في ضِيافَتهِ؛ ومنه حديث النَّهْديِّ: تَضَيَّفْتُ أَبا هريرة سَبْعاً. وأَضَفْتَه وضَيَّفْتَه: أَنْزَلْتَه عليك ضَيْفاً وأَمَلْتَه إليك وقَرَّبْتَه، ولذلك قيل: هو مُضافٌ إلى كذا أَي مُمالٌ إليه. ويقال: أَضافَ فلان فلاناً فهو يُضيفُه إضافةً إذا أَلجأَه إلى ذلك. وفي التنزيل العزيز: فأَبَوْا أَن يضيفوهما؛ وأَنشد ثعلب لأَسماء بن خارجة الفزاري يصف الذئب: ورأَيتُ حَقّاً أَن أُضَيِّفَه، إذْ رامَ سِلْمِي واتَّقى حَرْبي استعار له التضييفَ، وإنما يريد أَنه أَمَّنَه وسالمه. قال شمر: سمعت رجاء بن سَلَمَة الكوفي يقول: ضَيَّفْتُه إذا أَطْعَمْتَه، قال: والتضييفُ الإطعام، قال: وأَضافَه إذا لم يُطْعِمْه، وقال رجاء: في قراءة ابن مسعود فأَبوا أَن يُضَيِّفُوهما: يُطْعِمُوهما. قال أَبو الهيثم: أَضافَه وضَيَّفَه عندنا بمعنًى واحد كقولك أَكْرَمَه اللّه وكرَّمه، وأَضَفْته وضَيَّفْتُه. قال: وقوله عز وجل فأَبوا أَن يُضَيِّفُوهما، سأَلاهم الإضافةَ فلم يفعلوا، ولو قُرِئت أَن يُضِيفُوهما كان صواباً. وتَضَيَّفْتُه: سأَلته أَن يُضِيفَني، وأَتيتُه ضَيْفاً؛ قال الأَعشى: تَضَيَّفْتُه يَوْماً، فأَكْرَمَ مَقْعَدي، وأَصْفَدَني على الزَّمانةِ قائدا وقال الفرزدق: ومنّا خَطِيبٌ لا يُعابُ، وقائلٌ ومَنْ هو يَرْجو فَضْلَه المُتَضَيِّفُ ويقال: ضَيَّفْتُه أَنزلته منزلة الأَضياف. والضَّيْفُ: المُضَيَّفُ يكون للواحد والجمع كعدلٍ وخَصْمٍ. وفي التنزيل العزيز: هل أتاك حديثُ ضَيْفِ إبراهيمَ المُكْرَمِينَ، وفيه: هؤلاء ضَيْفي فلا تَفْضَحُونِ؛ على أَن ضيفاً قد يجوز أَن يكون ههنا جمع ضائف الذي هو النازل، فيكون من باب زَوْرٍ وصَوْمٍ، فافهم، وقد يكسَّر فيقال أَضْيافٌ وضُيُوفٌ وضِيفانٌ؛ قال:إذا نَزَلَ الأَضْيافُ، كان عَذَوَّراً على الحَيِّ حتى تَسْتَقِلَّ مَراجِلُهْ قال ابن سيده: الأَضْيافُ هنا بلفظ القِلَّة ومعناها أَيضاً، وليس كقوله:وأَسْيافُنا من نَجْدَةٍ تَقْطُرُ الدّما في أَنْ المراد بها معنى الكثرة، وذلك أَمْدَحُ لأَنه إذا قَرَى الأَضْيافَ بمراجِلِ الحيّ أَجمعَ، فما ظنُّك لو نزل به الضيِّفانُ الكثيرون؟ التهذيب: قوله هؤلاء ضَيْفِي أَي أَضيافي، تقول هؤلاء ضَيْفِي وأَضْيافي وضُيوفي وضِيافي، والأُنثى ضَيْفٌ وضَيْفةٌ، بالهاء؛ قال البَعيث: لَقًى حَمَلَتْه أُمُّه، وهي ضَيْفَةٌ، فجاءَت بِيَتْنِ للضِّيافة أَرْشَما وحرَّفه أَبو عبيدة فعزاه إلى جرير؛ قال أَبو الهيثم: أَراد بالضَّيْفة في البيت أَنها حملتْه وهي حائض. يقال: ضافَتِ المرأةُ إذا حاضت لأَنها مالت من الطُّهر إلى الحَيض، وقيل: معنى قوله وهي ضَيْفة أَي ضافت قوماً فحبِلت في غير دار أَهلها. واسْتَضافه: طلب إليه الضِّيافة؛ قال أَبو خِراشٍ: يَطِيرُ إذا الشَّعْراء ضافتْ بِحَلْبِه، كما طارَ قِدْحُ المُسْتَضِيفِ المُوَشَّمُ وكان الرجل إذا أَراد أَن يَسْتَضيف دار بِقدْحٍ مُوَشَّم ليُعْلم أَنه مُسْتَضِيف. والضَّيْفَن: الذي يَتْبَعُ الضَّيْفَ، مشتقّ منه عند غير سيبويه، وجعله سيبويه من ضفن وسيأْتي ذكره. الجوهري: الضَّيْفن الذي يجيء مع الضَّيْفِ، والنون زائدة، وهو فَعْلَن وليس بفَيْعَلٍ؛ قال الشاعر: إذا جاء ضَيْفٌ، جاء للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ، فأَوْدَى بما تُقْرى الضُّيُوفُ الضَّيافِنُ وضافَ إليه: مال ودَنا، وكذلك أَضاف؛ قال ساعدة بن جؤية يصف سحاباً: حتى أَضافَ إلى وادٍ ضَفادِعُه غَرْقَى رُدافَى، تراها تَشْتَكي النَّشَجا وضافَني الهمُّ كذلك. والمُضاف: المُلْصَق بالقوم المُمال إليهم وليس منهم. وكلُّ ما أُمِيلَ إلى شيء وأُسْنِد إليه، فقد أُضِيفَ؛ قال امرؤ القيس: فلما دخَلْناه، أَضفنا ظُهورَنا إلى كلِّ حارِيٍّ قَشِيبٍ مُشَطَّبِ أَي أَسْنَدْنا ظُهورَنا إليه وأَملْناها؛ ومنه قيل للدّعيِّ مُضاف لأَنه مُسْنَدٌ إلى قوم ليس منهم. وفي الحديث: مَضِيفٌ ظهرَه إلى القُبَّة أَي مُسْنِدُه. يقال: أَضفتُه إليه أُضِيفُه. والمُضاف: المُلْزَق بالقوم. وضافه الهمُّ أَي نزَلَ به؛ قال الراعي: أَخُلَيْدُ، إنَّ أَباك ضافَ وِسادَهُ هَمَّانِ، باتا جَنْبَةً ودخِيلا أَي بات أَحدُ الهَمَّيْنِ جَنْبَه، وباتَ الآخرُ داخِلَ جَوْفِه. وإضافةُ الاسم إلى الاسم كقولك غلام زيد، فالغلام مضاف وزيد مضاف إليه، والغَرَض بالإضافة التخصيص والتعريف، ولهذا لا يجوز أَن يُضافَ الشيء إلى نفسه لأَنه لا يُعَرِّفُ نفسه، فلو عرَّفها لما احتيج إلى الإضافة. وأَضفت الشيء إلى الشيء أَي أَمَلْتُه، والنحويون يسمون الباء حرف الإضافة، وذلك أَنك إذا قلت مررت بزيد فقد أَضفت مرورَك إلى زيد بالباء. وضافت الشمس تَضِيفُ وضَيَّفَت وتَضيَّفتْ: دنت للغروب وقرُبت. وفي الحديث: نَهى رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، عن الصلاة إذا تَضَيَّفت الشمسُ لغروب؛ تضيَّفت: مالت، ومنه سمي الضَّيْفُ ضَيْفاً من ضافَ عنه يَضِيف؛ قال: ومنه الحديث: ثلاثُ ساعات كان رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، يَنهانا أَن نُصَلِّي فيها: إذا طلعت الشمس حتى ترتفع، وإذا تضَيَّفت للغروب، ونصفَ النهار. وضاف السهمُ: عَدَل عن الهَدَف أَو الرميَّة، وفيه لغة أُخرى ليست في الحديث: صافَ السهم بمعنى ضافَ، والذي جاء في الحديث ضافَ، بالضاد. وفي حديث أَبي بكر قال له ابنه: ضِفْتُ عنك يوم بَدرٍ أَي مِلْتُ عنكَ وعدَلْتُ؛ وقول أبي ذؤيب: جَوارِسُها تَأْوِي الشعُوفَ دَوائِباً، وتَنْصَبُّ أَلْهاباً مَضِيفاً كِرابُها أَراد ضائفاً كِرابُها أَي عادِلةً مُعْوَجَّةً فوضع اسم المفعول موضع المصدر. والمُضافُ: الواقع بين الخيل والأَبْطال وليست به قوَّة؛ وأَما قول الهذلي: أَنت تُجِيبُ دَعْوةَ المَضوفِ فإنما استعمل المفعول على حذف الزائد، كما فُعل ذلك في اسم الفاعل نحو قوله: يَخْرُجْن من أَجْوازِ ليلٍ غاضِي وبني المَضُوف على لغة من قال في بِيع بُوعَ. والمضاف: المُلْجأُ المُحْرَجُ المُثْقَلُ بالشرّ؛ قال البُرَيْق الهذلي: ويَحْمِي المُضافَ إذا ما دعا، إذا ما دعا اللِّمّة الفَيْلَمُ (* قوله «إذا ما دعا اللمة إلخ» هكذا في الأصل، وأنشده الجوهري في مادة ف ل م: إذا فرّ ذو اللمة الفيلم) هكذا رواه أَبو عبيد بالإطلاق مرفوعاً، ورواه غيره بالإطلاق أيضاً مجروراً على الصفة للِّمّة؛ قال ابن سيده: وعندي أَنَّ الرواية الصحيحة إنما هي الإسكان على أَنه من الضرب الرابع من المُتَقارَب لأَنك إن أَطلقتها فهي مُقْواة، كانت مرفوعة أَو مجرورة؛ أَلا ترى أَن فيها: بعثت إذا طَلَعَ المِرْزَمُ وفيها: والعَبدَ ذا الخُلُق الأَفْقَما وفيها: وأَقضي بصاحبها مَغْرَمِي فإذا سكّنت ذلك كله فقلت المِرْزَمْ الأَفقمْ مغرمْ، سَلِمت القِطعةُ من الإقواءِ فكان الضرْب فلْ، فلم يخرج من حكم المتقارَب. وأَضفتُه إلى كذا أَي أَلجأْته؛ ومنه المُضاف في الحرب وهو الذي أُحيط به؛ قال طرفة: وكَرِّي إذا نادى المُضافُ مُحَنَّباً، كَسِيدِ الغَضَا، نَبَّهْتَه، المُتَوَرِّدِ قال ابن بري: والمُسْتَضاف أَيضاً بمعنى المضاف؛ قال جوَّاس بن حَيّان الأَزْدِيّ: ولقد أُقْدِمُ في الرَّوْ عِ، وأَحْمِي المُسْتَضافا ثم قد يحْمَدُني الضَّيْـ ـفُ، إذا ذَمَّ الضِّيافا واستضافَ من فلان إلى فلان: لجأَ إليه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: ومارَسَني الشَّيْبُ عن لِمَّتي، فأَصبحْتُ عن حقِّه مُسْتَضيفا وأَضافَ من الأَمر: أَشْفَقَ وحَذِر؛ قال النابغة الجعدي: أَقامتْ ثلاثاً بين يومٍ وليلةٍ، وكان النَّكيرُ أَن تُضِيفَ وتَجْأَرا وإنما غَلَّبَ التأنيث لأَنه لم يذكر الأَيام. يقال: أَقَمْتُ عنده ثلاثاً بين يومٍ وليلةٍ، غلَّبوا التأْنيث. والمَضُوفةُ: الأَمر يُشْفَقُ منه ويُخافُ؛ قال أَبو جندب الهذلي: وكُنْتُ إِذا جاري دَعا لِمَضُوفةٍ، أُشَمِّرُ حتى يَنْصُفَ الساقَ مِئْزَري يعني الأَمْر يُشْفِقُ منه الرَّجُل؛ قال أَبو سعيد: وهذا البيت يروى على ثلاثة أَوجه: على المَضُوفةِ، والمَضِيفَةِ، والمُضافةِ؛ وقيل:ضافَ الرَّجلُ وأَضافَ خاف. وفي حديث علي، كرم اللّه وجهه: أَنَّ ابن الكَوَّاء وقَيْسَ بن عَبادٍ (* قوله «عباد» كذا بالأصل، والذي في النهاية عبادة.) جاآه فقالا له: أَتَيْناكَ مُضافين مُثْقَلَيْنِ؛ مُضافين أَي خائفَين، وقيل: مُضافين مُلْجَأَيْن. يقال: أَضافَ من الأَمر إذا أَشْفَق. وحَذِر من إضافةِ الشيء إلى الشيء إذا ضَمَّه إليه. يقال: أَضافَ من الأَمر وضافَ إذا خافه وأَشْفَقَ منه. والمَضُوفة: الأَمر الذي يُحذَرُ منه ويُخافُ، ووجهه أَن تجعل المُضافَ مصدراً بمعنى الإضافة كالمُكْرَم بمعنى الإكْرام، ثم تصفَ بالمصدر، وإلا فالخائف مُضِيف لا مُضاف. وفلان في ضِيفِ فلان أَي في ناحيته. والضِّيفُ: جانبا الجبل والوادي، وفي التهذيب: الضِّيفُ جانِبُ الوادي؛ واستعار بعض الأَغْفالِ الضِّيفَ للذَّكر فقال: حتى إذا وَرَّكْت من أَْتَيْرِ سواد ضِيفَيْهِ إلى القُصَيْرِ وتضايف الوادب: تضايَقَ. أَبو زيد: الضِّيفُ، بالكسر، الجَنْبُ؛ قال: يَتْبَعْنَ عَوْداً يَشْتَكي الأظَلاَّ، إذا تَضايَفْنَ عليه أْنْسَلاَّ يعني إذا صِرْنَ منه قريباً إلى جَنْبِه، والقاف فيه تصحيف. وتَضايَفَه القوم إذا صاروا بِضِيفَيْه. وفي الحديث: أَنَّ العَدُوَّ يوم حُنَيْنٍ كَمَنُوا في أَحناء الوادي ومَضايفه. والضِّيفُ: جانِبُ الوادي. وناقةٌ تُضِيفُ إلى صوت الفحل أَي إذا سمعته أَرادت أَن تأْتيه؛ قال البُرَيْقُ الهذلي: منَ المُدَّعِينَ إذا نُوكِروا، تُضِيفُ إلى صَوْتِه الغَيْلَمُ الغيلم: الجاريةُ الحَسْناء تَسْتأْنِسُ إلى صوته؛ ورواية أَبي عبيد: تُنِيفُ إلى صَوته الغيلم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR567 harf* ض ي ف * * الضَّيْفُ * واحد وجمع وقد يجمع على * الأَضْيافِ * و * الضُّيُوفِ * و * الضِّيفَانِ * والمرأة * ضَيْفٌ * و * ضَيْفَةٌ * و * أَضَافَ * الرجل و * ضَيَّفَهُ تَضْيِيفا * أنزله به * ضَيْفاً * و * ضَافَهُ ضِيَافَةً * إذا نزل عليه ضيفا وكذا * تَضَيَّفهُ * و * تَضَيَّفَتِ * الشمس مالت إلى الغروب و * أضَافَ * الشيء إلى الشيء أماله و * المُضافُ * الملزق بالقوم و * الضَّيْفَنُ * الذي يجيء مع
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.340 harfالضيف يكون للواحد والجميع كعدل وخصم، قال الله تعالى: إن هؤلاء ضيفي فلا تفضحون هكذا ذكروه على أن ضيفا قد يجوز أن يكون ههنا جمع ضائف الذي هو النازل، فيكون من باب زور وصوم، فافهم وقد يجمع على أضياف، وضيوف، وضيفان قال رؤبة:
فإن تضئ نارك للعوافي
لا يغشها جاري ولا أضيافي
هذا التغاني عنك والتكافي وقال آخر:
جفؤك ذا قدرك للضيفان
جفأ على الرغفان في الجفان وهي ضيف، وضيفة
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.271 harfضَافَ
1 ضَافَ ذ , (M, K,) [aor. يَضِيفُ,] inf. n. ضَيْفٌ; (TK;) and ↓ اضاف, (M,) and ↓ تضيّف, and ↓ ضيّف; (K;) He, or it, inclined, (M, K,) and approached, or drew near; اـِلَيْهِ [to him, or it]. (M.) ― -b2- And ضافت الشَّمْسُ, (S, M, Mgh,) or ضافت الشمس لِلْغُرُوبِ, (O,) aor. تَضِيفُ, inf. n. ضَيْفٌ; (M;) and ↓ تضيّفت, (S, M, Mgh,) or تضيّفت للغروب; (O;) and ↓ ضيّفت, (S, M, Mgh,) ضيّفت للغروب;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.013 harfضَافَ
ضَافَ ( y ) I ( n. ac. ضَيْف 1 , ضِيَاْفَة 23t ),
a. Alighted at the house of, became the guest of.
b. [ Ila ], Inclined, leant towards.
c. [ 'An ], Swerved, turned aside from.
d. Was low ( sun ).
e. Menstruated.
ضَيَّفَ
ضَيَّفَ II
a. [ acc. & Ila ], Made to lean, incline to; bent towards
b. Caused to alight; welcomed.
c. Was received hospitably, was entertained.
d. see
Mücavir kökler37 mücavir (54 toplam)
- فضح
1 ortak ayet · Beni utandırırmayın
- قضض
1 ortak ayet · Yıkılır
- هرع
1 ortak ayet · (Her’) Rüzgarın döktüğü yapraktır
- إبراهيم
2 ortak ayet · İbrahim
- جدر
1 ortak ayet · Cidar duvar demektir
- طمس
1 ortak ayet · Hemen sildik
- رود
2 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- أبي
1 ortak ayet · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
- رشد
1 ortak ayet · “Rasad” gözetleyici demektir
- طلق
1 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir
- خزي
1 ortak ayet · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
- طهر
1 ortak ayet · Akar temiz sudur
Geçtiği ayetler(6)
وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ
MisafirHem onlara İbrahim’in konuklarından haber ver.
هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ الْمُكْرَمِينَ
MisafirSana, İbrahim’in şerefli misafirlerinin haberi geldi mi?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضيف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نزل, قرى, لجا |
| Zıt Kök | طرد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin başka bir şeye meyletmesi, eğilmesi, yanaşması ve dayanması |
| Çekirdek Özet 2 | Bir mekâna, haneye veya kişiye sığınarak/yanaşarak himaye ve ikram talebinde bulunan konuk |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın tek başına bağımsız kalmayıp başka bir unsura iltihak etmesi, bağıntı ve himaye ilişkisi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca modern anlamdaki geçici çay-kahve misafirliği olarak daraltılması, himaye ve iltica boyutunun yitirilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضي | Sıkışma, daralma, bir tarafa meyil ve kenara yanaşma (ضيق, ضيع, ضير, ضيز) | ف | Kenara meyledip dayanma eylemini, bir nesnenin veya şahsın sınırına, kıyısına (fe harfinin temsil ettiği ağız/kenar hattına) varıp sığınması ve ilişiklenmesi şeklinde özelleştirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki / Sıkışma ve yan yatma | Yan tarafa eğilme, kenara kayma, baskı veya ihtiyaç sebebiyle bir yöne meyil gösterme hareketidir (ikiz harf olan ص türetmesi) |
| ي | El ve kol | Bir şeye doğru uzanma, ilişki kurma, tutunma ve dayanma hareketidir |
| ف | Ağız / Kenar ve açıklık | Bir sınırın, eşiğin, açıklığın veya kıyının kenarına varıp orada durma hareketidir |
| ضيف | Bir tarafa meylederek el uzatıp kenara/eşiğe sığınma | Bir varlığın kendi ekseninden eğilip başka bir varlığın kapısına, kenarına veya himaye sınırına yanaşarak tutunması ve eklemlenmesidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin bir tarafa eğilmesi, güneşin batışa doğru meyletmesi (ضافت الشمس) ve vadinin yan kıyısı veya kenarı (ضيف الوادي) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays beytinde sırtın bir desteğe yaslanıp dayandırılması anlamında geçer: فلمّا دخلناه أضفنا ظهورنا / إلى كل حاري جديد مشطب |
| Erken Arapça kullanım | Okun hedeften yana sapması (ضاف السهم عن الهدف), bir kimsenin sıkışıp tehlike anında kabileye sığınması (المضاف: الملجأ) ve kış soğuğunda barınak arayan kurdun doyurulması anlatımlarında yer alır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Kök Sami dilleri havzasında yönelme, eğilme, yanaşma ve kenara eklenme çekirdeği etrafında şekillenmiştir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan ضيف şeklinde konukluk anlamı baskın bir kök olarak gelişmek yerine, yan tarafa meyil, katılma ve eklenme işlevi gösteren morfolojik veya edatsal yapılara (لوى veya צוה gibi katılma köklerine) yakın dururken; Arapçada kök hem fiziksel meyil (güneşin batıya eğilmesi, okun sapması, dağın/vadinin yamacı) hem de bu eğilmenin insani bir ilişkiye dönüşmesi (birinin evine, çadırına yanaşıp konuk olması ve himaye görmesi) şeklinde tam bir semantik olgunluğa erişmiştir. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde de kenara çekilme veya misafirlik ilişkileriyle semantik temas kuran formlar tartışılmıştır. Arapça, kökün ilksel somut çekirdeği olan bir nesneye sırtını dayamak veya meyletmek anlamını gramer alanındaki isim tamlamasına (izafet) ve sosyolojik alandaki sığınma/konukluk (ziyafet) kurumuna taşıyarak genişletmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضيف | Bir şeye eğilmek, meyletmek, vadinin kenarı ve hedeften sapmak gibi fiziksel hareketlerden konuğun ev sahibine yanaşmasına ve nahivdeki izafet terimine evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami semantik paralellikleri | Kenara meyil, katılma ve sığınma anlam matrisinde paralel köklerle örtüşür; misafirlik kurumu Arapçada bu kökle özel bir terimleşme kazanmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kenar/yanaşma unsurları | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضيف | Anlamlı | Meyletmek, yanaşmak, konuk olmak | Bir şeye sırtını vermek, yanına eğilmek, konuk veya sığınmacı olmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضفي | Anlamlı | Bol olmak, taşmak, örtmek | Elbisenin veya saçın uzun olup yere kadar sarkması, bedeni bütünüyle sarması | Kur'an'da geçmez; kenarın sarkıp örtmesi ilişkisi |
| يضف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde mühmeldir |
| يفض | Anlamlı | Yükselmek, tepeye çıkmak | Yüksek bir yere tırmanmak veya aceleyle yönelmek (وفض / أفض ile ses değişimi) | Kur'an'da geçmez |
| فضي | Anlamlı | Genişlemek, boşalmak | Alanın veya kabın genişleyip ferahlaması, açıklık meydana gelmesi | Kur'an'da geçer (فضو / فضي) |
| فيض | Anlamlı | Taşmak, dolup dökülmek | Suyun, gözyaşının veya kabın dolup kenarlarından dışarı akması | Kur'an'da geçer; kenardan aşma ortaklığı |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضيف | Merkez | Meyledip sığınma ve konukluk | Bir kimsenin sınırına, himayesine ve sofrasına yanaşarak ilişiklenmesi | Hem tekil hem çoğul kullanılabilen mastar kökenli konukluk ve himaye |
| نزل | Komşu | İnmek, konaklamak | Bir yere yukarıdan veya yoldan inip yerleşme eylemini vurgular | Mekânsal iniş ve konaklama esastır; meyil ve eklemlenme şart değildir |
| قرى | Komşu | İkram etmek, ağırlamak | Misafire yemek ve azık sunarak ihtiyacını fiilen giderme eylemidir | Konuğun gelişinden ziyade ev sahibinin sunduğu ziyafeti ve cömertliği hedefler |
| لجا | Komşu | Sığınmak, iltica etmek | Tehlike veya korku sebebiyle bir korunağa kaçıp sığınma durumudur | Hukuki ve fiili can güvenliği arayışı ön plandadır; ikram boyutu ikincildir |
| طرد | Zıt | Kovmak, uzaklaştırmak | Yanaşmak isteyen birini itmek, kapıdan sürmek ve himayeden mahrum bırakmak | ضيف kökünün meyledip yanaşma hareketinin tam tersi olan uzaklaştırma hareketidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضيف | Meyledip sığınan konuk | Kapıya yanaşan, himaye ve ikram talep eden kişi; izafet bağı kuran | Kesin |
| Latince | Hospes, advena | Misafir, konuk, yanaşan yabancı | Hospes hem misafiri hem ev sahibini kapsayan karşılıklı himaye bağıdır; advena yanaşan kişiyi anlatır | Güçlü |
| İngilizce | Guest, dependent, client | Misafir, bağımlı, eklemlenen | Guest ikram boyutunu karşılar; client ve dependent sığınma ve bir büyüğe dayanma boyutunu verir | Güçlü |
| Almanca | Gast, Schutzbefohlener | Konuk, himaye altındaki kimse | Gast sosyal konukluğu; Schutzbefohlener himayeye muhtaç sığınmacı boyutunu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Hôte, dépendant | Konuk, sığınan bağıntılı kişi | Hôte çift yönlü konukluk ilişkisini anlatırken tamlamadaki bağ kurma işlevini dışarıda bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضَيْفِ / ضَيْفِي | Melek elçilerin beşer kılığına girerek oluşturduğu himaye ve ikram arayan heyet | İbrahim'e müjde, Lût'a ise kavminden himaye isteme bağlamında gelen ilahi elçiler (Hicr 15:51, Hûd 11:78, Hicr 15:68, Zâriyât 51:24) |
| ضَيْفِهِ | Tecavüz ve saldırı kastıyla yönelinen sığınmacı/konuk | Lût kavminin peygamberin himayesindeki konukların dokunulmazlığını çiğneme girişimi (Kamer 54:37) |
| يُضَيِّفُوهُمَا | Aç ve yolcu kalmış iki kişiyi haneye alıp doyurmayı reddetmek | Mûsâ ile Hızır'ın vardıkları kasaba halkından konukluk ve sofra talep edip geri çevrilmeleri (Kehf 18:77) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi elçilerin mahiyeti | Meleklerin beşer sûretine girip yiyip içmemeleri ve İbrahim'in bu durumu fark edişi | Meleklerin cismanî sıfatlardan tenzihi ve peygamberin gaybı bilme sınırı |
| Fıkıh | Ziyafet hakkı ve sığınma hukuku | Yolcuyu bir gün ve bir gece ağırlamanın vacip mi müstehap mı olduğu | Misafirin hak sahibi, ev sahibinin ise yükümlü olduğu hukuki himaye ve ikram bağı |
| Tefsir | Lût ve İbrahim kıssaları | Misafirin şerefi (ضيف إبراهيم المكرمين) ve misafire yapılacak kötülüğün ev sahibine yapılmış sayılması | Misafirin dokunulmazlığı ve ev sahibinin şerefini temsil eden ilhak ilişkisi |
| Hadis | Âdâb-ı muâşeret ve iman alâmeti | Allah'a ve ahiret gününe inananın misafirine ikram etmesi emri | Misafirperverliğin imanın pratik ve ahlaki göstergesi haline gelmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Allah adına sığınan kula hürmet | Emanet ve dokunulmazlık | Dikey himayenin yatay düzlemde tecellisi | Misafire ikram ve koruma, ilahi rızayı kazanmanın ve emaneti korumanın göstergesidir | Kesin |
| İlmi | Nahiv ve mantık disiplini | İzafet (bağıntı) ve izafi kavramlar | İki terimi birbirine dayandırarak anlam üretme | Bir ismin diğerine meyledip anlamını daraltması veya baba-oğul gibi biri olmadan diğeri düşünülemeyen bağıntı | Kesin |
| Siyasi | Hukuki himaye ve iltica | Dokunulmazlık hakkı (diplomatik eman) | Zayıf olanın güçlü otoriteye dayanarak korunması | Bir kabileye veya eve meyledip sığınan kişinin dokunulmazlığının ev sahibi tarafından üstlenilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Ziyafet ve kaynak paylaşımı | Karşılıksız lojistik destek ve ikram | Dolaşımda olan sermayenin yolcuya aktarılması | Yolculuk ve gurbet sebebiyle darda kalan ferdin hanelerin fazlasından beslenmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çekim alanı veya bağıl koordinat sistemi | Bağımsız bir parçacığın daha büyük bir kütlenin potansiyel kuyusuna meylederek onun alanına girmesi ve konumunun ona göre tanımlanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | İltica hukuku ve hamilik kurumu | Kendi kurumsal gücü yetersiz olan bireyin daha üst bir kuruma veya otoriteye sığınarak onun himaye zırhına bürünmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca çağdaş nezaket kuralları çerçevesinde kahve içmeye gelen, önceden randevulu misafir düzeyine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün can güvenliği, yabancılık, himaye arayışı, açlık ve bir kapıya iltica ederek o hanenin dokunulmazlığına sığınma anlamlarını içeren kapsamlı varoluşsal boyut |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Lût'un kavmine karşı "Misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin" feryadındaki ve Kehf suresindeki "onları konuk etmeyi reddettiler" ifadesindeki ağır hukuki, ahlaki ve insani krizin anlaşılamaması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da bireyin tek başına savunmasız kaldığı anlarda tesis edilen himaye, eman ve cömertlik ahlakını gösterir; ayrıca peygamberlerin tebliğ ortamlarındaki sosyal teamülleri aydınlatır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbrahim kıssasında ikram ve cömertlik ahlakını bildiren ayetlerde (Hicr 15:51, Zâriyât 51:24), Lût kıssasında sığınmacı dokunulmazlığını anlatan ayetlerde (Hûd 11:78, Hicr 15:68, Kamer 54:37) ve Mûsâ-Hızır yolculuğundaki temel ahlaki kırılmada (Kehf 18:77) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Misafirliğin keyfi bir ağırlama değil, yabancının canını ve karnını korumayı üstlenen hukuki bir iltica kurumu olduğunu ortaya koyarak kıssalardaki kavimlerin işlediği suçun vahametini netleştirir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir cismin bir tarafa doğru eğilmesi, bir şeyin sınırına veya kenarına yanaşarak sırtını oraya dayaması.
- Soyut anlamBir kimsenin kendi yetersizliği veya yolculuğu sebebiyle bir otoritenin/hanenin himaye çemberine girip oraya eklemlenmesi ve izafet bağı kurması.
- Sistematik karşılıkSosyopolitik alanda iltica ve eman hakkı; dilbilimsel ve mantıksal alanda ise bağımsız olmayan bir terimin bir başkasına bağlanarak varlık kazanması (izafet/mütazâyifât).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kendi ekseninden eğilen veya yolda olan zayıf/yalnız özneyi, ise sığınılan güçlü merkezi (hane veya otorite) temsil eder. meyil ve yanaşma açısını; 'nın varlık ve konumunun 'ye nispetle tanımlandığı izafet ilişkisini; ise 'den 'ya doğru akan himaye, eman ve ikram fonksiyonunu sembolize eder. İki kümenin birleşimi tam bir konukluk/sığınma (ziyafet) durumunu oluşturur.