ظهر
ظ - ه - ر
KÖK- 59 geçiş
- 57 ayet
- 39 sîga
- 13 sözlük
Arka demektir. Batın karnın dıştan görünüşüne, zahr ise karnın arkasındaki kısma denmiştir. Sonra batın iç manasına görünmeyen anlamına kullanılmaya başlanmıştır. Buna karşılık zahir de görünen anlamında kullanılmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Arka demektir. Batın karnın dıştan görünüşüne, zahr ise karnın arkasındaki kısma denmiştir. Sonra batın iç manasına görünmeyen anlamına kullanılmaya başlanmıştır. Buna karşılık zahir de görünen anlamında kullanılmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.728 harfباب الهاء والظاء والراء معهما
ظهر فقط ظهر: الظَّهْرُ: خلافُ البطْنِ من كلِّ شَيْءٍ.
والظَّهْرُ من الأَرضِ: ما غَلُظَ وارْتَفَع، والبَطْن ما رَقَّ منها واطْمَأَنَّ.
والظَّهْرُ: الرِّكاب تَحْمِل الأثقالَ في السَّفَر.
ويُقالُ لطَريقِ البَرِّ، حيث يكون فيه مَسْلَكٌ في البَرِّ، ومَسْلَكٌ في البحر: طريقُ الظَّهْر.
والظُّهْرُ: ساعةُ الزَّوال، ومنه يُقالُ: صلاةُ الظًّهْر.
والظَّهِيرةُ: حدُّ انْتِصافِ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.861 harfالظَهْرُ: خلاف البطن. وقولهم: لا تجعل حاجتي بِظَهْرٍ، أي لا تَنْسَها. والظَهْرُ: الرِكاب. وبنو فلان مُظْهِرونَ: إذا كانَ لهم ظَهْرٌ ينقلون عليه، كما يقال: مُنْجِبونَ، إذا كانوا أصحابَ نجائب. والظَهْرُ: الجانب القصير من الريش، والجمع الظُهْرانُ. والظَهْرُ: طريق البَرّ. وأقران الظَهْرِ: الذين يجيئون من وراءِ ظهرك في الحرب. ويقال: هو نازلٌ بين ظَهْرَيْهِم وظَهْرانَيْهِمْ، بفتح النون، ولا تقل
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR14.427 harfه ظ ر
ظهر
استعمل من وجوهها : ظهر .
ظهر : قول الله تبارك وتعالى : ( وَلاَ يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا ) ( النُّور : 31 ) حدّثنا السَّعديّ قال : حدَّثنا ابن عفّان قال : حدثنا ابنُ نُمَير ، عن الأَعْمَش ، عن سعيد بن جُبَير عن ابن عباس في قوله جلّ وعزّ : ( وَلاَ يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا ) ( النُّور : 31 ) قال : الكَفُّ والخاتَمُ والوجهُ .
وقالت عائشة :
ه ظ ر ظهر استعمل من وجوهها : ظهر . ظهر : قول الله تبارك وتعالى : ( وَلاَ يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا ) ( النُّور : 31 ) حدّثنا السَّعديّ قال : حدَّثنا ابن عفّان قال : حدثنا ابنُ نُمَير ، عن الأَعْمَش ، عن سعيد بن جُبَير عن ابن عباس في قوله جلّ وعزّ : ( وَلاَ يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا ) ( النُّور : 31 ) قال : الكَفُّ والخاتَمُ والوجهُ . وقالت عائشة : الزّينة الظاهرةُ : القُلْب والفَتْخَة . وقال ابن مسعود : الزينة الظاهرة : الثياب . قال الليث : الظّهْر : خلافُ البَطْن من كلّ شيء ، وكذلك الظَّهْر من الأرض : ما غَلُظ وارتفَع ، والبطنُ : ما رَقَّ واطمأنّ ، والظهر : الرِّكاب التي تحمِل الأثقال في السَّفَر . ويقال لطريق البَرّ : طريقُ الظهر ، وذلك حيث يكون مَسلَكٌ في البرِّ ومسلَكٌ في البحر . ويقول المُدَبِّر للأمر : قلّبْتُ الأمرَ ظهراً لِبَطْن . والظُّهْر : ساعةُ الزَّوال ، ولذلك يقال : صلاة الظُّهر . والظَّهيرةُ : حَدُّ انتصافِ النهار . قلتُ : هما واحد . وقال الأصمعيّ : يقال : أتانا بالظَّهيرة ، وأتانا ظُهراً بمعنًى ، ويقال : أظهَرْتَ يا رجُل : أي دخلتَ في حَدِّ الظُّهْر . وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَآءَكُمْ ظِهْرِيّاً ) ( هُود : 92 ) ، يقول : تركتم أمرَ الله وراء ظهورِكم ، يقول : عَظَّمتمْ أمرَ رَهْطِي ، وتركتُم تَعظيمَ الله وخوفَه . أبو عُبَيد ، عن الأصمعيّ : البعير الظِّهْريّ : هو العُدَّة للحاجة إن احتيج إليه . وقال غيره عنه : يقال : اتخذْ معك بعيراً أو بعيرين ظِهْريَّين : أي عُدّةً ، والجميع ظَهَارِيُّ وظهَارٍ ، وبعير ظهيرٌ بيِّنُ الظهَارة إذا كان شَديداً . وقال الليث : الظَّهِير من الإبل : القويُّ الظهر صَحِيحُه ، والفعل ظَهَرَ ظهارةً . وقال الأصمعيّ : هو ابن عمّه دُنيا ، فإذا تباعد فهو ابن عمِّه ظهْراً بجزم الهاء . وقال : وأما الظِّهرة فهو ظهْرُ الرجل وأنصارُه بكسر الظاء ، وأنشد : أَلَهْفي على عِزَ عزيزٍ وظِهْرَةٍ وظلِّ شبابٍ كنتُ فيه فأَدْبَرَا أخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : سال واديهم دُرْأً : من غير مَطَر أرضهم ، وسال واديهم ظَهْراً : مِنْ مطرِ أرضهم . قلت : وأحسِب ظُهْراً بالضم أجود ، لأنه أنشد : ولو دَرَى أنّ ما جاهَرْتَني ظُهُراً ما عُدْتُ ما لألأت أذنابَها الفُؤُرُ ابن بُزُرْج : أوثقه الظُّهاريَّة : أي كَتَفه . الليث : رجلٌ ظَهْريّ : من أهل الظَّهر ، ولو نَسْبتَ رجلاً إلى ظهْر الكوفة لقلت : ظَهريّ ، وكذلك لو نَسْبت جِلْد إلى الظهر لقلت : جلدٌ ظَهريّ . قال : والظِّهرِيّ : الشيء تَنساه وتغفل عنه . يقال : تكلّمت بذلك عن ظهر غَيب . والظهر : فيما غاب عنك . وقال لبيد : عن ظهر غيبٍ والأنيس سَقَامُها قال : وظَهْرُ القلب : حِفْظُه من غير كتاب . تقول : قرأتُه ظاهراً فاستظْهَرْتُه . وقال الفراء في قوله جلّ وعزّ : ( وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَآءَكُمْ ظِهْرِيّاً ) ( هُود : 92 ) أي واتخذتم الرهط وراءكم ظهرياً تستظهرون به عليّ ، لا ينجيكم من الله تعالى ذكره . الأصمعي : فلانٌ قِرْنُ الظهر ، وأنشد : فلو كان قِرنِي واحداً لكُفِيتُه ولكنّ أقران الطُّهورِ مَقاتِلُ وفي حديث طَلْحَة أنّ قَبِيصَةَ قال : ما رأيتُ أحداً أعْطَى لجزَيلٍ عن ظَهْر يدٍ من طَلْحَة ابن عبد الله . قيل : قوله عن ظَهْر يدٍ ، معناه ابتداءً من غير مكافأة . وقال الأصمعي : يقال : هاجت ظُهُورُ الأرض ، وذلك ما ارتَفَع منها ، ومعنى هاجت أي يَبِسَ بَقْلها . وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَالِكَ ) ( التّحْريم : 4 ) ، قال : يريدُ أعوانٌ ، فقال : ظَهيرٌ ، ولم يقل ظُهَراء . ولو قال قائل : إنّ ظهير لجبريل وصالح المؤمنين وللملائكة كان صوابا ، ولكنه حَسُنَ أن تجعَل الظَّهير للملائكة خاصّةً لقوله : ( الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَالِكَ ( أي بعد نُصْرَةِ هؤلاء ظَهِيرٌ . وقال الزجاج : ( الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَالِكَ ( في معنى ظُهَرَاء ، أراد والملائكة أيضاً نُصَّارُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقال غيره : ومِثلُ ظَهيرٍ في معنى ظُهَراء قولُ الشاعر : إنَّ العَواذِلَ لَسْنَ لِي بأَميرِ يعني لَسْنَ لي بأُمراء ، وأما قول الله عزّ وجلّ : ( وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيراً ) ( الفُرقان : 55 ) . قال ابن عرفة : أي مُظاهراً لأعداء الله تعالى ، وقوله جلّ وعزّ : ( دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُواْ عَلَى ) ( المُمتَحنَة : 9 ) أي عاونوا ، وقوله : ( تَظَاهَرُونَ علَيْهِم ) ( البَقَرَة : 85 ) أي يتعاونون ، ) الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَالِكَ ) ( التّحْريم : 4 ) أي ظُهَرَاء أي أعوان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كما قال : ( وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً ) ( النساء : 69 ) أي رفقاء . قال الشاعر : إنَّ العَوَاذِل لَسْنَ لي بأمِيرِ أي بأمراء ، ) فَمَا اسْطَاعُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَن يَظْهَرُوهُ ) ( الكهف : 97 ) أي ما قَدَرُوا أن يَعْلُوا عليه لارتفاعه ، يقال : ظهر على الحائط ، وعلى السَّطْح ، وظهر على الشيء : إذا غَلَبه وعَلاَه ) فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا ) ( الزّخرُف : 33 ) أي يعلون ، والمعارج : الدَّرَج ) عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُواْ ) ( الصَّف : 14 ) أي غالبين وقولُ الله جلّ وعزّ : ( قُلُوبُكُمَا وَإِن تَظَاهَرَا ) ( التّحْريم : 4 ) معناه : وإن تعاونا ، يقال : تظاهرَ القومُ على فُلان ، وتظافَروا وتضافَروا إذا تعاوَنوا عليه . وقول الله جلّ وعزّ : ( ( الذين يَظَاهَرَون منكم من نسائهم ) ) ( المجَادلة : 2 ) قرىء ( يَظَّهَّرون ) ، وقرىء ، وقرىء ) الَّذِينَ ) ( المجَادلة : 2 ) فمن قرأ ( يَظَّاهرون ) فالأصل يتَظاهرون ، ومن قرأ ( يظَّهَّرون ) فالأصل يتَظَهَّرون ، والمعنى واحد ، وهو أن يقول لها : أنتِ عليَّ كظهْر أُمِّي ، وكانت العرب تُطَلّق نساءها في الجاهلية بهذه الكلمة ، فلمَّا جاء الإسلام نُهُوا عنها ، وأُوجِبَت الكفارة على مَن ظَاهَرَ من امرأته ، وهو الظِّهار ، وأصله مأخوذٌ من الظَّهْر ، وذلك أن يقول لها : أنتِ عليَّ كظهْرِ أمِّي ، وإنما خصُّوا الظَّهْر دون البَطْن والفخِذ والفَرْج ، وهذه أَوْلَى بالتَّحْرِيم ؛ لأنَّ الظَّهر مَوْضِعُ الرُّكُوبِ ، والمرأة مَرْكوبة إذا غُشِيَتْ ، فكأنه إذا قال : أنتِ عليَّ كظهر أمِّي ، أراد رُكُوبُكِ للنِّكاح حرام عليَّ كرُكُوب أمِّي للنِّكاح ، فأقام الظَّهْر مقامَ الرُّكوب لأنه مَرْكوبٌ ، وأقام الرُّكوبَ مقام النكاح لأنّ الناكحَ راكِبٌ ، وهذا من لطيف الاستعارة للكناية ، ويقال : ظاهرَ فلانٌ فلاناً : إذا عاونه . وقال الأصمعي : ظهرَ فلانٌ بحاجة فلانٍ : إذا جعَلها بظهرٍ ولم يخفَّ لها . ويقال : ظاهرَ فلانٌ بين ثَوْبَيْنِ وبَيْنَ دِرْعَيْن : إذا طابق بينهما . أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : الظَّهَرَةُ : ما في البيتِ من المَتَاع والثِّياب . وقال ابن الأعرابي : بيتٌ حَسَنُ الأهرة والظَّهرَة والعَقارِ بمعنى واحد . سلمة عن الفرّاء : نزل فلانٌ بين ظَهْرَيْنا وظَهرَانَيْنَا وأَظْهُرنَا بمعنى واحد . ولا يجوز بين ظَهرانِينَا ، بكسر النون . أبو عُبَيد عن الأحمر : لقيتُه بين الظَّهْرَانَيْن معناه في اليَوْمَين أو في الأيام . قال : وبين الظَّهرَين مثله . وقال غيره : يقال : رأيته بين ظَهْراني اللَّيل ، يعني ما بين العِشاء إلى الفجر . وقال الأصمعيّ يقال : جاء فلان مُظَهِّراً أي جاء في الظَّهيرة ، وبه سُمِّي الرجُل مُظهِّراً وأَحدُ أجداد الأصمعيّ يقال له : مُظَهِّر ، وهو مدفونٌ بكاظِمةَ فيما زَعم . وقال : إبلُ فلانٍ تَرِد الظاهرة : إذا وَرَدَتْ كلَّ يوم نِصفَ النهار . وقال أبو عمرو شمر : الظاهرة : الّتي ترِد كلَّ يومٍ نِصفَ النهار ، وتصدرُ عند العَصر . ويقال : شاؤهمْ ظواهر . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الظاهرة : أن تَرِدَ كلّ يومٍ ظهراً . قال : وظَاهرَةُ الغِبِّ ، هي للغنم لا تكاد تكون للإبل . قال : وظاهرَةُ الغِبِّ أقصَرُ من الغِبِّ قليلاً . وقال شمر : قال الأصمعي : الظواهر : أشرافُ الأرض ، يقال : هاجت ظَواهِرُ الأرْض . وقال ابن شُميل فيما رواه عن ابن عَوْن ، عن ابن سيرين أنَّ أبا موسى كَسا في كفارة اليمين ثَوْبَين : ظهرانِيّاً ومُعَقَّداً . قال النضر : الظهرانيُّ يُجاء به من مَرَّ الظهران . وقال الفراء : أتيته مرة بين الظَّهرَيْن : مرة في اليومين . قال : وقال أبو فَقْعَس : إنما هو يومٌ بين عامَين . وقال الفرّاء : نزل بين ظَهْرَيْنا و ظَهْرَانَيْنا وأظْهُرِنا . والمُعَقَّد ؛ بُرْدٌ من بُرُودِ هَجَر . وعن معمر قال : قلت لأيّوب : ( ما كان عن ظَهْرِ غِنًى ) ما ظَهْرُ غِنًى ؟ قال أيوب : عن فضل عيال . وقال ابن شميل : ظاهِرَةُ الجبل : أعلاه . وظاهرة كلِّ شيء : أعلاه ، استوى أو لم يستَوِ ظاهرُه ، وإذا علوتَ ظهرَه فأنت فوق ظاهِرَتِه ، وقال المُهَلهِل : وخَيْلٍ تَكَدَّسُ بالدَّارِعِي نَ كَمشْي الوُعُولِ عَلَى الظَّاهِرَهْ وقال الكميت : فَحَلَلْتَ مُعْتَلَجَ البِطَا حِ وحَلَّ غيرُك بالظَّواهِرْ وقال خالد بنُ كُلْثوم : مُعْتلج البطاح : بطنُ مَكَّة ، والبطحاء : الرَّمْل ، وذلك أنّ بني هاشم وبني أُميَّة وسادَةَ قُرَيش منازِلُهمْ ببَطْن مكّة ، ومن دُونَهم فَهُم يَنْزِلُون بظواهر جبالها ، ويقال : أراد بالظَّواهر أعْلَى مكة . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : قريشُ الظّواهر : الّذين نَزَلوا بظهور جبالِ مكّة . قال : وقُريشُ البطاح أكرَمُ وأشْرَفُ من قُريشِ الظواهر . وقال الفرّاء : العَرَب تقول : هذا ظهرُ السَّماء ، وهذا بَطْنُ السماء ، لظاهرها الذي تراه . قلتُ : وهذا جائز في الشيء ذِي الوَجْهين الذي ظَهْرُه كبطنِه كالحائط القائم ، ويقال لمَا وَليَك منه : ظَهْرُه ، ولما وَلِيَ غيرك ظَهْرُه ، فأمّا ظِهارَة الثوب وبِطانَتُه ، فالبطانَة : ما وَلِي منه الجسد وكان داخلاً ، والظِّهارة : ما عَلاَ وظَهَر ولم يَلِ الجَسَد ، وكذلك ظِهارة البساط : وجهه ، وبطانتُه ما يلي الأرض ، ويقال : ظَهَّرْتُ الثوبَ : إذا جعلتَ له ظِهارَة ، وبطَّنْتَه : إذا جعلتَ له بطانَةً ، وجمع الظِّهَارة ظَهائِر ، وجمعُ البطانة بَطائن . أبو عبيد ، عن أبي عُبيدة قال : الظُّهارُ من رِيشِ السَّهم : ما جُعل من ظَهْرِ عَسِيبِ الرِّيشة . والبُطنان : ما كان من تحت العَسيب . وقال الفرّاء والأصمعيّ في الظُّهارِ والبُطْنان مثل ذلك ، قالا : واللُّؤَام : أن يَلتَقِيَ بطنُ قُذّةٍ وظَهْرُ الأخرى ، وهو أجْوَدُ ما يكون ، فإذا الْتَقى بَطْنان أو ظَهْرَان فهو لُغابٌ ولَغْبٌ . وقال اللّيث : الظُّهارُ من الرِّيش : هو الذي يظهر رِيش الطائِر وهو في الجناح . قال : ويقال : الظُّهار جماعةٌ ، واحدها ظَهْرٌ قال : ويُجمَع على الظُّهْرانِ ، وهو أفضل ما يُراشُ به السَّهْم ، فإذا رِيشَ بالبُطنان فهو عَيْبٌ . قلت : والقَوْل في الظُّهار والبُطْنان ما قاله أبو عُبيدة والأصمعيّ والفرّاء . وقال الليث : الظُّهران من قولك : هو فيما بين ظَهْرَانَيْهم وظَهْرَيْهِم ، وكذلك يقال للشيء إذا كانَ وَسَطَ شيء فهو بين ظَهْرَيه وظَهْرَانَيْه ، وأنشد : أُلْبِسَ دِعْصاً بينَ ظَهْرَيْ أَوْعَسَا وقول الله جلّ وعزّ : ( ءَامَنُواْ عَلَى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُواْ ) ( الصَّف : 14 ) أي غالبين عالِين ، من قولِك : ظَهَرْتُ على فلان : أي عَلوْتُه وغَلَبْتُه ، وظَهَرْتُ على السَّطح : إذا صِرْتَ فوقه . وأنشد ثعلب عن ابن الأعرابي : فلو أنَّهم كانوا لَقُونا بِمِثْلِنا ولكنَّ أقرانَ الظُّهورِ مَغالِبُ قال : أقران الظُّهور : أن يتظاهروا عليه : إذا جاء اثنان وأنتَ واحدٌ غَلَباك . وقال بعض الفقهاء من الحجازيّين : إذا استُحِيضَت المرأة واستَمرَّ بها الدَّم ، فإنها تَقْعُد أيامها للحيض ، فإذا انقضتْ أيامُها استَظْهَرَتْ بثلاثةِ أيام تقعُد فيها للحيض ولا تُصلِّي ، ثمَّ تغتسل وتُصلِّي . قلت : ومعنى الاستظهار في كلامهم : الاحتياط والاستيثاق ، وهو مأخوذ من الظِّهْرِيِّ ، وهو ما جعلتَه عُدَّةً لحاجتك . قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : البعيرُ الظِّهْرِيّ : العُدَّة للحاجة إن احتِيجَ إليه . وجمعُه ظَهَارِيُّ . قلت : واتِّخَاذُ الظِّهْري من الدَّوَابِّ عُدَّةً للحاجة إليه احتياط ، لأنه زيادة على قَدْر حاجة صاحبِه إليه ؛ وتفسيره : الرجُل ينهض مسافِراً ويكون معه حاجَتُه من الرِّكاب لحُمُولته التي معه فيحتاط لسَفَره ، ويزدادُ بعيراً أو بعيرَين أو أكثر فُرَّغاً تكون مُعَدَّةً لأحمال ما انقَطَع من حُمُولته بظَلَعٍ أو آفَةٍ أو انحسارٍ ، فيقال : استَظْهر ببَعيرَين ظِهْرِيَّيْن مُحتاطاً بهما ، ثم أقيم الاستظهارُ مُقام الاحتياط في كلّ شيء . وقيل : سُمِّيَ ذلك البعيرُ ظِهْرِيّاً ؛ لأن صاحبَه جعله وراء ظهرِه فلمْ يَرْكَبْه ولم يحْمِل عليه ، وتَركَه عُدَّةً لحاجةٍ إنْ مَسَّتْ إليه . ومن هذا قولُ الله جلّ وعزّ حكايةً عن شُعَيب أنه قال لقومه : ( وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَآءَكُمْ ظِهْرِيّاً ) ( هُود : 92 ) وقد مَرَّ تفسيرُه . وفي الحديث : ( فاظهرْ بِمَن معك مِن المسلمين إليها ) ، أي اخرُج بهم إلى ظاهرها ، وأَبْرِزْهُم . وفي حديث عائشة : كان يصلّي العَصْر في حُجْرَتِي قبل أن يُظْهر ، تعني الشمس : أي تعلو السُّطح ، ومنه قوله : وإنا لنَرْجو فوقَ ذلك مَظْهرا يعني مَصْعَدا . وقال الليث : الظُّهور : بُدُوُّ الشيء الخفيِّ والظُّهور : الظَّفَر بالشيء والاطّلاع عليه . يقال : أظهر الله المسلمين على الكافرين : أي أعلاهُم عليهم ، وأظهرَني الله على ما سُرِق منِّي أي أعثرني عليه . ويقال : ظَهر عنّي هذا العَيْبُ أي نَبَا عَنّي ولم يَعْلَقْ بي منه شيء . ومنه قول أبي ذُؤَيب الهُذَلي : وعَيَّرها الواشُونَ أنِّي أحِبُّها وتِلْكَ شَكاةٌ ظاهِرٌ عنكَ عارُها وقيل لعبد الله بن الزُّبير : يابنَ ذات النِّطاقَين ، تعييراً له بها ، فقال متمثّلاً : وتلك شَكاة ظاهرٌ عنك عارُها أراد أنّ نطاقها لا يَغُضُّ منها ولا منه ، فيُعَيَّرا به ولكنّه يرفعُه ، فيزيدُه نبلاً ويقال : وهذا أمرٌ ظاهرٌ عنك : أي ليس بلازِمٍ لك عيبُه . وقال : وتلك شكاةٌ ظاهرٌ عنك عارُها وهذا أمرٌ أنت به ظاهرٌ : أي أنت قويٌّ عليه ، وهذا أمرٌ ظاهرٌ بك : أي غالِبٌ لك . وقوله : واظْهَرْ بِبزَّتِه وَعَقْدِ لوائه أي افخَرْ به على غيره . وحاجتي عندَك ظاهرةٌ : إذا كانت مُطَّرحةً عنده . المْنذريّ ، عن ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : ظهرتُ به : أي افتخرتُ به ، وظهرتُ عليه : قويتُ عليه . وجعلني بظهرٍ : أي طَرَحَني . وقوله عزّ وجلّ : ( لَمْ يَظْهَرُواْ عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَآءِ ) ( النُّور : 31 ) : أي لم يبلغوا أن يطيقوا إتيان النّساء ، ويقال : ظَهَر فلان على فلان : قوي عليه ، وفلان ظاهر على فلان : أي غالب له . ) إِن يَظْهَرُواْ عَلَيْكُمْ ) ( الكهف : 20 ) أي يطَّلعوا عليكم ويعثروا ، ويقال : ظهرت على الأمر . ) لاَ يَعْلَمُونَ يَعْلَمُونَ ظَاهِراً مِّنَ الْحَيَواةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الاَخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ ) ( الرُّوم : 7 ) أي ما يتصرّفون فيه من معاشَهم . ابن بُزُرْج : أكلَ الرجُل أكلةً ظَهر منها ظَهْرُه : أي سَمِن منها . قال : وأكل أكلَةً إن أصبَح منها لَنَابِياً ، ولقد نَبَوْتُ من أكلةٍ أكلتها . يقول : سمِنْتُ منها . أبو عُبيدٍ ، عن أبي عُبَيْدة : جعلتُ حاجته بظَهرٍ : أي بظَهرِي : خَلْفِي . قال : ومنه قوله : ( وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَآءَكُمْ ظِهْرِيّاً ) ( هُود : 92 ) ، وهو استهانتُك بحاجة الرَّجُل . قلت : ومنه قوله : تميمُ بنَ مرِّ لا تكونَنّ حاجتي بظَهرٍ ، فلا يَعْيَا عليَّ جوابُها وقال الزجَّاج : يقال للّذي يَسْتهين بحاجَتِك ولا يَعْبأ بها : قد جعلتَ حاجتي بظَهرٍ ، وقد رَمَيْتها بظهر . وقال الله جلّ وعزّ : ( فَنَبَذُوهُ وَرَآءَ ظُهُورِهِمْ ) ( آل عِمرَان : 187 ) . وقال ابن شُمَيل : العَين الظَاهرة : الّتي مَلأتْ نُقْرَةَ العَين وهي خلافُ الغائِرة . وقال غيرُه : العين الظاهرةُ : هي الجاحِظة الوَحِشَة . وقال بعضُهم : الظُّهار : وَجَعُ الظّهر ، ورجل مظهورٌ وظَهِرٌ : إذا اشتكى ظهرَه . وقال ابن السكّيت : رجل مُظَهَّرٌ : شديد الظَّهر ، ورجل ظَهيرٌ : يَشتكِي ظَهرَه ، ورجل مُصدَّر : شديد الصَّدْر ، ورجل مَصْدُورٌ : يشتكي صَدْرَه . ويقال : فلان يأكل على ظَهرِ يدِ فُلان : إذا كان هو يُنفق عليه ، والفُقراء يأكلون على ظَهر أيدِي النّاسِ . ويقال : حَمَل فلانٌ القرآنَ على ظَهرِ لسانِه ، كما يقال : حَفِطه عن ظَهرِ قَلْبه وقد اسْتَظهر فلانٌ القرآن : إذا حَفِظَه . ويقال : ظَهَر فلانٌ الجَبَلَ : إذا علاه ، وظهرَ السَّطْحَ ظُهوراً : علاه . وقال أبو زيد : فلانٌ لا يظهرَ عليه أحدٌ : أي لا يُسلِّم عليه أحد . ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الظُّهار : الرِّيش ، والظَّهار : ظاهر الحَرَّة ، والظِّهار : من النّساء . وقال ابن شُمَيل : الظُّهاريَّة : أن يعتقله الشَّغْزَبِيّةَ فيصرَعَه ؛ يقال : أخَذَه الظُّهاريَّة والشَّغْزَبيَّةَ بمعنًى . ويقال : ظَهرْتُ فلاناً : أي أصبْتُ ظَهره فهو مظهور . والظِّهْرَة : الأعوان قال تميم : أَلَهْفِي على عِزَ عَزيزٍ وظِهْرَةٍ وظلِّ شَبابٍ كنتُ فيه فأَدْبَرا قال أبو الهيثم : الظَّهر سِتّ فقارات ، والكاهل والكَتَدِ ستُّ فقارت وهما بين الكتفين ، وفي الرقبة ستُّ فقارات ذكره عن نُصَير . قال أبو الهيثم : والظهر الذي هو سِتُّ فِقَر تكتنِفها المَتْنان . قلت : وهذا في البعير .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.827 harf(باب الظاء والهاء وما يثلثهما)
(ظهر) الظاء والهاء والراء أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على قوّةٍ وبروز. من ذلك ظَهَرَ الشيءُ يظهرُ ظهوراً فهو ظاهر، إذا انكشفَ وبرزَ. ولذلك سمِّيَ وقت الظُّهرِ والظَّهيرة، وهو أظهر أوقات النّهار وأَضْوَؤُها. والأصل فيه كلّه ظهر الإنسان، وهو خلافُ بطنه، وهو يجمع البُروزَ والقوّة. ويقال للرِّكاب الظَّهر، لأنَّ الذي يَحمِل منها الشيءَ ظهورُها. ويقال رجلٌ مظهَّر، أي شديد
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.947 harf- الظهر الجارحة، وجمعه ظهور. قال عز وجل: ﴿وأما من أوتي كتابه وراء ظهره﴾ [الانشقاق/10]، ﴿من ظهورهم ذريتهم﴾ [الأعراف/172]، ﴿أنقض ظهرك﴾ [الشرح/3]، والظهر ههنا استعارة تشبيها للذنوب بالحمل الذي ينوء بحامله، واستعير لظاهر الأرض، فقيل: ظهر الأرض وبطنها. قال تعالى: ﴿ما ترك على ظهرها من دابة﴾ [فاطر/45]، ورجل مظهر: شديد الظهر، وظهر: يشتكي ظهره. ويعبر عن المركوب بالظهر، ويستعار لمن يتقوى به، وبعير ظهير:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.617 harfظ ه ر
رجل مظهر: قوي الظهر وظهر: يشتكي ظهره.
وجمل ظهير وظهريّ: قويّ وناقة ظهيرة وقد ظهر ظهارة وتقول لفلان: جمل ظهريّ كأنه مهريّ وجمال ظهاري.
وظاهر من امرأته وتظاهر منها.
وراش سهمه بالظهران والظهار وهو ما كان من ظهر عسيب الريشة.
وظاهره: عاونه وتظاهرا وهو ظهيري عليه.
وجاء في ظهرته وظهرته وناهضته وهم أعوانه.
قال ابن مقبل: ألهفي على عز عزيز وظهرة وظل شباب كنت فيه فأدبرا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok25.699 harfالظَّهْر من كل شيء: خِلافُ البَطْن. والظَّهْر من الإِنسان: من لَدُن مُؤخَّرِ الكاهل إِلى أَدنى العجز عند آخره، مذكر لا غير، صرح بذلك اللحياني، وهو من الأَسماء التي وُضِعَت مَوْضِعَ الظروف، والجمع أَظْهُرٌ وظُهور وظُهْرانٌ. أَبو الهيثم: الظَّهْرُ سِتُّ فقارات، والكاهلُ والكَتَِدُ ستُّ فقارات، وهما بين الكتفين، وفي الرَّقبَة ست فقارات؛ قال أَبو الهيثم: الظَّهْر الذي هو ست فِقَرٍ يكْتَنِفُها
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.152 harf* ظ ه ر * * الظَّهْرُ * ضد البطن وهو أيضا الركاب وهو أيضا طريق البرِّ ويقال هو نازل بين * ظَهْرَيْهِم * بفتح الراء و * ظَهْرانَيْهِمْ * بفتح النون ولا تقل ظهرانيهم بكسر النون و * الظُّهْرُ * بالضم بعد الزوال ومنه صلاة الظُّهر و * الظَّهِيرةُ * الهاجرة و * الظَّهِيرُ * المُعين ومنه قوله تعالى ﴿والملائكة بعد ذلك ظهير﴾ وإنما لم يجمعه لما ذكرنا في قعيد وقال الشاعر % إن العواذل لَسْنَ لي بأمير % أي
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR23.019 harfالظهر من كل شيء: خلاف البطن. والظهر من الإنسان: من لدن مؤخر، الكاهل إلى أدنى العجز عند آخره، مذكر لا غير، صرح به اللحياني، وهو من الأسماء التي وضعت موضع الظروف، ج أظهر، وظهور، وظهران، بضمهما. ومن المجاز: الظهر: الركاب التي تحمل الأثقال في السفر على ظهورها. ويقال: هم مظهرون، أي لهم ظهر ينقلون عليه، كما يقال: منجبون، إذا كانوا أصحاب نجائب. وفي حديث عرفجة: فتناول السيف من الظهر، فحذفه به المراد به
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok38.812 harfظَهَرَ
1 ظَهَرَ ذ , (S, Msb, K, &c.,) aor. ظَهَرَ , (Msb,) inf. n. ظُهُورٌ, (S, Mgh, Msb, K, &c.,) [It was, or became, outward, exterior, external, extrinsic, or exoteric: and hence,] it appeared; became apparent, overt, open, perceptible or perceived, manifest, plain, or evident; (S, Mgh, Msb, K, TA;) after having been concealed, or latent: (Msb, TA:) and ↓ تظاهر signifies the same. (Har p. 85.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.653 harfظَهَرَ
ظَهَرَ A ( n. ac. ظُهُوْر 27 ),
a. Appeared; was, became apparent, visible, manifest, clear, evident.
b. Went out, came forth.
c. [ coll. ], Budded, sprouted.
d. ['Ala or Bi ], Overcame, overpowered, prevailed over, mastered, conquered; achieved ( thing ).
e. [ 'Ala ], Got knowledge of, knew.
f. U ( n. ac. ظَهَاْرَة 22t ), Was strong in the back.
ظَهِرَ
ظَهِرَ A ( n. ac.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR80.306 harfظهر
ظَهَرَ - يَظْهَرُ - ظَهْر - ظُهُوْر - ظِهْريَّاً - ظَاهِر - ظَاهِريْن - ظَهِيْر- ظَهِيْرَة - أَظْهَرَ - يُظْهِرُ - ظَاهَرَ - يُظَاهِرُ - تَظَاهَرَ - يَتَظَاهَرُ
ظَهَرَ - يَظْهَرُ + الكائنُ: التقدير: ظَهَر - يَظْهَر + كائنٌ + كائناً أو على كائن سواه: يصير في موقع يمكن رؤيته فيه بوضوح وجلاء تام: يخرج ويرقى ويعلو آخر فيصير هو الأبرز والأوضح
Sîgalar(39)
- ظُهُورِهِمْOnların sırtları(فُعُولِهِمْ)×5
- ظَهَرَGöründü(فَعَلَ)×4
- ظَهِيرًاArka çıkan(فَعِيلًا)×4
- لِيُظْهِرَهُOnu bilinir yapmak için(لِيُفْعِلَهُ)×3
- يَظْهَرُواÜstün gelirler+1 anlam(يَفْعَلُوا)×3
- تَظَاهَرَاİkisi birbirine arka çıktı(تَفَاعَلَا)×2
- ظَاهِرًاGörünen(فَاعِلًا)×2
- ظَاهِرَةًGörünen(فَاعِلَةً)×2
- ظَاهِرِينَGörünenler(فَاعِلِينَ)×2
- ظَهْرِهِOnun sırtı(فَعْلِهِ)×2
Mücavir kökler113 mücavir (337 toplam)
- بطن
6 ortak ayet · Batın karın demektir
- وري
6 ortak ayet · Arka
- شرك
8 ortak ayet · Tasma kayış demektir
- عور
2 ortak ayet · Ölçmek için kullanılan boş kaptır
- زعم
3 ortak ayet · Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan…
- حرم
5 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- أسر
2 ortak ayet · İsar kayış, bağdır
- بعض
5 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- قول
23 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- كسب
4 ortak ayet · Kazandı
- دين
5 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- حقق
8 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
Geçtiği ayetler(57)
وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
Onların sırtlarıOnlara, ne zaman Allah tarafından yanlarındaki kitabı tasdik edici bir peygamber geldiyse, kendilerine kitab verilenlerden bir güruh, sanki bilmiyormuş gibi, Allah’ın kitabını arkalarına atıverdi.
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ
Onların sırtlarıHani Allah, kendilerine kitab verilenlerden; onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz, diye söz almıştı. Onlar ise bunu arkalarına attılar ve az bir değere değiştiler. Satın aldıkları şey ne kötüdür.
… عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ
Onların sırtlarıAllah’a kavuşmayı yalan sayanlar; gerçekten kaybetmişlerdir. Nihayet kıyamet ansızın gelip çattığı zaman; yüklerini sırtlarına yüklenerek: Orada yaptığımız eksiklerden dolayı yazıklar olsun bize, derler. Dikkat edin, ne kötüdür yüklendikleri şeyler.
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى …
Onların sırtlarıHani Rabbın; ademoğullarının sülbünden soyunu çıkarmış ve kendilerini nefislerine şahid tutmuş. Ben, sizin Rabbınız değil miyim? demişti. Onlar da demişlerdiki: Evet, biz buna şahidiz. Kıyamet günü: Bizim bundan haberimiz yoktu, demeyesiniz.
لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
Onların sırtlarıO küfredenler; yüzlerinden ve sırtlarından ateşi engellemeyecekleri ve yardım göremeyecekleri zamanı keşki bilseler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ظهر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | برز, علن, كشف |
| Zıt Kök | بطن |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin arka, üst ve dış yüzeyi; bedende sırt, arazide tümsek, gökte güneşin tepe noktası |
| Çekirdek Özet 2 | Gizlilikten çıkıp dışarıda görünür olma, baskın gelip üste çıkma ve arkadan dayanak sağlayıp destekleme |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın dışa yansıyan nesnel yüzü, üstünlük ve kurumsal/toplumsal arka plan desteği |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yüzeysel görünüm veya soyut zafer sanıp bedenî dayanak, sırt ve arka kuvvet işlevini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ظه | Dışarı doğru yükselme, tümseklik ve sert dış katman oluşturma | ر | Çekirdeğe akıcılık, süreklilik ve baş/tepe noktası boyutu eklenerek dış yüzeyin en tepeye çıkması, sırt ve tam görünürlük anlamı pekişmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ظ | Sepet, kuşatma kabı; sertleşmiş sesle dış çeper ve kabuk (türetme imge) | Nesnenin içini örten, dışarıdan ilk temas edilen sert koruyucu dış yüzeyi temsil eder |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; ortaya çıkma, dikkat çekme, aşikâr olma | Saklı olanın birdenbire fark edilir hale gelmesini ve algı alanına çıkmasını sağlar |
| ر | İnsan başı; tepe, üstünlük, başlangıç ve en yüksek nokta | Dışa çıkan ve görünen şeyin en üst konuma yerleşmesini, hâkim ve galip olmasını simgeler |
| ظهر | Dış yüzeyin en tepe noktada aşikâr hale gelerek üstünlük kurması | Varlığın içten dışa doğru sırt ve yüzey kazanması, güneş gibi zirveye varıp tam anlamıyla görünür ve baskın olması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının karnının karşıtı olan arka tarafı, omurga bölgesi ve sırtı; arazinin yüksek, sert ve kabarık sırtı; binek hayvanının yük ve binici taşıyan sırt bölgesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi şiirinde kök, yük taşıyan binek develerinin sırtı (الظَّهْر) ve gün ortasında sıcağın en tepede olduğu öğle vakti (الظَّهِيرَة) bağlamında kullanılmıştır; devenin güçlü ve binilmeye elverişli sırtı ظَهِيرَة veya ظَهْر terimiyle övülmüştür |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mukbil bir beytinde arka çıkma ve yardımcı olma anlamını şu şekilde dile getirmiştir: ألهفي على عز عزيز وظهرة / وظل شباب كنت فيه فأدبرا |
Kaynak Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça ظهر kökü, Sami dil ailesinde hem dış yüzey ve sırt gibi bedensel/fiziksel kabarıklığı hem de güneşin zirveye çıkıp ışık saçmasıyla ortaya çıkan aydınlık ve görünürlük alanını birleştiren arkaik bir anlamsal yapı sergiler. İbranicede aynı kök ailesine bağlanan צהר (tzohar) kelimesi gün ortası, öğle vakti ve parlak ışık penceresi anlamına gelirken, Aramice ve Süryanicede זהר (z-h-r) kökü parlamak, aydınlatmak, uyanık ve dikkatli olmak manalarını taşır. Arapçada ise diş-damak ünsüzü olan ظ harfi üzerinden ses somutlaşarak bedenin en belirgin dış cephesi olan sırt, binek sırtı ve arazinin kabarık yüzeyi ile eşleşmiş; batın karşıtı olarak dış cepheyi ve bu dış cephenin gün ışığında parlamasıyla kazanılan tam aşikârlığı bir arada korumuştur. Dolayısıyla kök, parıldama ve gün ortası soyutlamasından ziyade, fiziksel kabarmanın ve dışta bulunmanın sağladığı görünürlük matrisine dayanır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ظهر kökünün sırt, öğle vakti ve zafer türevleri | Karnın karşıtı olan sırt uzvundan hareketle dış yüzey, yük taşıma kapasitesi, arka çıkma ve üste çıkıp galip gelme türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צהר (öğle vakti, ışık), Aramice זהר (parlama, dikkat) | Arapçadaki öğle vakti ve aşikâr olma boyutu Sami dillerindeki ışık ve gün ortası köküyle fonetik ve semantik paralellik arz eder | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dış kabuk ve parlaklık göstergeleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ظهر | Anlamlı | Sırt, dış yüzey, belirmek, galip gelmek | Hedef köktür; dışa çıkma, görünme ve arkadan destekleme anlamlarını toplar | Kur'an'da geçer |
| ظره | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| هظر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| هرظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| رظه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| رهظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ظهر | Merkez | Dış yüzey, aşikârlık, üstünlük ve sırt dayanağı | Bedenin sırtı gibi hem dış cephede olmayı hem de taşınan yükün ve arka gücün sağladığı galebeyi içerir | Görünürlük, destek ve hâkimiyet bileşimi |
| برز | Komşu | Meydana çıkmak, sahaya inmek | برز bir sınırın veya gizlenilen yerin dışına fırlayıp ortaya çıkmayı vurgularken, ظهر varlığın doğrudan dış yüzüyle görünür ve üstün olmasını ifade eder | Gizlilikten aleniyete geçiş hareketi |
| علن | Komşu | Aleniyet, gizli kalmama | علن saklanan bir bilginin veya durumun kamuoyuna duyurulması iken, ظهر bizatihi nesnenin veya gerçeğin örtülemez biçimde belirmesidir | Haberi ve durumu yayma, alenileştirme |
| كشف | Komşu | Üzerindeki örtüyü kaldırmak | كشف örtünün nesneden uzaklaştırılması eylemini hedeflerken, ظهر örtü kalktıktan sonra nesnenin kendisini göstermesi ve üste çıkmasıdır | Örtüyü sıyırma fiili |
| بطن | Zıt | İç kısım, gizlilik, karnın içi | بطن gözle görülmeyen, derinde yatan, saklı iç boyutu temsil ederken ظهر dış cepheyi, sırtı ve aleniyeti bildirir | Varlığın görünmeyen içsel katmanı |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ظهر | Sırt, belirmek, galip olmak, arka çıkmak | Bedenî dayanak, görsel aleniyet ve iktidar boyutlarını tek kökte toplar | Kesin |
| Latince | Apparere, dorsum, praevalere | Görünmek, sırt, üstün gelmek | Farklı köklerle karşılanır; sırt ve tezahür tek bir Latin kökünde birleşmez | Güçlü |
| İngilizce | Back, manifest, emerge, prevail, support | Sırt, belirmek, üstün gelmek, arka çıkmak | Sırt (back) kelimesi destek anlamını verse de tezahür ve galebe ayrı sözcüklerle aktarılır | Güçlü |
| Almanca | Rücken, erscheinen, überlegen sein | Sırt, belirmek, üstün olmak | Sırt ve arkalama bağı kurulabilir ancak aleniyet ve zafer ayrışır | Güçlü |
| Fransızca | Dos, apparaître, prévaloir | Sırt, görünmek, galip gelmek | Tezahür ve galebe anlamları fiziksel sırt anlamından kopuk kelimelerle ifade edilir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Beden uzvu olarak sırt (ظُهُور) | İnsanın ve hayvanın sırtı, fiziki omurga | Emaneti arkaya atma, soyun çıkışı ve kitapların sırttan verilmesi bağlamları; Bakara 2:101, A‘râf 7:172, İnşikâk 84:10, İnşirâh 94:3 |
| Görünür olma, açığa çıkma (ظَهَرَ) | Gizliliğin zıddı, aşikâr ve alenî olan fiiller ve durumlar | Çirkinliklerin açığa çıkması, fitnenin yayılması ve fıskın belirmesi; En‘âm 6:151, A‘râf 7:33, Rûm 30:41 |
| Galip ve üstün gelme (ظَاهِرِين, لِيُظْهِرَهُ) | Hakikatin veya bir zümrenin diğerine galebe çalması | Dinin tüm inançlara üstün kılınması ve müminlerin galip gelmesi; Tevbe 9:33, Mü’min 40:29, Saf 61:14 |
| Arka çıkma ve yardımlaşma (ظَهِير, تَظَاهَرَ) | Birbirine sırt vererek güç oluşturma, ittifak etme | Kötülükte veya hayırda ittifak kurma, destekçi olma; Bakara 2:85, İsrâ 17:88, Kasas 28:17, Tahrîm 66:4 |
| Fıkhî bir akit/söz olarak zıhâr (يُظَاهِرُونَ) | Eşini annesinin sırtına benzeterek haram kılma geleneği | Cahiliye dönemi boşama ve kadını askıda bırakma adetinin yasaklanması; Ahzâb 33:4, Mücâdele 58:2 |
| Yeryüzünün dış kabuğu (ظَهْرِهَا) | Toprağın ve yeryüzünün üst yüzeyi | Canlıların üzerinde yürüdüğü zemin; Fâtır 35:45 |
| Zaman dilimi olarak gün ortası (ظَهِيرَة) | Güneşin en tepede parladığı öğle vakti | Mahremiyet vakitleri ve tesbih saatleri; Nûr 24:58, Rûm 30:18 |
| Önemsemeyip terk etme (ظِهْرِيًّا) | Bir şeyi arkaya atıp unutmak, değersiz görmek | Hakkı ve ilahî uyarıyı görmezden gelme kınaması; Hûd 11:92 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah’ın ez-Zâhir ismi sıfatı | Zâhir isminin varlığın delilleriyle açıkça bilinmesi mi yoksa her şeyin fevkinde ve mutlak galip olması mı olduğu tartışması | Aşikârlık, erişilmez aşkınlık ve mutlak galebe |
| Fıkıh | Zıhâr kefareti ve delilin zâhirine göre hüküm | Kişinin eşine zıhâr yapmasının haramlığı, kefareti ve lafzın zâhirî manasının batınî tevillere takdimi | Şer‘î ceza gerektiren haram söz ve lafzın açık dış anlamı |
| Tefsir | Zâhir ve bâtın ayrımı | Ayetlerin açık dış manaları ile içsel/derin işaretleri arasındaki denge ve çelişmezlik kuralı | Metnin doğrudan anlaşılan lafzî ve nesnel boyutu |
| Hadis | İnsanların zâhirine göre muamele etme | Kalplerin bâtınını yalnız Allah’ın bileceği, dünyevî hükümlerin ise zâhire göre kurulacağı esası | Hukukî ve ahlakî yargılarda nesnel dış delillere bağlılık |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhidin ve şeriatın galebesi | İzhâr ve teyit | İnancın toplumsal alanda üstün ve açık hale gelmesi | Dinin vicdani kapalılıktan çıkıp açık bir nizam ve üstün bir hayat modeli olarak görünürlük kazanmasıdır | Kesin |
| İlmi | Nesnel bilgi ve zahirî veri | Zâhirü'l-emr ve gözlem | Teori ve iddiaların dış dünyadaki delillerle ispatı | Bilimsel doğrulamanın spekülasyona değil, gözlemlenebilen ve teyit edilebilen nesnel göstergelere dayanmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | İktidar, galebe ve ittifak | Zâhir olma ve müzâhere | Meşruiyetin güç, destek ve üstünlükle pekişmesi | Siyasi erkin hem arka plan desteğiyle tahkim edilmesi hem de toplumsal alanda görünür otorite kurmasıdır | Kesin |
| İktisadi | Maddî üretim, arka güç ve kayıtlılık | Zahr ve müzaheret | Ekonominin somut üretim ve güçlü altyapı üzerinde yükselmesi | İktisadın gizli ve hileli spekülasyondan arınarak açık sözleşmeler ve taşınabilir reel varlıklar üzerinden yürümesidir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dış yüzey alanı ve vektörel normal | Bir geometrik hacmin dış uzayla temas eden yüzeyi ve bu yüzeyden dışarı doğru dik çıkan normal vektörü gibi, sistemin dışarıya verdiği tepkiyi ve dengenin üst sınırını temsil eder | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal sermaye ve kurumsal aleniyet | Bireyin ve grupların toplumda açıkça görünür olması, arkalarındaki sosyal desteğin (müzâhere) kolektif güç ve meşruiyet üretmesidir | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca yüzeysel görünüm (sığ zâhir) veya salt politik baskı ve galebe biçiminde iki dar uca hapsetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; fiziksel dayanak olan sırtı, arkadan verilen ittifak gücünü, dış yüzeyin nesnelliğini ve hakkın baskın gelmesini kopmaz bir bütün olarak sunar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zâhir olanı önemsiz bir kabuk gibi görüp batınî spekülasyonlara sapmak veya zafere ulaşmayı arka plan desteği ve nesnel hazırlıktan bağımsız soyut bir mucize sanmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, bilgi ve ahlak anlayışında dış dünyanın nesnelliğini, hukukun görünür delillere dayandığını ve hakkın tebliğinde arka plan desteğinin vazgeçilmezliğini kurduğu için merkezîdir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dinin üstün kılınacağını bildiren zafer ayetlerinde, yardımlaşma ve ittifak kurallarında, zıhâr gibi cahiliye adetlerinin tasfiyesinde ve insanın emaneti arkaya atmasını yeren bağlamlarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin yalnızca gizli ve ezoterik bir sır olduğu yanılgısını yıkar; hakikatin dışa vuran, sırtı sağlam, galebe çalan ve örtülemez bir aleniyete sahip olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının sırtı, binek hayvanının yük taşıyan üst kısmı, arazinin kabarık yüzeyi ve güneşin en tepede parladığı öğle anı.
- Soyut anlamGizlilikten aleniyete geçiş, dış dünyanın nesnelliği, gerçeğin zafere ulaşması ve arkadan sağlanan sarsılmaz destek.
- Sistematik karşılıkSistemin dış çevreye dönük yüzeyi, altyapıdan aldığı lojistik arka destek ve karşıtlarına kurduğu nesnel üstünlük.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde harfi varlığın dış yüzeyini ve aleniyetini, harfi arkadan verilen yapısal desteği (sırt/müzâhere) temsil eder. Bu iki unsurun birleşimi durumunu meydana getirir. Ok işareti bu durumun zamanla olarak simgelenen aşikâr galebe ve üstünlüğe yöneldiğini ifade eder. Sonuç bağıntısındaki ifadesi ise açık ve tahkim edilmiş hakikatin (), gizli ve temelsiz olan karşıtına () mutlak üstünlük sağladığını matematiksel olarak gösterir.