طلع

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ط-ل-ع16 sîga, 118 mücavir kök, 18 ayet, 13 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.فَاطَّلَعَاطَّلَعْتَأَطَّلَعَطلعشمستَطْلُعُغربطَلْعٌشملقنوتَطَّلِعُتبب

KökSîga 16Ayet 18Sure 13Mücavir 118

▶ Ağı aç (3B)

طلع

ط - ل - ع

KÖK
  • 19 geçiş
  • 18 ayet
  • 16 sîga
  • 13 sözlük

Dal demektir. Tomurcuk demektir. Telea fiil olarak tomurcuklandı demektir. Güneşin doğması için de kullanılır. İfti’al babından ittila’ içinde doğmak, bir bilgiye erişmek anlamlarında kullanılmaktadır.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Dal demektir. Tomurcuk demektir. Telea fiil olarak tomurcuklandı demektir. Güneşin doğması için de kullanılır. İfti’al babından ittila’ içinde doğmak, bir bilgiye erişmek anlamlarında kullanılmaktadır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.698 harf
باب العين و الطّاء والّلام معهما ع ط ل، ع ل ط، ط ل ع، ل ع ط مستعملات ط ع ل، ل ع ط مهملان عطل: العَطَلُ: فُقْدانُ القِلادة. عَطِلَتْ تَعْطَلُ عَطَلاً و عُطولاً فهي عاطل، و هنّ عواطل. قال: يرضن صعابَ الدرِّ في كلّ حجّة وإن لم تكن أعناقُهُنّ عـواطـلا و تَعَطَّلَتْ فهي متعطّلة، وهنّ عُطَّل. وهي عُطُل أيضاً.قال الشّمّاخ: يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَةَ الجيدِ. وقوسٌ عُطُلٌ: لا وتَرَ عليها. والأعطالُ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.206 harf
طَلَعَتِ الشمسُ والكوكبُ طُلوعاً ومَطْلِعاً ومطلعاً. والمَطْلَعُ والمَطْلِعُ أيضاً: موضعُ طلوعها. قال ابن السكيت: طَلَعْتُ على القوم، إذا أتيتهم. وقد طَلَعتُ عنهم، إذا غبتَ عنهم. وطَلِعْتُ الجبل بالكسر، أي عَلَوْتُهُ. وفي الحديث: "لا يَهيذَنَّكمُ الطالِعُ"، يعني الفجر الكاذب. واطَّلعتُ على باطن أمره، وهو افْتَعَلْتُ. وطالَعَهُ بكتبه. وطالَعْتُ الشيء، أي اطَّلعتُ عليه. وتَطَلَّعتُ إلى ورود كتابك.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok14.452 harf
باب العين والطاء مع اللام عطل ، علط ، لعط ، لطع ، طعل ، طلع : مستعملات . طعل : أهمل الليث طعل . وروى أبو عُمَر عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الطاعِل : السهم المقوَّم . والطَعْل : القَدْح في الأنساب . قلت : وهما حرفان غريبان لم أسمعهما لغيره . لعط : أهمله الليث أيضاً ، وهو معروف . قال النضر بن شُمَيْل فيما قرأت بخطّ شَمِر له : اللُعْطُ : ما لَزِق بنجَفة الجَبَل . يقال : خذ اللُعْطَ يا فلان . ومرّ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR8.388 harf
(باب الطاء واللام وما يثلثهما) (طلم) الطاء واللام والميم أصلٌ صحيحٌ، وهو ضَربُ الشَّيءِ بِبَسْط الشيء المبسوط. مثال ذلك الطَّلْم، وهو ضَربُكَ خُبْزَة المَلَّة بيدك تنفُضُ ما عَليها من الرَّماد. وما أقرَبَ ما بين الطّلْم واللَّطْم. والدَّليلُ على ذلك قول حسّان: * تُطَلِّمهن بالخُمُر النِّساءُ([1]) * فإنَّ ناساً يرونه كذا، وآخرونَ يرونه: "تلطِّمُهنَّ". وذلك دليلٌ على أن المعنى واحد. ويقال إنَّ
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR879 harf
- طلع الشمس طلوعا ومطلعا. قال تعالى: ﴿وسبح بحمد ربك قبل طلوع الشمس﴾ [طه/130]، ﴿حتى مطلع الفجر﴾ [القدر/5]، والمطلع: موضع الطلوع، ﴿حتى إذا بلغ مطلع الشمس وجدها تطلع على قوم﴾ [الكهف/90]، وعنه استعير: طلع علينا فلان، واطلع. قال تعالى: ﴿هل أنتم مطلعون﴾ [الصافات/54]، ﴿فاطلع﴾ [الصافات/55]، قال: ﴿فأطلع إلى إله موسى﴾ [غافر/37]، وقال: ﴿أطلع الغيب﴾ [مريم/78]، ﴿لعلي أطلع إلى إله موسى﴾ [القصص/38]، واستطلعت
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR2.298 harf
ط ل ع طلعت الشمس ومطلعها وللشمس مطالع ومغارب‏.‏ وأطلعها الله تعالى‏.‏ ومن المجاز‏:‏ طلع علينا فلان‏:‏ هجم‏.‏ وطلع عنا‏:‏ غاب‏.‏ وطلع فلان من بعيد‏.‏ وما هذا الإنسانفي طالعة إبلكم‏:‏ في أولها‏.‏ وحيّا الله تعالى طلعتك‏.‏ وطلعت المرأة من خبائها‏.‏ وامرأة طلعة قبعة‏.‏ وعن الزبرقان‏:‏ أبغض كنائني إلى الطلعة الخبأة‏.‏ وإن نفسك لطلعة إلى هذا الأمر‏.‏ وإنها لتطلع إليه أي تنازع‏.‏ وتطلعت إلى
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR12.484 harf
طَلَعَتِ الشمس والقمر والفجر والنجوم تَطْلُعُ طُلُوعاً ومَطْلَعاً ومَطْلِعاً، فهي طالِعةٌ، وهو أَحَد ما جاء من مَصادرِ فَعَلَ يَفْعُلُ على مَفْعِلٍ، ومَطْلَعاً، بالفتح، لغة، وهو القياس، والكسر الأَشهر. والمَطْلِعُ: الموضع الذي تَطْلُعُ عليه الشمس، وهو قوله: حتى إِذا بلغ مَطْلِعَ الشمس وجدها تَطْلُع على قوم، وأَما قوله عز وجل: هي حتى مَطْلِعِ الفجر، فإِن الكسائي قرأَها بكسر اللام، وكذلك روى عبيد
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR775 harf
* ط ل ع * * طَلَعَتِ * الشمس والكوكب من باب دخل و * مَطْلَعا * أيضا بكسر اللام وفتحها و * المَطْلَعُ * أيضا بفتح اللام وكسرها موضع طلوعها و * طَلِعَ * الجبل بالكسر * طُلُوعاً * علاه وفي الحديث ﴿لا يهيدنكم * الطالِعُ *﴾ يعني الفجر الكاذب قلت أي لا تكثروا له فتمتنعواعن الأكل والشرب و * اطَّلَعَ * على باطن أمره وهو افتعل و * طالَعَهُ * بكتبه و * طالَع * الشيء أي اطلع عليه و * تَطَّلع * إلى ورود
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR13.562 harf
طلع الكوكب والشمس والقمر طلوعا، ومطلعا، بفتح اللام على القياس، ومطلعا بكسرها، وهو الأشهر، وهو أحد ما جاء من مصادر فعل يفعل على مفعل. وأما قوله تعالى: سلام هي حتى مطلع الفجر فإن الكسائي وخلفا قرآه بكسر اللام، وهي إحدى الروايتين عن أبي عمرو. قلت: وهي رواية عبيد عن أبي عمرو. وقال ابن كثير ونافع وابن عامر واليزيدي عن أبي عمرو، وعاصم وحمزة بفتح اللام، قال الفراء: وهو أقوى في القياس، لأن المطلع،
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok30.143 harf
طَلَعَتِ الشَّمْسُ 1 طَلَعَتِ الشَّمْسُ ذ , (S, O, Msb, K,) aor. طَلُعَ [notwithstanding the faucial letter], (Msb, JM, TA,) inf. n. طُلُوعٌ and مَطْلَعٌ and مَطْلِعٌ, (S, O, Msb, K,) the second and third both used as inf. ns., and also as ns. of place [and of time], (S, O, K,) but the former of them is preferable on the ground of analogy as an inf. n., and the latter as a n. of place (Fr, O) or
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.620 harf
طَلَعَ طَلَعَ U ( n. ac. طُلُوْع 27 ), a. Rose, appeared ( sun ); sprouted, shot up ( vegetation ); came through ( tooth ). b. Ascended ( mountain ). c. A , U ( n. ac. طُلُوْع 27 ) [ 'Ala ], Came to; came upon; fell upon. d. Reached, arrived at. e. [ 'An ], Absented himself from. f. [ Min ], Went out from; arose, originated from. g. [ 'Ala ], Knew, understood, mastered. h. [ coll.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok40.646 harf
طلع طَلَعَ - يَطْلُعُ - طُلُوْع - طَلْع - مَطْلِع - أطْلَعَ - يُطْلِعُ - اطَّلَعَ - يَطَّلِعُ - مُطَّلِِع - مُطَّلِِعُوْن طَلَعَ - يَطْلُعُ + الكائن (الشمس): يتحرك من مكمن لا يَرى ولا يُرى فيه، في الأرض أو خلف ساتر، متقدماً نحو الأمام والأعلى، بحيث يَرى ويُرى بجلاء طُلُوْع: على وزن " فـُعول" اسم فعل مبالغة من " طَلَعَ - يَطْلُعُ " طَلْع: على
Tamamını oku

Sîgalar(16)

Mücavir kökler118 mücavir (154 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. شمس

    4 ortak ayet · Güneş demektir

  2. غرب

    3 ortak ayet · Ğarb, Güneşin batığı yerdir

  3. نخل

    3 ortak ayet · Hurma ağacıdır

  4. شمل

    2 ortak ayet · Sol

  5. بسق

    1 ortak ayet · Boylu ağaç demektir

  6. فجو

    1 ortak ayet · Geniş boşluk

  7. قنو

    1 ortak ayet · Hurma salkımı demektir

  8. يقظ

    1 ortak ayet · Uyanıklar

  9. ينع

    1 ortak ayet · Ve onun olgunlaşması

  10. رقد

    1 ortak ayet · Rekd Lahit demektir

  11. هضم

    1 ortak ayet · Hedm (he, dat), Yemek borusudur

  12. تبب

    1 ortak ayet · Kebab kızartılmış et demektir

Geçtiği ayetler(18)

  1. … مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ …

    Araştırarak bilgi sahibi olursunAhidlerini bozmalarından ötürü onlara la’net ettik, kalblerini de katılaştırdık. Onlar, kelimeleri yerlerinden değiştiriyorlar. Kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. İçlerinden pek azı müstesna daima hainliklerini görürsün. Sen; onları affet ve geç. Muhakkak Allah; ihsan edenleri sever.

  2. الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ

    Araştırarak bilgi sahibi olurKi tırmanıp yüreklerin içine işler.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökطلع
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerظهر, بدا, كشف
Zıt Kökغرب
Çekirdek Özet 1Tomurcuğun kılıfını yarıp dışarı fırlaması ve gök cisminin ufuk çizgisini aşarak görünürlük kazanması
Çekirdek Özet 2Örtülü, saklı veya yüksek bir boyuta nüfuz ederek doğrudan görerek bilgi sahibi olma ve vakıf kılınma
Çekirdek Özet 3Fiziksel gizlilikten bilişsel açıklığa geçiş; denetim, tanıklık ve gayb perdesinin aşılması imkânı
Kritik Hata RiskiKökün Kur'an'daki bilişsel türevlerini zihinsel bir tahmin veya sıradan bir bilgi edinme sanmak; oysa kök bizzat üstten bakıp doğrudan görerek vakıf olmayı gerektirir

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
طلDışarıya sızma, damlama, örtünün kalkması, yüksekten belirme ve yüzeye çıkma hareketini ifade eder; nitekim طلل yüksek kalıntı ve çisenti, طلب gizli olanın peşine düşüp ortaya çıkarma, طلح kabuğundan sıyrılma ve meyve verme, طلق ise bağlılıktan kurtulup serbest kalarak açığa çıkma anlamını taşır.عBoğazın derinliğinden çıkan ayın harfi, harekete derinlik, bilinç, görme ve idrak boyutu katarak fiziksel fışkırma hareketini yüksekten bakma, iç yüzünü kavrama ve doğrudan müşahade ile muttali olma seviyesine taşımıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
طsepet, çark; sarma, kuşatma, içine almaBir mahfazayı, tohum kılıfını veya ufkun altındaki kapalı döngüyü temsil eder.
لçoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlamaYükselme, yukarı doğru uzanma, bir hedefe yönelme ve sınır aşma hareketini sağlar.
عgöz; görme, bilme, kaynakAçığa çıkışın görünürlük, tanıklık, gözlem ve idrakle tamamlanmasını anlatır.
طلعKapalı bir muhafazadan (ط) yukarı doğru yükselip (ل) görünürlük alanına ve gözlem seviyesine (ع) ulaşmaBir kılıfın veya ufuk çizgisinin içinden yukarıya doğru boy gösterip gözle algılanabilir hale gelme ve saklı bir duruma bizzat bakarak vakıf olma eylemini kurar.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamHurma ağacının tomurcuğunun (kâfûr adı verilen kılıfından) yarılarak dışarı fırlaması; güneş, ay ve yıldızların ufkun altından yukarıya doğru yükselerek görünür hale gelmesi.
Cahiliye şiiri kullanımıEvs b. Hacer'e ait şu beyitte kök, yayın kabzasının avucu tamamen doldurup dışarı taşmasını nitelemektedir: كَتُومٌ طِلاَعُ الكفِّ لا دونَ مِلْئِها / ولا عَجْسُها عن موضِعِ الكفِّ أفضلا
Erken Arapça kullanımAskerî terminolojide düşmanın durumunu gözetlemek ve yüksek bir yerden mevzilerini denetlemek üzere öncü olarak gönderilen keşif koluna veya öncü süvariye طليعة denilmiştir.

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīwānu Evs b. Hacer.

Sami etimolojik katman

Sami dillerinde طلع kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami kollarında göksel cisimlerin belirmesi, tomurcuklanma ve yukarıya tırmanma semantik alanlarıyla temsil edilir. Arapçada kök hem fiziksel yükseliş ve doğuşu hem de örtülü bir şeye yüksekten bakarak nüfuz etme (ittılâ) anlamını tam bir tutarlılıkla korumuştur. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında doğrudan ṭ−l−ʿ biçiminde düzenli bir üçlü kök yerine, yüksekten görünme ve gölge/çatı oluşturma bağlamında طل tabanıyla bağlantılı formlar ve fışkırma-tırmanma semantiği görülür. Arapçada boğaz harfi olan ayın harfinin eklenmesiyle kök, salt fiziksel bir yükselmenin ötesine geçerek görünür kılma, gözleme açma ve idrak alanına çıkarma işlevi kazanmıştır. Bu kökün Sami dillerindeki temel çekirdeği, saklı bir hacmin içinden yukarı doğru doğrularak gözün menziline girmesidir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönTomurcuğun yarılması ve gök cisminin doğuşuSomut doğa olayından zihinsel keşif ve yüksekten bakışla bilgi sahibi olma anlamına semantik genişleme gerçekleşmiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİkili طل tabanından türeyen dikey yükselme ve belirişArapça, ayın harfinin kattığı derinlikle görme, gözetleme ve bilgiye bizzat erişme boyutunu korumuş ve geliştirmiştir.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik fışkırma ve yükselme kökleriDoğu Afrika ve Berberî kollarında tomurcuk, sürgün ve yukarı yönlü hareket bildiren morfemlerle tipolojik benzerlik taşır.Muhtemel

Kaynak David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
طلعAnlamlıDoğmak, belirmek, tomurcuklanmak, vakıf olmakKılıfından veya ufuktan yükselerek görünür olmak, bir duruma yüksekten bakıp nüfuz etmek.Hedef köktür; Kur'an'da geçer.
طعلAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiş veya anlamlı bir kullanım kaydedilmemiştir.Kur'an'da geçmez.
لطعAnlamlıYalamak, silmek, vurmakDili bir şeye sürtüp üzerindekini gidermek veya hafifçe çarpmak.Kur'an'da geçmez; hedef kökle zayıf temas.
لعطAnlamlıBoynuna çizgi çekmek, dağlamakDevenin boynuna enlemesine iz bırakmak, belirgin işaret koymak.Kur'an'da geçmez; görünür kılma yönüyle uzaktan ilgilidir.
عطلAnlamlıBoş kalmak, işlevsizleşmek, süsten yoksun olmakBir nesnenin veya mekanın kullanım dışı kalması, terkedilmesi; boynun gerdanlıktan boş kalması.Kur'an'da geçer; zıtlık ve eksilme ilişkisi taşır.
علطAnlamlıYular takmak, damgalamakHayvanın boynuna ip bağlamak veya kınayıcı bir sözü birine yüklemek.Kur'an'da geçmez; bağlama ve sarma bağı vardır.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
طلعMerkezDoğuş, görünme, bizzat vakıf olmaKapalı veya alçak bir noktadan yukarı çıkıp gözlem alanına dahil olmayı ve doğrudan görmeyi anlatır.Hem doğa olayını hem de bir sırra bizzat şahit olmayı birleştirir.
ظهرKomşuAçığa çıkmak, üstün gelmekBir şeyin arka planından yüzeyine çıkıp belirginleşmesidir; dikey doğuş şartı yoktur.Gizliliğin zıddı olarak aleni olmayı vurgular.
بداKomşuBelirmek, ilk kez görünmekDaha önce hiç fark edilmeyen bir şeyin aniden veya çöl açıklığında kendini göstermesidir.Zamansal ilkliği ve ani görünürlüğü öne çıkarır.
كشفKomşuÜzerindeki örtüyü kaldırmakZaten var olan bir nesnenin üzerindeki perdenin açılmasıyla görünür kılınmasıdır.Eylem nesnenin kendisine değil örtüsüne yöneliktir.
غربZıtBatmak, uzaklaşmak, kaybolmakGörünürlük alanından çıkıp gözden kaybolma, uzak diyarlara çekilme eylemidir.طلع kökünün fiziksel ve mekânsal doğrudan zıddıdır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaطلعDoğmak, tomurcuklanmak, vakıf olmakBir örtüyü aşıp yükselerek görünür olma ve bir işin iç yüzünü bizzat görerek anlama.Kesin
Latinceoriri, emergere, perspicereDoğmak, yüzeye çıkmak, derinlemesine incelemekoriri ve emergere fiziksel doğuşu karşılarken, perspicere zihinsel muttali olma yönünü karşılar; tek fiil iki yönü birleştirmez.Güçlü
İngilizceto rise, to emerge, to ascertain, to overseeDoğmak, belirmek, iç yüzünü kavramak, yukarıdan bakmakto rise gök cisminin doğuşunu, to ascertain ve to oversee ise teftiş ederek bilgi sahibi olmayı karşılar.Kesin
Almancaaufgehen, hervortreten, einsehenDoğmak, açığa çıkmak, kavramakaufgehen hem güneşin doğuşunu hem bitkinin filizlenmesini verir; einsehen içine bakarak idrak etmeyi tamamlar.Güçlü
Fransızcase lever, éclore, pénétrer du regardDoğmak, tomurcuk açmak, bakışla nüfuz etmekéclore tomurcuğun patlamasını, se lever doğuşu, pénétrer du regard ise ittılâ boyutunu ifade eder.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
طَلَعَتْ / مَطْلَع / طُلُوعGüneşin ve fecrin doğuşu, ufuktan yükselmesiKozmolojik ve vakit tayini bağlamı; ibadet vakitleri ve Zülkarneyn kıssası (Kehf 18:17, 18:90; Tâhâ 20:130; Kâf 50:39; Kadr 97:5).
طَلْعHurma ağacının ilk tomurcuğu, salkımı ve meyve sürgünüYaratılış delilleri, cennet nimetleri ve cehennemdeki Zakkum ağacının meyvesi (En'âm 6:99; Şuarâ 26:148; Sâffât 37:65; Kâf 50:10).
اطَّلَعَ / يَطَّلِعُ / مُطَّلِعُونَYüksekten bakıp bizzat görerek muttali olmakCennet ehlinin cehenneme bakıp arkadaşını görmesi ve Ashâb-ı Kehf'in durumuna şahit olma (Sâffât 37:54-55; Kehf 18:18).
أَطَّلَعَ (İstifham ile)Gayb bilgisine nüfuz etmek, aşkın bilgiye eriştiğini iddia etmekİnkârcıların gaybı bildikleri iddiasını çürütme bağlamı (Meryem 19:78).
لِيُطْلِعَكُمْAllah'ın kullarını gayba doğrudan vakıf kılmasıİman ve nifak ayrışması, peygamberlerin seçilme hikmeti (Âl-i İmrân 3:179).
أَطَّلِعَFiravun'un göğe yükselip ilahı gözetleme teşebbüsüHaddi aşan saltanat kibri ve aşkın olanı duyusal gözleme indirgeme çabası (Kasas 28:38; Mü'min 40:37).
تَطَّلِعُKalplerin ta içine işleyip nüfuz etme veya hıyaneti yakalamaCehennem ateşinin iç organlara ulaşması veya gizli ihanetlerin fark edilmesi (Mâide 5:13; Hümeze 104:7).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamGayb bilgisi ve nübüvvetAllah'tan başka kimsenin gayba kendi çabasıyla muttali olamayacağı, ancak vahiy yoluyla peygamberlere ittılâ verilebileceği.Gayb perdesini aşma imkânsızlığı ve bilginin doğrudan verilmesi.
Fıkıhİbadet vakitleri ve özel hayatın mahremiyetiNamaz ve oruç için güneşin ve fecrin doğuş anının tespiti; başkasının evine izinsiz bakıp mahremine muttali olmanın (ittılâ) haram kılınması.Vaktin başlangıç sınırı ve izinsiz görsel denetimin yasaklanması.
Tefsirİttılâ ve rüyet ilişkisiAyetlerde geçen اطَّلَعَ sîgalarının salt bilmek mi yoksa yüksek bir noktadan bizzat görerek tanık olmak mı ifade ettiği.Duyusal tanıklıkla birleşen kesin bilgi.
HadisYeryüzü dolusu mal ve fitnelerin belirmesiDünyalık hırsının büyüklüğünü anlatan "yeryüzü dolusu altın" (tıla'u'l-ard) tabiri ve fitnelerin karanlık geceler gibi doğuşu.Kaplama, hacim doldurma ve aniden ortaya çıkış.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniGayb ve şehadet dengesiVahiy ile gelen ittılâİnsan idrakinin sınırlarını belirlemeİnsan aşkın hakikati kendi imkânıyla teftiş edemez; Allah dilediği elçisine gaybı açar.Kesin
İlmiEpistemoloji ve araştırmaDoğrudan gözlem ve teftişOlguların iç yüzünü aydınlatmaBir bilginin varsayımdan çıkıp doğrudan tanıklık ve denetim yoluyla kesinliğe kavuşmasıdır.Güçlü
Siyasiİstihbarat ve şeffaflıkKeşif kolu ve denetim mekanizmasıTehditleri önceden sezme ve ihaneti açığa çıkarmaDevletin sınır güvenliğini sağlayan öncü güçler ve gizli hıyanetleri ortaya çıkaran teftiş sistemi.Güçlü
İktisadiÜretim ve hasat başlangıcıTomurcuklanma ve verim tahminiArzın ilk evresini belirlemeHurmanın tomurcuk vermesiyle tarımsal rekoltenin ve ticari değerin ilk işaretlerinin belirmesi.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerEşik aşımı ve fonksiyonun türeviBir dalganın veya parçacığın potansiyel bariyerini aşarak görünür duruma geçmesi; kapalı bir sistemin iç durum vektörünün gözlemlenebilir seviyeye yükselmesi.Güçlü
Beşeri bilimlerTeftiş ve şeffaflık kuramıKapalı kapılar ardında yürütülen süreçlerin denetim organlarınca yerinde incelenmesi; gizli niyetlerin veya krizlerin kamusal alana taşması.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün sadece gök cisimlerinin doğuşuna veya sıradan bir bilgi edinme sürecine indirgenmesi.
Kur'an içi daha geniş anlamKök, tohumun patlamasından kalbin derinliklerine sirayet eden azaba, Firavun'un aşkınlığı gözetleme kibrinden cennet ehlinin gayb pencerelerine kadar dikey bir nüfuz etme ve doğrudan tanıklık dinamizmini kapsar.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİttılâ içeren ayetlerin zihinsel bir zan veya kulaktan dolma haber alma gibi anlaşılması, ayetlerdeki doğrudan gözlem, yüzleşme ve kesin tanıklık vurgusunu yok eder.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlık hiyerarşisinde ötelerin, gaybın ve saklı niyetlerin nasıl ve kim tarafından bilinebileceğinin sınırlarını çizer; bilginin görme ve teftişle olan ontolojik bağını kurar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kozmolojik deliller ve ibadet vakitleri ayetlerinde; Firavun'un göğe kule yapma hezeyanını anlatan kıssalarda; cennet ve cehennem arasındaki iletişimi ve ahiret sahnelerini tasvir eden metinlerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanın aşkın bilgiye kendi teknik gücüyle veya kibriyle muttali olabileceği iddiasını (Firavun örneği) çürütür; bilginin bir lütuf veya bizzat Allah'ın teftişi altında olduğunu gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamHurma tomurcuğunun kılıfından dışarı fırlaması ve gök cisminin ufuk çizgisini aşarak dikey yükselişle görünür alana dahil olması.
  • Soyut anlamBir sınırın veya örtünün arkasında bulunan saklı bir duruma yüksekten bakarak bizzat şahit olmak, iç yüzüne nüfuz edip kesin bilgiye erişmek.
  • Sistematik karşılıkKapalı sistemlerin dışarıya doğru açılması, eşik aşımı yoluyla gözlemlenebilirlik kazanması ve aşkın denetim ilkesi.
  • LaTeX modeliO(t)=I(E(t)>θ)⋅∇Φ(S)
  • LaTeX açıklaması

Modelde O(t) açığa çıkış ve gözlemlenebilirlik durumunu, E(t) varlığın veya bilginin yükselme ve beliriş enerjisini, θ ufuk veya kılıf engelini temsil eden eşik değerini, I eşik aşıldığında devreye giren gösterge fonksiyonunu, Φ(S) kapalı sistemin potansiyel alanını, ∇Φ(S) ise bu alandan yukarıya ve dışarıya doğru yönelen nüfuz etme ve keşif gradyanını sembolize eder. Böylece kökün hem dikey doğuşu hem de örtülü gerçeği bizzat görerek aşma dinamizmi tek bir matematiksel yapıda ifade edilmiştir.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ط