ضيف
ض - ي - ف
KÖK- 6 geçiş
- 6 ayet
- 4 sîga
- 12 sözlük
Bir topluluğa sığınan kişidir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bir topluluğa sığınan kişidir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.889 harfباب الضاد والفاء و و ا ي ء معهما
ض ف و، ف ض و، ف و ض، ف ي ض، ض ي ف، و ف ض مستعملات
ضفو:
ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو أي كُثُرُ.
وشَعْرٌ ضافٍ، وذَنَب ضافٍ، وأنشد قوله: بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ ودِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً أي تُخصِبُ الأرضَ.
وفَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ.
وفلان ضافي العَطِيّة أي كثيرة، قال: فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي والضَّفْوُ: السَّعَةُ والخيرُ والكَثْرة، وأنشدَ:
اذا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.502 harfالضَيْفُ يكون واحداً وجمعاً، وقد يجمع على الأضياف والضيوف والضيفان. والمرأة ضيف وضيفة. وأضيفت الرجل إذا أنزلته بك ضَيْفاً وقرَيْتَه. وضِفْتُ الرجلَ ضيافَةً، إذا نزلتَ عليه ضَيْفاً، وكذلك تَضَيَّفْتُهُ. ومنه قول الفرزدق:
يرجو فَضْلَهُ المُتَضَيِّفُ
وتَضَيَّفَتِ الشمسُ، إذا مالت للغروب، وكذلك ضافَتْ وضَيَّفَتْ. ويقال: ضافَ السهمُ عن الهدَف مثل صافَ، أي عَدَل. وأضَفْتُ الشيء إلى الشيء، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.997 harfض ف ( و ا ي ء )
ضفا ، ضيف ، فضا ، فيض ، فوض ، وفض ، وضف ، فضأ .
ضفا : قال اللّيث : يقال : ضَفَا الشَّعَرُ يَضْفُو : إذا كَثُر . وشَعرٌ ضَافٍ ، وذَنَبٌ ضافٍ ، وأَنشد قوله :
يضافٍ فوَيقَ الأرض ليسَ بأَعزَل
ودِيمَةٌ ضافِية ، وهي تَضفو ضَفواً : إذا أَخْصبت الأرضُ منها .
والضَّفْوُ : السَّعةُ والخَيْر والكَثْرة ، وأَنشدَ :
إذا الهَدَفُ المعْزالُ صَوّبَ رأسَه
وأَعجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ
وقال
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.928 harf(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR628 harf- أصل الضيف الميل. يقال: ضفت إلى كذا، وأضفت كذا إلى كذا، وضافت الشمس للغروب وتضيفت، وضاف السهم عن الهدف، وتضيف، والضيف: من مال إليك نازلا بك، وصارت الضيافة متعارفة في القرى، وأصل الضيف مصدر؛ ولذلك استوى فيه الواحد والجمع في عامة كلامهم، وقد يجمع فيقال: أضياف، وضيوف، وضيفان. قال تعالى: ﴿ضيف إبراهيم﴾ [الحجر/51]، ﴿ولا تخزون في ضيفي﴾ [هود/78]، ﴿إن هؤلاء ضيفي﴾ [الحجر/68]، ويقال: استضفت فلانا فأضافني،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.073 harfض ي ف
ضاف إليه: مال إلهي وضاف عنه: مال عنه.
وضاف السهم عن الهدف.
وضافت الشمس وضيفت وتضيفت: مالت إلى الغروب.
وقال بشر: طاو برملة أو رال تضيفه إلى الكناس عشيٌّ بارد صرد أي أماله إليه.
والناقة تضيف إلى الفحل.
والجارية تضيف إلى الرجل: تستأنس إلى صوته وتريد أن تأتيه.
وأضف ظهرك إلى الحائط: أمله وأسنده.
قال امرؤ القيس: ونزلوا بضيف الوادي: بناحيته وتضايفوا الوادي:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.300 harfضِفْتُ الرجل ضَيْفاً وضِيافةً وتَضَيَّفْتُه: نزلتُ به ضَيْفاً ومِلْتُ إليه، وقيل: نزلت به وصِرْت له ضَيفاً. وضِفْتُه وتَضَيَّفْتُه: طلبت منه الضِّيافةَ؛ ومنه قول الفرزدق:
وجَدْت الثَّرى فينا إذا التُمِسَ الثَّرى،
ومَنْ هو يَرْجُو فَضْلَه المُتَضَيِّفُ
قال ابن بري: وشاهِد ضِفْتُ الرجل قولُ القطامي:
تَحَيَّزُ عَني خَشْيَةً أَن أَضِيفَها،
كما انْحازَتِ الأَفْعى مَخافةَ ضارِب
وقد فسر في ترجمة حيز.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR567 harf* ض ي ف * * الضَّيْفُ * واحد وجمع وقد يجمع على * الأَضْيافِ * و * الضُّيُوفِ * و * الضِّيفَانِ * والمرأة * ضَيْفٌ * و * ضَيْفَةٌ * و * أَضَافَ * الرجل و * ضَيَّفَهُ تَضْيِيفا * أنزله به * ضَيْفاً * و * ضَافَهُ ضِيَافَةً * إذا نزل عليه ضيفا وكذا * تَضَيَّفهُ * و * تَضَيَّفَتِ * الشمس مالت إلى الغروب و * أضَافَ * الشيء إلى الشيء أماله و * المُضافُ * الملزق بالقوم و * الضَّيْفَنُ * الذي يجيء مع
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.340 harfالضيف يكون للواحد والجميع كعدل وخصم، قال الله تعالى: إن هؤلاء ضيفي فلا تفضحون هكذا ذكروه على أن ضيفا قد يجوز أن يكون ههنا جمع ضائف الذي هو النازل، فيكون من باب زور وصوم، فافهم وقد يجمع على أضياف، وضيوف، وضيفان قال رؤبة:
فإن تضئ نارك للعوافي
لا يغشها جاري ولا أضيافي
هذا التغاني عنك والتكافي وقال آخر:
جفؤك ذا قدرك للضيفان
جفأ على الرغفان في الجفان وهي ضيف، وضيفة
الضيف يكون للواحد والجميع كعدل وخصم، قال الله تعالى: إن هؤلاء ضيفي فلا تفضحون هكذا ذكروه على أن ضيفا قد يجوز أن يكون ههنا جمع ضائف الذي هو النازل، فيكون من باب زور وصوم، فافهم وقد يجمع على أضياف، وضيوف، وضيفان قال رؤبة: فإن تضئ نارك للعوافي لا يغشها جاري ولا أضيافي هذا التغاني عنك والتكافي وقال آخر: جفؤك ذا قدرك للضيفان جفأ على الرغفان في الجفان وهي ضيف، وضيفة قال البعيث: لقى حملته أمه وهي ضيفة فجاءت بيتن للضيافة أرشما هكذا أنشده الجوهري، وحرفه أبو عبيدة، فعزاه إلى جرير، والرواية: فجاءت بنز للنزالة أرشما
ويروى: من نزالة أرشما: أي من ماء عبد به رشوم وخطوط، ومعنى البيت: أي ضافت قوما، فحبلت في غير دار أهلها. وقال أبو الهيثم: أراد بالضيفة هنا أنها حملته وهي حائض، يقال ضافت تضيف: إذا حاضت لأنها مالت من الطهر إلى الحيض وهي ضيفة: حائض. وضفته بالكسر أضيفه ضيفا وضيافة، بالكسر: أي نزلت به وصرت له ضيفا، وأنشد ابن بري للقطامي: تحيز عني خشـية أن أضـيفـهـا كما انحازت الأفعى مخافة ضارب وفي حديث عائشة - رضي الله عنها -: ضافها ضيف فأمرت له بملحفة صفراء. كتضيفته ومنه حديث النهدي: تضيفت أبا هريرة سبعا، وقال الفرزدق: وجدت الثرى فينا إذا التمس الثرىومن هو يرجو فضله المتضيف هكذا أنشده الجوهري ويروى: ومنا خطيب لا يعاب وقائل ومـن هـو.... الــخ وفي اللسان تضيفته: سألته أن يضيفني، وأتيته ضيفا، قال الأعشى: تضيفته يوما فأكرم مقعـدي وأصفدني على الزمانة قائدا والضيف: فرس كان لبني تغلب من نسل الحرون قال مقاتل بن حني: مقابل للضيف والحرون محض وليس المحض كالهجين والضيف: علم من أعلام الأناسي. وقال أبو زيد: الضيف بالكسر: الجنب. وأبو عبد الله محمد بن عبد الملك بن ضيفون، كسحنون الرصافي، من رصافة قرطبة روى عن أبي سعيد بن الأعرابي وغيره، وضيفون: في أعلام المغاربة كثير. والمضيفة بفتح الميم ويضم: الهم والحزن هنا ذكره الجوهري على الصواب، ونقل عن الأصمعي قال: ومنه المضوفة: وهو الأمر يشفق منه، وأنشد لأبي جندب الهذلي: وكنت إذا جاري دعا لمـضـوفة أشمر حتى ينصف الساق مئزري ثم قال: قال أبو سعيد: هذا البيت يروى على ثلاثة أوجه، على: المضوفة والمضيفة والمضافة. قلت: والأخير على أنه مصدر بمعنى الإضافة، كالكرم بمعنى الإكرام، ثم تصف بالمصدر، فتأمل ذلك. والضيفن: الذي يجيء مع الضيف، كما في الصحاح، وزاد غيره متطفلا أي من غير دعوة، قال الجوهري: والنون زائدة، وهو فعلن، وليس بفعيل، قال الشاعر: إذا جاء ضيف جاء للضيف ضيفن فأودى بما تقرى الضيوف الضيافن وجعله سيبويه من ضفن وسيأتي ذكره. وضاف إليه: مال ودنا، وكذا ضاف السهم عن الهدف: إذا عدل عنه، مثل صاف. وضافت الشمس تضيف: دنت للغروب، وقربت، كتضيف، وضيف. وفي الصحاح: تضيفت الشمس: مالت للغروب، وكذلك ضافت وضيفت، ومنه الحديث: نهى رسول الله صلى الله عليه وسلم عن الصلاة إذا تضيفت الشمس للغروب. وأضفته إليه: أملته قال امرؤ القيس: فلما دخلناه أضفنا ظهورنـا إلى كل حاري جديد مشطب
ويقال: أضاف إليه أمرا: أي أسنده واستكفاه، وفلان أضيفت إليه الأمور، وهو مجاز، وكل ما أميل إلى شيء وأسند إليه فقد أضيف، وفي الحديث: مضيف ظهره إلى القبة. والنحويون يسمون الباء حرف الإضافة، وذلك أنك إذا قلت: مررت بزيد، فقد أضفت مرورك إلى زيد بالباء. وفي الصحاح: إضافة الاسم إلى الاسم كقولك: غلام زيد، فالغلام: مضاف، زيد: مضاف إليه، والغرض بالإضافة التخصيص والتعريف، ولهذا لا يجوز أن يضاف الشيء إلى نفسه؛ لأنه لا يعرف نفسه، فلو عرفها لما احتيج إلى الإضافة. وفي العباب: إضافة الاسم إلى الاسم على ضربين: معنوية ولفظية: فالمعنوية: ما أفادت تعريفا، كقولك دار عمرو، أو تخصيصا، كقولك: غلام رجل، ولا تخلو في الأمر العام من أن تكون بمعنى اللام، كقولك: مال زيد، أو بمعنى من، كقولك: خاتم فضة. واللفظية: أن تضاف الصفة إلى مفعولها في قولك: هو ضارب زيد، وراكب فرس، بمعنى ضارب زيدا وراكب فرسا، أو إلى فاعلها، كقولك: زيد حسن الوجه، بمعنى حسن وجهه، ولا تفيد إلا تخفيفا في اللفظ، والمعنى كما هو قبل الإضافة، ولاستواء الحالين وصفت النكرة بهذه الصفة مضافة، كما وصفت بها مفصولة في قولك: مررت برجل حسن الوجه، وبرجل ضارب أخيه، ثم ذكر ما نقله الجوهري، وهو قوله: والغرض بالإضافة... إلى آخر العبارة. وأضفته من الضيافة أيضا: مثل ضيفته كلاهما بمعنى واحد، قاله أبو الهيثم، وفي التنزيل: فأبوا أن يضيفوهما وأنشد ثعلب لأسماء بن خارجة الفزاري يصف الذئب: ورأيت حقا أن أضـيفـه إذ رام سلمي واتقى حربي استعار له التضييف، وإنما يريد أنه أمنه وسالمه. وقال شمر: سمعت رجاء بن سلمة الكوفي يقول: ضيفته: إذا أطعمته، قال: والتضييف: الإطعام، قال أبو الهيثم: وقوله عز وجل: فأبوا أن يضيفوهما قال سألوهم الإضافة فلم يفعلوا ولو قرئت أن يضيفوهما كان صوابا. وأضفته إليه: ألجأته ومنه المضاف في الحرب، كما سيأتي. وأضفت منه: أشفقت وحذرت نقله الجوهري، زاد الزمخشري حذر المحاط به، وهو مجاز، وأنشد للنابغة الجعدي: أقامت ثلاثـا بـين يوم ولـيلة وكان النكير أن تضيف وتجأرا وإنما غلب التأنيث لأنه لم يذكر الأيام، يقال: أقمت عنده ثلاثا بين يوم وليلة، غلبوا التأنيث. وأضفت: عدوت، وأسرعت، وفررت عن ابن عباد، وهو المضيف للفار. وأضفت على الشيء: أشرفت قاله العزيزي. ومن المجاز: هو يأخذ بيد المضاف وهو في الحرب: من أحيط به نقله الجوهري، وهو من أضفته إليه: إذا ألجأته، وأنشد لطرفة: وكري إذا نادى المضاف محنباكسيد الغضى نبهته المتورد وقال غيره: المضاف: هو الواقع بين الخيل والأبطال، وليس به قوة. ومن المجاز: ما هو إلا مضاف، وهو: الملزق بالقوم وليس منهم. وكذلك: الدعي بغير نسب. وكذلك المسند إلى من ليس منهم والمضاف أيضا: الملجأ المحرج المثقل بالشر، قال البريق الهذلي: ويحمي المضاف إذا ما دعا إذا ما دعا اللمة الفـيلـم والمستضيف: المستغيث نقلضه ابن عباد. وقال ابن الأعرابي: استضاف من فلان إلى فلان: إذا لجأ إليه، وأنشد:
ومارسني الشيب عن لمتـي فأصبحت عن حقه مستضفا ومما يستدرك عليه: ضيفه: أنزله منزلة الأضياف. والمضيف، كمحدث: صاحب المنزل، والنزيل: مضيف، كمعظم. والضائف: النازل، والجمع ضيف. والمضيفة، مفعلة: موضع الضيافة، وصاحبها المضايفي، حجازية. واستضافه: طلب إليه الضيافة، قال أبو خراش: يطير إذا الشعراء ضافت بحلبه وأضاف إليه: مال ودنا، قال ساعده بن جؤية يصف سحابا: حتى أضاف إلى واد ضفـادعـه غرقى ردافى تراها تشتكي النشجا وضافني الهم: نزل بي، قال الراعي: أخليد إن أباك ضاف وسادة همان باتا جنبة ودخـيلا :أي بات أحد الهمين جنبه، وبات الآخر داخل جوفه. والمضيف: المضيق، لغة في الصاد، وقد تقدم. والمضوف: المحاط به الكرب، ومنه قول الهذلي: أنت تجيب دعوة المضوف بني على لغة من قال في بيع: بوع. ويقال: هؤلاء ضيافي، بالكسر: جمع ضيف، ومنه قول جواس: ثم قد يحمدني الضي ف إذا ذم الضيافـا قال ابن بري: والمستضاف أيضا بمعنى المضاف، قال جواس بن حيان الأزدي: ولقد أقدم في الـرو ع وأحمي المستضافا والمضافة: الشدة. وضاف الرجل، وأضاف: خاف. وأضاف منه، وضاف: إذا أشفق منه، وفي حديث علي - رضي الله عنه -: أضن ابن الكواء وقيس بن عباد جاءاه فقالا له: أتيناك مضافين مثقلين أي: خائفين. ومضائف الوادي: أحناؤه. والضيف: جانب الجبل والوادي وفي التهذيب جانب الوادي. واستعار بعض الأغفال الضيف للذكر، فقال: حتى إذا وركت من أييري سواد ضيفيه إلى القصير وتضايف الوادي: تضايق، نقله الجوهري، وأنشد: يتبعن عودا يشتكي الأظلا إذا تضايفن عليه انسلا أي: إذا صرن قريبا منه إلى جنبه، قال: والقاف فهي تصحيف. وتضايفه القوم: إذا صاروا بضيفيه. وتضايفه السبعان: تكنفاه. وتضايفت الكلاب الصيد، وتضايفت عليه. وضافه الهم، وكل ذلك مجاز. وناقة تضيف إلى صوت الفحل: أي إذا سمعته أرادت أن تأتيه، قال البريق الهذلي: من المدعين إذا نوكـروا تضيف إلى صوته الغيلم وتستعمل الإضافة في كلام بعضهم في كل شيء يثبت بثبوته آخر، كالأب والابن والأخ والصديق، فإن كل ذلك يقتضي وجوده وجود آخر، فيقال لهذه الأسماء: الأسماء المتضايفة، نقله الراغب.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.271 harfضَافَ
1 ضَافَ ذ , (M, K,) [aor. يَضِيفُ,] inf. n. ضَيْفٌ; (TK;) and ↓ اضاف, (M,) and ↓ تضيّف, and ↓ ضيّف; (K;) He, or it, inclined, (M, K,) and approached, or drew near; اـِلَيْهِ [to him, or it]. (M.) ― -b2- And ضافت الشَّمْسُ, (S, M, Mgh,) or ضافت الشمس لِلْغُرُوبِ, (O,) aor. تَضِيفُ, inf. n. ضَيْفٌ; (M;) and ↓ تضيّفت, (S, M, Mgh,) or تضيّفت للغروب; (O;) and ↓ ضيّفت, (S, M, Mgh,) ضيّفت للغروب;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.013 harfضَافَ
ضَافَ ( y ) I ( n. ac. ضَيْف 1 , ضِيَاْفَة 23t ),
a. Alighted at the house of, became the guest of.
b. [ Ila ], Inclined, leant towards.
c. [ 'An ], Swerved, turned aside from.
d. Was low ( sun ).
e. Menstruated.
ضَيَّفَ
ضَيَّفَ II
a. [ acc. & Ila ], Made to lean, incline to; bent towards
b. Caused to alight; welcomed.
c. Was received hospitably, was entertained.
d. see
Mücavir kökler37 mücavir (54 toplam)
- فضح
1 ortak ayet · Beni utandırırmayın
- قضض
1 ortak ayet · Yıkılır
- هرع
1 ortak ayet · (Her’) Rüzgarın döktüğü yapraktır
- إبراهيم
2 ortak ayet · İbrahim
- جدر
1 ortak ayet · Cidar duvar demektir
- طمس
1 ortak ayet · Hemen sildik
- رود
2 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- أبي
1 ortak ayet · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
- رشد
1 ortak ayet · “Rasad” gözetleyici demektir
- طلق
1 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir
- خزي
1 ortak ayet · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
- طهر
1 ortak ayet · Akar temiz sudur
Geçtiği ayetler(6)
وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ
MisafirHem onlara İbrahim’in konuklarından haber ver.
هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ الْمُكْرَمِينَ
MisafirSana, İbrahim’in şerefli misafirlerinin haberi geldi mi?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضيف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نزل, قرى, لجا |
| Zıt Kök | طرد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin başka bir şeye meyletmesi, eğilmesi, yanaşması ve dayanması |
| Çekirdek Özet 2 | Bir mekâna, haneye veya kişiye sığınarak/yanaşarak himaye ve ikram talebinde bulunan konuk |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın tek başına bağımsız kalmayıp başka bir unsura iltihak etmesi, bağıntı ve himaye ilişkisi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca modern anlamdaki geçici çay-kahve misafirliği olarak daraltılması, himaye ve iltica boyutunun yitirilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضي | Sıkışma, daralma, bir tarafa meyil ve kenara yanaşma (ضيق, ضيع, ضير, ضيز) | ف | Kenara meyledip dayanma eylemini, bir nesnenin veya şahsın sınırına, kıyısına (fe harfinin temsil ettiği ağız/kenar hattına) varıp sığınması ve ilişiklenmesi şeklinde özelleştirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki / Sıkışma ve yan yatma | Yan tarafa eğilme, kenara kayma, baskı veya ihtiyaç sebebiyle bir yöne meyil gösterme hareketidir (ikiz harf olan ص türetmesi) |
| ي | El ve kol | Bir şeye doğru uzanma, ilişki kurma, tutunma ve dayanma hareketidir |
| ف | Ağız / Kenar ve açıklık | Bir sınırın, eşiğin, açıklığın veya kıyının kenarına varıp orada durma hareketidir |
| ضيف | Bir tarafa meylederek el uzatıp kenara/eşiğe sığınma | Bir varlığın kendi ekseninden eğilip başka bir varlığın kapısına, kenarına veya himaye sınırına yanaşarak tutunması ve eklemlenmesidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin bir tarafa eğilmesi, güneşin batışa doğru meyletmesi (ضافت الشمس) ve vadinin yan kıyısı veya kenarı (ضيف الوادي) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays beytinde sırtın bir desteğe yaslanıp dayandırılması anlamında geçer: فلمّا دخلناه أضفنا ظهورنا / إلى كل حاري جديد مشطب |
| Erken Arapça kullanım | Okun hedeften yana sapması (ضاف السهم عن الهدف), bir kimsenin sıkışıp tehlike anında kabileye sığınması (المضاف: الملجأ) ve kış soğuğunda barınak arayan kurdun doyurulması anlatımlarında yer alır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Kök Sami dilleri havzasında yönelme, eğilme, yanaşma ve kenara eklenme çekirdeği etrafında şekillenmiştir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan ضيف şeklinde konukluk anlamı baskın bir kök olarak gelişmek yerine, yan tarafa meyil, katılma ve eklenme işlevi gösteren morfolojik veya edatsal yapılara (لوى veya צוה gibi katılma köklerine) yakın dururken; Arapçada kök hem fiziksel meyil (güneşin batıya eğilmesi, okun sapması, dağın/vadinin yamacı) hem de bu eğilmenin insani bir ilişkiye dönüşmesi (birinin evine, çadırına yanaşıp konuk olması ve himaye görmesi) şeklinde tam bir semantik olgunluğa erişmiştir. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde de kenara çekilme veya misafirlik ilişkileriyle semantik temas kuran formlar tartışılmıştır. Arapça, kökün ilksel somut çekirdeği olan bir nesneye sırtını dayamak veya meyletmek anlamını gramer alanındaki isim tamlamasına (izafet) ve sosyolojik alandaki sığınma/konukluk (ziyafet) kurumuna taşıyarak genişletmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضيف | Bir şeye eğilmek, meyletmek, vadinin kenarı ve hedeften sapmak gibi fiziksel hareketlerden konuğun ev sahibine yanaşmasına ve nahivdeki izafet terimine evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami semantik paralellikleri | Kenara meyil, katılma ve sığınma anlam matrisinde paralel köklerle örtüşür; misafirlik kurumu Arapçada bu kökle özel bir terimleşme kazanmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kenar/yanaşma unsurları | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضيف | Anlamlı | Meyletmek, yanaşmak, konuk olmak | Bir şeye sırtını vermek, yanına eğilmek, konuk veya sığınmacı olmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضفي | Anlamlı | Bol olmak, taşmak, örtmek | Elbisenin veya saçın uzun olup yere kadar sarkması, bedeni bütünüyle sarması | Kur'an'da geçmez; kenarın sarkıp örtmesi ilişkisi |
| يضف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde mühmeldir |
| يفض | Anlamlı | Yükselmek, tepeye çıkmak | Yüksek bir yere tırmanmak veya aceleyle yönelmek (وفض / أفض ile ses değişimi) | Kur'an'da geçmez |
| فضي | Anlamlı | Genişlemek, boşalmak | Alanın veya kabın genişleyip ferahlaması, açıklık meydana gelmesi | Kur'an'da geçer (فضو / فضي) |
| فيض | Anlamlı | Taşmak, dolup dökülmek | Suyun, gözyaşının veya kabın dolup kenarlarından dışarı akması | Kur'an'da geçer; kenardan aşma ortaklığı |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضيف | Merkez | Meyledip sığınma ve konukluk | Bir kimsenin sınırına, himayesine ve sofrasına yanaşarak ilişiklenmesi | Hem tekil hem çoğul kullanılabilen mastar kökenli konukluk ve himaye |
| نزل | Komşu | İnmek, konaklamak | Bir yere yukarıdan veya yoldan inip yerleşme eylemini vurgular | Mekânsal iniş ve konaklama esastır; meyil ve eklemlenme şart değildir |
| قرى | Komşu | İkram etmek, ağırlamak | Misafire yemek ve azık sunarak ihtiyacını fiilen giderme eylemidir | Konuğun gelişinden ziyade ev sahibinin sunduğu ziyafeti ve cömertliği hedefler |
| لجا | Komşu | Sığınmak, iltica etmek | Tehlike veya korku sebebiyle bir korunağa kaçıp sığınma durumudur | Hukuki ve fiili can güvenliği arayışı ön plandadır; ikram boyutu ikincildir |
| طرد | Zıt | Kovmak, uzaklaştırmak | Yanaşmak isteyen birini itmek, kapıdan sürmek ve himayeden mahrum bırakmak | ضيف kökünün meyledip yanaşma hareketinin tam tersi olan uzaklaştırma hareketidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضيف | Meyledip sığınan konuk | Kapıya yanaşan, himaye ve ikram talep eden kişi; izafet bağı kuran | Kesin |
| Latince | Hospes, advena | Misafir, konuk, yanaşan yabancı | Hospes hem misafiri hem ev sahibini kapsayan karşılıklı himaye bağıdır; advena yanaşan kişiyi anlatır | Güçlü |
| İngilizce | Guest, dependent, client | Misafir, bağımlı, eklemlenen | Guest ikram boyutunu karşılar; client ve dependent sığınma ve bir büyüğe dayanma boyutunu verir | Güçlü |
| Almanca | Gast, Schutzbefohlener | Konuk, himaye altındaki kimse | Gast sosyal konukluğu; Schutzbefohlener himayeye muhtaç sığınmacı boyutunu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Hôte, dépendant | Konuk, sığınan bağıntılı kişi | Hôte çift yönlü konukluk ilişkisini anlatırken tamlamadaki bağ kurma işlevini dışarıda bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضَيْفِ / ضَيْفِي | Melek elçilerin beşer kılığına girerek oluşturduğu himaye ve ikram arayan heyet | İbrahim'e müjde, Lût'a ise kavminden himaye isteme bağlamında gelen ilahi elçiler (Hicr 15:51, Hûd 11:78, Hicr 15:68, Zâriyât 51:24) |
| ضَيْفِهِ | Tecavüz ve saldırı kastıyla yönelinen sığınmacı/konuk | Lût kavminin peygamberin himayesindeki konukların dokunulmazlığını çiğneme girişimi (Kamer 54:37) |
| يُضَيِّفُوهُمَا | Aç ve yolcu kalmış iki kişiyi haneye alıp doyurmayı reddetmek | Mûsâ ile Hızır'ın vardıkları kasaba halkından konukluk ve sofra talep edip geri çevrilmeleri (Kehf 18:77) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi elçilerin mahiyeti | Meleklerin beşer sûretine girip yiyip içmemeleri ve İbrahim'in bu durumu fark edişi | Meleklerin cismanî sıfatlardan tenzihi ve peygamberin gaybı bilme sınırı |
| Fıkıh | Ziyafet hakkı ve sığınma hukuku | Yolcuyu bir gün ve bir gece ağırlamanın vacip mi müstehap mı olduğu | Misafirin hak sahibi, ev sahibinin ise yükümlü olduğu hukuki himaye ve ikram bağı |
| Tefsir | Lût ve İbrahim kıssaları | Misafirin şerefi (ضيف إبراهيم المكرمين) ve misafire yapılacak kötülüğün ev sahibine yapılmış sayılması | Misafirin dokunulmazlığı ve ev sahibinin şerefini temsil eden ilhak ilişkisi |
| Hadis | Âdâb-ı muâşeret ve iman alâmeti | Allah'a ve ahiret gününe inananın misafirine ikram etmesi emri | Misafirperverliğin imanın pratik ve ahlaki göstergesi haline gelmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Allah adına sığınan kula hürmet | Emanet ve dokunulmazlık | Dikey himayenin yatay düzlemde tecellisi | Misafire ikram ve koruma, ilahi rızayı kazanmanın ve emaneti korumanın göstergesidir | Kesin |
| İlmi | Nahiv ve mantık disiplini | İzafet (bağıntı) ve izafi kavramlar | İki terimi birbirine dayandırarak anlam üretme | Bir ismin diğerine meyledip anlamını daraltması veya baba-oğul gibi biri olmadan diğeri düşünülemeyen bağıntı | Kesin |
| Siyasi | Hukuki himaye ve iltica | Dokunulmazlık hakkı (diplomatik eman) | Zayıf olanın güçlü otoriteye dayanarak korunması | Bir kabileye veya eve meyledip sığınan kişinin dokunulmazlığının ev sahibi tarafından üstlenilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Ziyafet ve kaynak paylaşımı | Karşılıksız lojistik destek ve ikram | Dolaşımda olan sermayenin yolcuya aktarılması | Yolculuk ve gurbet sebebiyle darda kalan ferdin hanelerin fazlasından beslenmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çekim alanı veya bağıl koordinat sistemi | Bağımsız bir parçacığın daha büyük bir kütlenin potansiyel kuyusuna meylederek onun alanına girmesi ve konumunun ona göre tanımlanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | İltica hukuku ve hamilik kurumu | Kendi kurumsal gücü yetersiz olan bireyin daha üst bir kuruma veya otoriteye sığınarak onun himaye zırhına bürünmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca çağdaş nezaket kuralları çerçevesinde kahve içmeye gelen, önceden randevulu misafir düzeyine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün can güvenliği, yabancılık, himaye arayışı, açlık ve bir kapıya iltica ederek o hanenin dokunulmazlığına sığınma anlamlarını içeren kapsamlı varoluşsal boyut |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Lût'un kavmine karşı "Misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin" feryadındaki ve Kehf suresindeki "onları konuk etmeyi reddettiler" ifadesindeki ağır hukuki, ahlaki ve insani krizin anlaşılamaması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da bireyin tek başına savunmasız kaldığı anlarda tesis edilen himaye, eman ve cömertlik ahlakını gösterir; ayrıca peygamberlerin tebliğ ortamlarındaki sosyal teamülleri aydınlatır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbrahim kıssasında ikram ve cömertlik ahlakını bildiren ayetlerde (Hicr 15:51, Zâriyât 51:24), Lût kıssasında sığınmacı dokunulmazlığını anlatan ayetlerde (Hûd 11:78, Hicr 15:68, Kamer 54:37) ve Mûsâ-Hızır yolculuğundaki temel ahlaki kırılmada (Kehf 18:77) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Misafirliğin keyfi bir ağırlama değil, yabancının canını ve karnını korumayı üstlenen hukuki bir iltica kurumu olduğunu ortaya koyarak kıssalardaki kavimlerin işlediği suçun vahametini netleştirir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir cismin bir tarafa doğru eğilmesi, bir şeyin sınırına veya kenarına yanaşarak sırtını oraya dayaması.
- Soyut anlamBir kimsenin kendi yetersizliği veya yolculuğu sebebiyle bir otoritenin/hanenin himaye çemberine girip oraya eklemlenmesi ve izafet bağı kurması.
- Sistematik karşılıkSosyopolitik alanda iltica ve eman hakkı; dilbilimsel ve mantıksal alanda ise bağımsız olmayan bir terimin bir başkasına bağlanarak varlık kazanması (izafet/mütazâyifât).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kendi ekseninden eğilen veya yolda olan zayıf/yalnız özneyi, ise sığınılan güçlü merkezi (hane veya otorite) temsil eder. meyil ve yanaşma açısını; 'nın varlık ve konumunun 'ye nispetle tanımlandığı izafet ilişkisini; ise 'den 'ya doğru akan himaye, eman ve ikram fonksiyonunu sembolize eder. İki kümenin birleşimi tam bir konukluk/sığınma (ziyafet) durumunu oluşturur.