عزز
ع - ز - ز
KÖK- 120 geçiş
- 117 ayet
- 22 sîga
- 9 sözlük
Yağmur suyu ile doymuş topraktır. Ta’ziz etmek güçlendirmek veya yüceltmek anlamına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Yağmur suyu ile doymuş topraktır. Ta’ziz etmek güçlendirmek veya yüceltmek anlamına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.375 harfباب العين والزاي
)ع ز، ز ع مستعملان( عز: العزَّة لله تبارك وتعالى، والله العزيز يُعِزُّ من يشاء ويُذِلُّ من يشاء. من اعتَزَّ بالله أعزَّه الله. ويُقال: عزَّ الشيء، جامِعٌ لكلّ شَيء إذا قلَّ حتى يكادُ لا يُوجدُ من قلَّته.
يَعِزُّ عِزَّة، وهو عزيز بَيَّنُ العَزازة، ومُلْك أعَزُّ أي عزيز، قال الفرزدق:
إنّ الذي سمك السَّماء بنى لنا بَيْتا دَعائمُهُ أعَـزُّ وأطـوَلُ
والعزَّاءُ: السَّنة الشَّديدةُ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.780 harfالعِزُّ: خلاف الذُلّ. ومطر عِزٌّ، أي شديد. وعَزَّ الشيء يَعِزُّ عِزًّا وعِزَّةً وعَزازَةً، إذا قلَّ لا يكاد يوجد، فهو عزيزٌ. وعَزَّ فلان يَعِزُّ عِزًّا وعِزَّةً وعَزازَةً أيضاً، أي صار عَزيزاً، أي قوي بعد ذِلَّة. وأعَزَّهُ الله. وعَزَزْت عليه أيضاً: كَرُمت عليه. وقوله تعالى: "فَعَزَّزْنا بثالث"، يخفَّف ويشدد، أي قوَّينا وشدَّدنا. وتَعَزَّزَ الرجلُ: صار عزيزاً. وهو يَعْتَزُّ بفلان. وعَزَّ عليَّ أن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR934 harfع ز ز
" من عزّ بزّ ": من عزّه على أمره يعزّه إذا غلبه.
قد عازّني فعززته.
وجيء به عزّاً بزّاً أي لا محالة.
وسيل عزّ: غالب.
وأعزز عليّ أن أراك بحال سوء.
وعزّ عليّ أن أسوءك أي اشتدّز وتقول للرجل: أتحبّني فيقول: لعزّ ما ولشدّ ما ولحقّ ما.
واستعز بالرجل إذا أصيب بعزاء وهي الشدة من مرض أو موت أو غير ذلك.
واستعز به المرض.
واستعز الرمل: تماسك.
قال رؤبة: إذا رجا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR13.786 harfالعَزِيزُ: من صفات الله عز وجل وأَسمائه الحسنى؛ قال الزجاج: هو الممتنع فلا يغلبه شيء، وقال غيره: هو القوي الغالب كل شيء، وقيل: هو الذي ليس كمثله شيء. ومن أَسمائه عز وجل المُعِزُّ، وهو الذي يَهَبُ العِزَّ لمن يشاء من عباده. والعِزُّ: خلاف الذُّلِّ. وفي الحديث: قال لعائشة: هل تَدْرِينَ لِمَ كان قومُك رفعوا باب الكعبة؟ قالت: لا، قال: تَعَزُّزاً أَن لا يدخلها إِلا من أَرادوا أَي تَكَبُّراً وتشدُّداً
العَزِيزُ: من صفات الله عز وجل وأَسمائه الحسنى؛ قال الزجاج: هو الممتنع فلا يغلبه شيء، وقال غيره: هو القوي الغالب كل شيء، وقيل: هو الذي ليس كمثله شيء. ومن أَسمائه عز وجل المُعِزُّ، وهو الذي يَهَبُ العِزَّ لمن يشاء من عباده. والعِزُّ: خلاف الذُّلِّ. وفي الحديث: قال لعائشة: هل تَدْرِينَ لِمَ كان قومُك رفعوا باب الكعبة؟ قالت: لا، قال: تَعَزُّزاً أَن لا يدخلها إِلا من أَرادوا أَي تَكَبُّراً وتشدُّداً على الناس، وجاء في بعض نسخ مسلم: تَعَزُّراً، براء بعد زايٍ، من التَّعْزير والتوقير، فإِما أَن يريد توقير البيت وتعظيمه أَو تعظيمَ أَنفسهم وتَكَبُّرَهم على الناس. والعِزُّ في الأَصل: القوة والشدة والغلبة. والعِزُّ والعِزَّة: الرفعة والامتناع، والعِزَّة لله؛ وفي التنزيل العزيز: ولله العِزَّةُ ولرسوله وللمؤمنين؛ أَي له العِزَّة والغلبة سبحانه. وفي التنزيل العزيز: من كان يريد العِزَّةَ فللَّه العِزَّةُ جميعاً؛ أَي من كان يريد بعبادته غير الله فإِنما له العِزَّة في الدنيا ولله العِزَّة جميعاً أَي يجمعها في الدنيا والآخرة بأَن يَنْصُر في الدنيا ويغلب؛ وعَزَّ يَعِزّ، بالكسر، عِزًّا وعِزَّةً وعَزازَة، ورجل عَزيزٌ من قوم أَعِزَّة وأَعِزَّاء وعِزازٍ. وقوله تعالى: فسوف يأْتي اللهُ بقوم يحبهم ويحبونه أَذِلَّةٍ على المؤمنين أَعِزَّةٍ على الكافرين؛ أَي جانبُهم غليظٌ على الكافرين لَيِّنٌ على المؤمنين؛ قال الشاعر: بِيض الوُجُوهِ كَرِيمَة أَحْسابُهُمْ، في كلِّ نائِبَةٍ عِزاز الآنُفِ وروي: بِيض الوُجُوه أَلِبَّة ومَعاقِل ولا يقال: عُزَزَاء كراهية التضعيف وامتناع هذا مطرد في هذا النحو المضاعف. قال الأَزهري: يَتَذَلَّلُون للمؤمنين وإِن كانوا أَعِزَّةً ويَتَعَزَّزُون على الكافرين وإِن كانوا في شَرَف الأَحْساب دونهم. وأَعَزَّ الرجلَ: جعله عَزِيزاً. ومَلِكٌ أَعَزُّ: عَزِيزٌ؛ قال الفرزدق: إِن الذي سَمَكَ السَّماءَ بَنى لنا بَيْتاً دَعائِمُهُ أَعَزُّ وأَطْوَلُ أَي عَزِيزَةٌ طويلة، وهو مثل قوله تعالى: وهو أَهْوَنُ عليه، وإِنما وَجَّهَ ابنُ سيده هذا على غير المُفاضلة لأَن اللام ومِنْ متعاقبتان، وليس قولهم الله أَكْبَرُ بحجَّة لأَنه مسموع، وقد كثر استعماله، على أَن هذا قد وُجِّهَ على كبير أَيضاً. وفي التنزيل العزيز: ليُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ منها الأَذَلَّ، وقد قرئ: ليخْرُجَنَّ الأَعَزُّ منها الأَذَلَّ أَي ليَخْرُجَنَّ العزيزُ منها ذليلاً، فأَدخل اللام والأَلف على الحال، وهذا ليس بقويّ لأَن الحال وما وضع موضعها من المصادر لا يكون معرفة؛ وقول أَبي كبير: حتى انتهيْتُ إِلى فِراشِ عَزِيزَة شَعْواءَ، رَوْثَةُ أَنْفِها كالمِخْصَفِ (* قوله« شعواءَ» في القاموس في هذه المادة بدله سوداء.) عنى عقاباً، وجعلها عَزِيزَةً لامتناعها وسُكْناها أَعالي الجبال. ورجل عزِيزٌ: مَنِيع لا يُغْلب ولا يُقْهر. وقوله عز وجل: ذُقْ إِنك أَنت العَزِيزُ الكريم؛ معناه ذُقْ بما كنت تعَدُّ في أَهل العِزّ والكرم كما قال تعالى في نقيضه: كلوا واشربوا هنيئاً بما كنتم تعملون؛ ومن الأَوّل قول الأَعشى: على أَنها، إِذْ رَأَتْني أُقا دُ، قالتْ بما قَدْ أَراهُ بَصِيرا وقال الزجاج: نزلت في أَبي جهل، وكان يقول: أَنا أَعَزُّ أَهلِ الوادي وأَمنعُهم، فقال الله تعالى: ذُقْ إِنك أَنت العَزِيزُ الكريم، معناه ذُقْ هذا العذاب إِنك أَنت القائل أَنا العَزِيزُ الكريم. أَبو زيد: عَزَّ الرجلُ يَعِزُّ عِزّاً وعِزَّةً إِذا قوي بعد ذِلَّة وصار عزيزاً. وأَعَزَّه اللهُ وعَزَزْتُ عليه: كَرُمْت عليه. وقوله تعالى: وإِنه لكتاب عَزِيزٌ لا يأْتيه الباطلُ من بين يديه ولا من خَلْفه؛ أَي أَن الكتب التي تقدّمته لا تبطله ولا يأْتي بعده كتاب يبطله، وقيل: هو محفوظ من أَن يُنْقَصَ ما فيه فيأْتيه الباطل من بين يديه، أَو يُزاد فيه فيأْتيه الباطل من خلفه، وكِلا الوجهين حَسَنٌ، أَي حُفِظَ وعَزَّ مِنْ أَن يلحقه شيء من هذا. ومَلِكٌ أَعَزّ وعَزِيزٌ بمعنى واحد. وعِزٌّ عَزِيزٌ: إِما أَن يكون على المبالغة، وإِما أَن يكون بمعنى مُعِزّ؛ قال طرفة: ولو حَضَرتْهُ تَغْلِبُ ابْنَةُ وائلٍ، لَكانُوا له عِزّاً عَزيزاً وناصِرا وتَعَزَّزَ الرجلُ: صار عَزِيزاً. وهو يَعْتَزُّ بفلان واعْتَزَّ به. وتَعَزَّزَ: تشرَّف. وعَزَّ عَليَّ يَعِزُّ عِزّاً وعِزَّةً وعَزازَةً: كَرُمَ، وأَعْزَزتُه: أَكرمته وأَحببته، وقد ضَعَّفَ شمرٌ هذه الكلمة على أَبي زيد (* قوله « على أبي زيد» عبارة شرح القاموس: عن أبي زيد.) وعَزَّ عَلَيَّ أَنْ تفعل كذا وعَزَّ عَلَيَّ ذلك أَي حَقَّ واشتدَّ. وأُعْزِزْتُ بما أَصابك: عَظُم عليَّ. وأَعْزِزْ عليَّ بذلك أَي أَعْظِمْ ومعناه عَظُمَ عليَّ. وفي حديث عليّ، رضي الله عنه، لما رأَى طَلْحَةَ قتيلاً قال: أَعْزِزْ عليَّ أَبا محمد أَن أَراك مُجَدَّلاً تحت نجوم السماء؛ يقال: عَزَّ عليَّ يَعِزُّ أَن أَراك بحال سيئة أَي يشتدُّ ويشق عليَّ. وكلمةٌ شنعاء لأَهل الشِّحْر يقولون: بِعِزِّي لقد كان كذا وكذا وبِعِزِّكَ، كقولك لَعَمْري ولَعَمْرُكَ. والعِزَّةُ: الشدَّة والقوَّة. يقل: عَزَّ يَعَزُّ، بالفتح، إِذا اشتدَّ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: اخْشَوْشِنُوا وتَمَعْزَزُوا أَي تشدَّدوا في الدين وتصلَّبوا، من العِزِّ القوَّةِ والشدةِ، والميم زائدة، كَتَمَسْكَن من السكون، وقيل: هو من المَعَزِ وهو الشدة، وسيجيءُ في موضعه. وعَزَزْتُ القومَ وأَعْزَزْتُهم وعَزَّزْتُهم: قَوَّيْتُهم وشَدَّدْتُهم. وفي التنزيل العزيز: فَعَزَّزْنا بثالث؛ أَي قَوَّينا وشَدَّدنا، وقد قرئت: فَعَزَزْنا بثالث، بالتخفيف، كقولك شَدَدْنا، ويقال في هذا المعنى أَيضاً: رجل عَزِيزٌ على لفظ ما تقدم، والجمع كالجمع. وفي التنزيل العزيز: أذِلَّةٍ على المؤْمنين أَعِزَّةٍ على الكافرين أَي أَشِداء عليهم، قال: وليس هو من عِزَّةِ النَّفْس. وقال ثعلب: في الكلام الفصيح: إِذا عَزَّ أَخوكَ فَهُنْ، والعرب تقوله، وهو مَثَلٌ معناه إِذا تَعَظَّم أَخوكَ شامِخاً عليك فالْتَزِمْ له الهَوانَ. قال الأَزهري: المعنى إِذا غلبك وقهرك ولم تقاوِمْه فتواضع له، فإِنَّ اضْطِرابَكَ عليه يزيدك ذُلاً وخَبالاً. قال أَبو إِسحق: الذي قاله ثعلب خطأٌ وإِنما الكلام إِذا عزَّ أَخوك فَهِنْ، بكسر الهاء، معناه إِذا اشتد عليك فَهِنْ له ودارِه، وهذا من مكارم الأَخلاق كما روي عن معاوية، رضي الله عنه، أَنه قال: لو أَنَّ بيني وبين الناس شعرةً يمدُّونها وأَمُدُّها ما انقطعت، قيل: وكيف ذلك؟ قال: كنت إِذا أَرْخَوْها مَدَدْتُ وإِذا مدُّوها أَرْخَيْت، فالصحيح في هذا المثل فَهِنْ، بالكسر، من قولهم هان يَهِينُ إِذا صار هَيِّناً لَيِّناً كقوله: هَيْنُونَ لَيْنُونَ أَيْسارٌ ذَوُو كَرَمٍ، سُوَّاسُ مَكْرُمَةٍ أَبناءُ أَطْهارِ ويروى: أَيسار. وإِذا قال هُنْ، بضم الهاء، كما قاله ثعلب فهو من الهَوانِ، والعرب لا تأْمر بذلك لأَنهم أَعزَّة أَبَّاؤُونَ للضَّيْم؛ قال ابن سيده: وعندي أَن الذي قاله ثعلب صحيح لقول ابن أَحمر: وقارعةٍ من الأَيامِ لولا سَبِيلُهُمُ، لزَاحَتْ عنك حِينا دَبَبْتُ لها الضَّرَاءَ وقلتُ: أَبْقَى إِذا عَزَّ ابنُ عَمِّكَ أَن تَهُونا قال سيبويه: وقالوا عَزَّ ما أَنَّك ذاهبٌ، كقولك: حقّاً أَنك ذاهب. وعَزَّ الشيءُ يَعِزُّ عِزّاً وعِزَّةً وعَزازَةً وهو عَزِيز: قَلَّ حتى كاد لا يوجد،وهذا جامع لكل شيء. والعَزَزُ والعَزازُ: المكان الصُّلْب السريع السيل. وقال ابن شميل: العَزازُ ما غَلُظَ من الأَرض وأَسْرَعَ سَيْلُ مطره يكون من القِيعانِ والصَّحاصِحِ وأَسْنادِ الجبال والإِكامِ وظُهور القِفاف؛ قال العجاج: من الصَّفا العاسِي ويَدْعَسْنَ الغَدَرْ عَزَازَهُ، ويَهْتَمِرْنَ ما انْهَمَرْ وقال أَبو عمرو: في مسايل الوادي أَبعدُها سَيْلاً الرَّحَبَة ثم الشُّعْبَةُ ثم التَّلْعَةُ ثم المِذْنَبُ ثم العَزَازَةُ. وفي كتابه، صلى الله عليه وسلم، لوَفْدِ هَمْدانَ: على أَن لهم عَزَازَها؛ العَزَازَ: ما صَلُبَ من الأَرض واشتدّ وخَشُنَ، وإِنما يكون في أَطرافها؛ ومنه حديث الزهري: قال كنتُ أَخْتَلِفُ إِلى عبيد الله بن عبد الله بن عُتْبَة فكنت أَخدُمُه، وذكَر جُهْدَه في الخِدمة فَقَدَّرْتُ أَني اسْتَنْظَفْتُ ما عنده واستغنيت عنه، فخرج يوماً فلم أَقُمْ له ولم أُظْهِرْ من تَكْرِمَته ما كنتُ أُظهره من قبلُ فنظر إِليَّ وقال: إِنك بعدُ في العَزَازِ فَقُمْ أَي أَنت في الأَطراف من العلم لم تتوسطه بعدُ. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، نهى عن البول في العَزازِ لئلا يَتَرَشَّشَ عليه. وفي حديث الحجاج في صفة الغيث: وأَسالت العَزازَ؛ وأَرض عَزازٌ وعَزَّاءُ وعَزَازَةٌ ومَعْزوزةٌ: كذلك؛ أَنشد ابن الأَعرابي: عَزَازَة كلِّ سائِلِ نَفْعِ سَوْءٍ، لكلِّ عَزَازَةٍ سالتْ قَرارُ وأَنشد ثعلب: قَرارة كل سائلِ نَفْعِ سَوْءٍ، لكلِّ قَرارَةٍ سالتْ قَرارُ قال: وهو أَجود. وأَعْزَزْنا: وقعنا في أَرضٍ عَزَازٍ وسرنا فيها، كما يقال: أَسْهَلْنا وقعنا في أَرض سهلةٍ. وعَزَّزَ المطرُ الأَرضَ: لَبَّدَها. ويقال للوابلِ إِذا ضرب الأَرض السهلة فَشَدَّدَها حتى لا تَسُوخَ فيها الرِّجْلُ: قد عَزَّزَها وعَزَّزَ منها؛ وقال: عَزَّزَ منه، وهو مُعْطِي الإِسْهالْ، ضَرْبُ السَّوارِي مَتْنَه بالتَّهْتالْ وتَعَزَّز لحمُ الناقة: اشتدَّ وصَلُبَ. وتَعَزَّزَ الشيءُ: اشتدّ؛ قال المُتَلَمِّسُ: أُجُدٌ إِذا ضَمَرَتْ تَعَزَّزَ لَحْمُها، وإِذا تُشَدُّ بِنِسْعِها لا تنْبِسُ لا تَنْبِسُ أَي لا تَرْغُو. وفرسٌ مُعْتَزَّة: غليظة اللحم شديدته. وقولهم تَعَزَّيْتُ عنه أَي تصبرت أَصلها تَعَزَّزْت أَي تشدّدت مثل تَظَنَّيْت من تَظَنَّنْتُ، ولها نظائر تذكر في مواضعها، والاسم منه العَزاءُ. وقول النبي، صلى الله عليه وسلم: مَنْ لم يَتَعَزَّ بِعَزاءِ اللهِ فليس منَّا؛ فسره ثعلب فقال: معناه من لم يَرُدَّ أَمْرَه إِلى الله فليس منا. والعَزَّاءُ: السَّنَةُ الشديدة؛ قال: ويَعْبِطُ الكُومَ في العَزَّاءِ إِنْ طُرِقا وقيل: هي الشدة. وشاة عَزُوزٌ: ضيِّقة الأَحاليل، وكذلك الناقة، والجمع عُزُزٌ، وقد عَزَّتْ تَعُزُّ عُزُوزاً وعِزازاً وعَزُزَتْ عُزُزاً، بضمتين؛ عن ابن الأَعرابي، وتَعَزَّزَتْ، والاسم العَزَزُ والعَزَازُ. وفلان عَنْزٌ عَزُوزٌ: لها دَرُّ جَمٌّ، وذلك إِذا كان كثير المال شحيحاً. وشاة عَزُوز: ضيقة الأَحاليل لا تَدِرُّ حتى تُحْلَبَ بجُهْدٍ. وقد أَعَزَّت إِذا كانت عَزُوزاً، وقيل: عَزُزَتِ الناقة إِذا ضاق إِحليلها ولها لبن كثير. قال الأَزهري: أَظهر التضعيف في عَزُزَتْ، ومثله قليل. وفي حديث موسى وشعيب، عليهما السلام: فجاءَت به قالِبَ لَوْنٍ ليس فيها عَزُوزٌ ولا فَشُوشٌ؛ العزُوزُ: الشاة البَكِيئَةُ القليلة اللبن الضَّيِّقَةُ الإِحليل؛ ومنه حديث عمرو بن ميمون: لو أَن رجلاً أَخذ شاة عَزُوزاً فحلبها ما فرغ من حَلْبِها حتى أُصَلِّيَ الصلواتِ الخمسَ؛ يريد التجوّز في الصلاة وتخفيفَها؛ ومنه حديث أَبي ذرٍّ: هل يَثْبُتُ لكم العدوُّ حَلْبَ شاةٍ؟ قال: إِي والله وأَرْبَعٍ عُزُزٍ؛ هو جمع عزوز كصَبُور وصُبُرٍ. وعَزَّ الماءُ يَعِزُّ وعَزَّتِ القَرْحَةُ تَعِزُّ إِذا سال ما فيها، وكذلك مَذَعَ وبَذَعَ وضَهَى وهَمَى وفَزَّ وفَضَّ إِذا سال. وأَعَزَّتِ الشاة: اسْتَبانَ حَمْلُها وعَظُمَ ضَرْعُها؛ يقال ذلك للمَعَز والضَّأْن، يقال: أَرْأَتْ ورَمَّدَتْ وأَعَزَّت وأَضْرَعَتْ بمعنى واحد. وعازَّ الرجلُ إِبلَه وغنمه مُعازَّةً إِذا كانت مِراضاً لا تقدر أَن ترعى فاحْتَشَّ لها ولَقَّمَها، ولا تكون المُعازَّةُ إِلا في المال ولم نسمع في مصدره عِزازاً. وعَزَّه يَعُزُّه عَزًّا: قهره وغلبه. وفي التنزيل العزيز: وعَزَّني في الخِطاب؛ أَي غلبني في الاحتجاج. وقرأَ بعضهم: وعازَّني في الخطاب، أَي غالبني؛ وأَنشد في صفة جَمَل: يَعُزُّ على الطريقِ بمَنْكِبَيْهِ، كما ابْتَرَكَ الخَلِيعُ على القِداحِ يقول: يغلب هذا الجملُ الإِبلَ على لزوم الطريق فشبَّه حرصه على لزوم الطريق وإِلحاحَه على السير بحرص هذا الخليع على الضرب بالقداح لعله يسترجع بعض ما ذهب من ماله، والخليع: المخلوع المَقْمُور مالُه. وفي المثل: من عَزَّ بَزَّ أي غَلَبَ سَلَبَ، والاسم العِزَّة، وهي القوّة والغلبة؛ وقوله: عَزَّ على الريح الشَّبُوبَ الأَعْفَرا أَي غلبه وحال بينه وبين الريح فردَّ وجوهها، ويعني بالشَّبُوب الظبي لا الثور لأَن الأَعفر ليس من صفات البقر. والعَزْعَزَةُ: الغلبة. وعازَّني فَعَزَزْتُه أَي غالبني فغلبته، وضمُّ العين في مثل هذا مطَّرد وليس في كل شيءٍ، يقال: فاعلني فَفَعَلْتُه. والعِزُّ: المطر الغَزير، وقيل: مطر عِزٌّ شديد كثير لا يمتنع منه سهل ولا جبل إِلا أَساله. وقال أَبو حنيفة: العِزُّ المطر الكثير. أَرض مَعْزُوزَة: أَصابها عِزٌّ من المطر. والعَزَّاءُ: المطر الشديد الوابل. والعَزَّاءُ: الشِّدَّةُ. والعُزَيْزاءُ من الفرس: ما بين عُكْوَتِه وجاعِرَتِه، يمد ويقصر، وهما العُزَيْزاوانِ؛ والعُزَيْزاوانِ: عَصَبَتانِ في أُصول الصَّلَوَيْنِ فُصِلَتا من العَجْبِ وأَطرافِ الوَرِكَينِ؛ وقال أَبو مالك: العُزَيْزاءُ عَصَبَة رقيقة مركبة في الخَوْرانِ إِلى الورك؛ وأَنشد في صفة فرس: أُمِرَّتْ عُزَيْزاءُ ونِيطَتْ كُرومُه، إِلى كَفَلٍ رَابٍ، وصُلْبٍ مُوَثَّقِ والكَرْمَةُ: رأْس الفخذ المستدير كأَنه جَوْزَةٌ وموضعُها الذي تدور فيه من الورك القَلْتُ، قال: ومن مَدَّ العُزَيْزَا من الفرس قال: عُزَيْزاوانِ، ومن قَصَرَ ثَنَّى عُزَيْزَيانِ، وهما طرفا الوَرِكين. وفي شرح أَسماء الله الحسنى لابن بَرْجانَ: العَزُوز من أَسماء فرج المرأَة البكر.والعُزَّى: شجرة كانت تُعبد من دون الله تعالى؛ قال ابن سيده: أُراه تأْنيث الأَعَزِّ، والأَعَزُّ بمعنى العَزيزِ، والعُزَّى بمعنى العَزِيزَةِ؛ قال بعضهم: وقد يجوز في العُزَّى أَن تكون تأْنيث الأَعَزِّ بمنزلة الفُضْلى من الأَفْضَل والكُبْرَى من الأَكْبَرِ، فإِذا كان ذلك فاللام في العُزَّى ليست زائدة بل هي على حد اللام في الحَرثِ والعَبَّاسِ، قال: والوجه أَن تكون زائدة لأَنا لم نسمع في الصفات العُزَّى كما سمعنا فيها الصُّغْرى والكُبْرَى. وفي التنزيل العزيز: أَفرأَيتم اللاَّتَ والعُزَّى؛ جاءَ في التفسير: أَن اللاَّتَ صَنَمٌ كان لِثَقِيف، والعُزَّى صنم كان لقريش وبني كِنانَةَ؛ قال الشاعر: أَمَا ودِماءٍ مائراتٍ تَخالُها، على قُنَّةِ العُزَّى وبالنَّسْرِ، عَنْدَما ويقال: العُزَّى سَمُرَةٌ كانت لغَطَفان يعبدونها وكانوا بَنَوْا عليها بيتاً وأَقاموا لها سَدَنَةً فبعث إِليها رسول الله، صلى الله عليه وسلم، خالد بن الوليد فهدم البيت وأَحرق السَّمُرَة وهو يقول: يا عُزَّ، كُفْرانَكِ لا سُبْحانَكِ إِنِّي رأَيتُ الله قد أَهانَكِ وعبد العُزَّى: اسم أَبي لَهَبٍ، وإِنما كَنَّاه الله عز وجل فقال: تَبَّتْ يَدَا أَبي لَهَبٍ، ولم يُسَمِّه لأَن اسمه مُحالٌ. وأَعَزَّت البقرةُ إِذا عَسُرَ حَمْلُها. واسْتَعَزَّ الرَّمْلُ: تَماسَكَ فلم يَنْهَلْ. واسْتَعَزَّ الله بفلان (* قوله« واستعز الله بفلان» هكذا في الأصل. وعبارة القاموس وشرحه: واستعز الله به أماته.) واسْتَعَزَّ فلان بحقِّي أَي غَلَبَني. واسْتُعِزَّ بفلان أَي غُلِبَ في كل شيءٍ من عاهةٍ أَو مَرَضٍ أَو غيره. وقال أَبو عمرو: اسْتُعِزَّ بالعليل إِذا اشتدَّ وجعُه وغُلِب على عقله. وفي الحديث: لما قَدِمَ المدينة نزل على كُلْثوم بن الهَدْمِ وهو شاكٍ ثم اسْتُعِزَّ بكُلْثُومٍ فانتقل إِلى سعد بن خَيْثَمة. وفي الحديث: أَنه اسْتُعِزَّ برسول الله، صلى الله عليه وسلم، في مرضه الذي مات فيه أَي اشتدّ به المرضُ وأَشرف على الموت؛ يقال: عَزَّ يَعَزُّ، بالفتح (* قوله« يقال عز يعز بالفتح إلخ» عبارة النهاية: يقال عز يعز بالفتح إِذا اشتد، واستعز به المرض وغيره واستعز عليه إذا اشتد عليه وغلبه، ثم يبنى الفعل للمفعول)، إِذا اشتدَّ، واسْتُعِزَّ عليه إِذا اشتد عليه وغلبه. وفي حديث ابن عمر، رضي الله عنه: أَن قوماً مُحْرِمِينَ اشتركوا في قتل صيد فقالوا: على كل رجل مِنَّا جزاءٌ، فسأَلوا بعضَ الصحابة عما يجبُ عليهم فأَمر لكل واحد منهم بكفَّارة، ثم سأَلوا ابنَ عمر وأَخبروه بفُتْيا الذي أَفتاهم فقال: إِنكم لَمُعَزَّزٌ بكم، على جميعكم شاةٌ، وفي لفظٍ آخر: عليكم جزاءٌ واحدٌ، قوله لَمُعَزَّزٌ بكم أَي مشدد بكم ومُثَقَّل عليكم الأَمرُ: وفلانٌ مِعْزازُ المرض أَي شديده. ويقال له إِذا مات أَيضاً: قد اسْتُعِزَّ به. والعَزَّة، بالفتح: بنت الظَّبْية؛ قال الراجز: هانَ على عَزّةَ بنتِ الشَّحَّاجْ مَهْوَى جِمالِ مالِك في الإِدْلاجْ وبها سميت المرأَة عَزَّة. ويقال للعَنْز إِذا زُجِرت: عَزْعَزْ، وقد عَزْعَزْتُ بها فلم تَعَزْعَزْ أَي لم تَتَنَحَّ، والله أَعلم.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.042 harf* ع ز ز * * العِزُّ * ضد الذل تقول منه * عَزَّ * يعز * عِزَّا * بكسر العين فيهما و * عَزازةً * بالفتح فهو * عَزِيزٌ * أي قوي بعد ذلة و * أغَزَّهُ * الله و * عَزَّ * الشيء أيضا بوزان ما مر فهو * عَزيزٌ * إذا قل فلا يكاد يوجد و * عَزَزْتُ * عليه بالفتح كرمت عليه وقوله تعالى ﴿فَعَزَّزْنا بثالث﴾ يخفف ويشدد أي قوينا وشددنا و * تَعَزَّزَ * الرجل صار عزيزا وهو * يَعْتَزُّ * بفلان و * عَزَّ * عليَّ أن
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR22.967 harfعز الرجل يعر عزا وعزة، بكسرهما، وعزازة، بالفتح: صار عزيزا، كتعزز، ومنه الحديث: قال لعائشة: هل تدرين لم كان قومك رفعوا باب الكعبة، قالت: لا. قال: تعززا لا يدخلها إلا من أرادوا ، أي تكبرا وتشددا على الناس، وجاء في بعض نسخ مسلم: تعزرا، بالراء بعد الزاي من التعزير وهو التوقير. قال أبو زيد: عز الرجل يعز عزا وعزة، إذا قوي بعد ذلة وصار عزيزا. وأعزه الله تعالى: جعله عزيزا وعززه تعزيزا كذلك، ويقال: عززت
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.914 harfعَزَّ
عَزَّ I ( n. ac. عَزّ 1 , عِزّ 2 , عِزَّة 2t , عَزَاْزَة 22t ),
a. Was, became mighty, powerful; was great, exalted; was loved, honoured.
b. Was rare, scarce; was valuable, precious, costly, dear.
c. Strengthened himself.
d. [ 'Ala ], Was hard, difficult for; tried, distressed.
e. Resisted, withstood.
f. U ( n. ac. عَزّ 1 ) [ acc. & Fī ], Surpassed, excelled, vanquished,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR110.829 harfعزز
1.BAB
عَزَّ - يَعُزَّ - عِزٌّ - عِزٌّاً - عَزِيْز عَزَّزَ - يُعَزِّزُ
عَزَّ - يَعُزَّ + كائن + كائناً: يفوقه ويقوى عليه فيغلبه ويقهره، ويخضعه لسلطانه وحكمه
عَزَّ - يَعُزَّ + كائن + كائناً + في أمر: يفوقه ويقوى عليه فيغلبه ويقهره، ويخضعه لسلطانه وحكمه في ذلك الأمر
﴿فقال أكفلنيها وعزني في الخطاب﴾
عَزَّ - يَعُزَّ + كائن أو أمر أو شيء + على
Sîgalar(22)
Mücavir kökler102 mücavir (348 toplam)
- حكم
49 ortak ayet · Gem demektir
- أله
69 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- رحم
20 ortak ayet · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- قوي
7 ortak ayet · Kuvvet
- نقم
5 ortak ayet · Lokma, ağza alınan bir parça yemektir
- رهط
2 ortak ayet · Köstebeğin kazdığı toprağı biriktirdiği yuvasıdır
- ذلل
4 ortak ayet · Zeyl etek denektir
- طمأن
3 ortak ayet · Huzur bulan
- سبح
7 ortak ayet · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
- عنت
2 ortak ayet · Sıkıntıya düştünüz
- صور
3 ortak ayet · Sûr
- لحق
2 ortak ayet · Meyve devşirdikten sonra olgunlaşan meyveler demektir
Geçtiği ayetler(117)
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinRabbımız, onların arasından, senin ayetlerin onlara okuyacak, kitabı, hikmeti öğretecek ve onları tezkiye edecek bir peygember gönder. Şüphesiz ki Aziz, Hakim Sensin Sen.
هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinSizi rahimlerde dilediği gibi şekillendiren O’dur. O’ndan başka hiç bir ilah yoktur. O, Aziz’dir, Hakim’dir.
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinAllah, şehadet etti ki: Gerçekten O’ndan başka ilah yoktur. Melekler ve ilim sahibleri de adaleti ayakta tutarak buna şehadet ettiler; O’ndan başka ilah yoktur. O, Aziz’dir, Hakim’dir.
إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinDoğrusu işte budur, o kıssanın hak ifadesi: Allah’dan başka ilah yoktur. Şüphesiz ki Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.
إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinEğer onlara azab edersen; şüphesiz onlar Senin kullarındır. Şayet bağışlarsan; muhakkak ki Sensin Sen; Aziz, Hakim.
فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ
EtkinEmrimiz gelince; Salih’i ve beraberindeki mü’minleri, tarafımızdan bir rahmet ile azabdan ve o günün rüsvaylığından kurtardık. Doğrusu Rabbın; Kavi’dir, Aziz’dir.
قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
EtkinDediler ki: Ey Aziz, gerçekten bunun ihtiyar bir babası var, onun yerine bizden birini al. Doğrusu biz seni ihsan edenlerden görüyoruz.
فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا …
EtkinOnlar yanına vardıklarında dediler ki: Ey Aziz; bizi de ailemizi de darlık bastı, pek değersiz bir malla geldik. Bize yine tam ölçek ver de tasadduk et. Muhakkak ki Allah, tasadduk edenleri mükafaatlandırır.
وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinBiz, her peygamberi kendi milletinin diliyle gönderdik ki; onlara, apaçık anlatsın. Bundan sonra Allah; dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Ve O; Aziz’dir, Hakim’dir.
لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinAhirete inanmayanlar kötülük örneğidirler. En yüce örnek ise Allah’ındır. O; Aziz’dir, Hakim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عزز |
| Yapı | Üçlü (katlamalı / müzâaf) |
| Özel Durum | Müzâaf (ayn ve lâm harfleri aynı cinstendir) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قوو, غلب, قدر |
| Zıt Kök | ذلل |
| Çekirdek Özet 1 | Sert, taşlık ve aşınmaz zemin; geçit vermeme, aşılmazlık ve nadirlik |
| Çekirdek Özet 2 | Mağlup edilemez mutlak kudret, sarsılmaz izzet ve zeval bulmaz üstünlük |
| Çekirdek Özet 3 | Dış etkilere karşı tam bağımsızlık, ontolojik direnç ve ilahi egemenlik |
| Kritik Hata Riski | İzzeti kör bir zorbalık veya kaba kuvvet sanarak ahlaki ve ontolojik yetkinlik zemininden koparmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عز | Kendi sınırını koruma, ayrışarak sertleşme ve baskı altına girmeme yönündeki ilk direnç; nitekim عزب kökünde uzaklaşarak korunma, عزر kökünde sınır çekerek takviye etme, عزل kökünde bütünüyle ayırma ve عزم kökünde iradeyi sertleştirip pekiştirme hareketleri bu ortak zemine dayanır. | ز | İkilenen kesici ve engelleyici ses unsuru, direncin ve aşılmazlığın kalıcı bir niteliğe dönüşerek mutlak bir galebe ve aşınmaz bir kudret haline gelmesini sağlamıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Varlığın merkezindeki diri kaynak, bilme ve odak noktası oluş |
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Dış tesirlere sınır çizen, bölen ve içeri sızmayı engelleyen keskin hat |
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Keskin sınırın pekiştirilmesi, geçit vermezliğin ve direncin iki katına çıkarılması |
| عزز | Kaynağın çifte keskin hatla kuşatılarak dış müdahalelere bütünüyle kapatılması, aşınmaz ve mağlup edilemez bir üstünlük merkezi kurulması hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert, taşlık, ayak basıldığında iz bırakmayan ve çiğnenmesi güç zemin (el-azāz). Suyun içine batmayıp akıp gittiği sert toprak tabakası ile memesinin darlığı sebebiyle sütü ancak büyük bir güçlükle sağılabilen koyun (el-azūz). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Ferazdak, kabilesinin şeref ve sarsılmaz konumunu överken kökü bina sütunlarının yıkılmazlığı anlamında kullanmıştır: إنّ الذي سمك السَّماء بنى لنا / بَيْتا دَعائمُهُ أعَـزُّ وأطـوَلُ. Aynı dönemin recez şairi el-Accâc ise kıtlık ve şiddet yılını nitelemek üzere şöyle demiştir: ويَعْبِطُ الكُوم في العَزَّاءِ إن طُرِقَا. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāġa.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde عزز kökü, fiziksel dayanıklılık, katılık, zorluk ve mağlup edilemez kudret ekseninde son derece köklü ve tutarlı bir semantik devamlılığa sahiptir. İbranicede aynı ses ve anlam denkliğiyle yer alan עָזַז (azaz) fiili güçlü olmak, metanet göstermek, sertleşmek ve galebe çalmak manalarını taşır; buradan türeyen עֹז (oz) gücü, sığınak niteliğindeki sarsılmazlığı ifade eder. Süryanicede ܥܙܙ (‘zaz) kökü şiddetlenmek, kuvvet bulmak, direnmek ve baskın gelmek anlamında kullanılır. Ugarit tabletlerinde 'zz biçimi tanrısal veya krallara mahsus sarsılmaz kudreti niteleyen bir sıfat olarak yaygındır. Kökün Afro-Asyatik katmandaki en ilksel anlamı, dışarıdan gelen basınca boyun eğmeyen, dağılmayan ve şekil değiştirmeyen katı kütle hareketidir. Arapçada bu ilksel fiziki sertlik (el-azāz), ahlaki ve ontolojik alana taşınarak kimsenin üstesinden gelemediği mutlak hâkimiyet, onur, dokunulmazlık ve nadir bulunurluk (izzet) kavramlarına kaynaklık etmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sert, su geçirmeyen ve ayak izi bırakmayan taştan, aşılmaz güce ve izzete intikal | Çöl tabiatındaki aşınmaz taşlık arazinin (el-azāz) taşıdığı geçit vermezlik vasfı, boyun eğmezlik ve galebe manasına dönüştürülmüştür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עָזַז (azaz), Süryanice ܥܙܙ (‘zaz), Ugaritçe ‘zz | Doğu ve Batı Sami kollarının tamamında 'fiziki güç, tahkim edilmiş sığınak ve sarsılmaz üstünlük' ortak kök değeridir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik kollarda kökle doğrudan örtüşen ikna edici bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عزز | Anlamlı | Güçlü, galip ve aşılmaz olmak | Sertlik, boyun eğmezlik ve mutlak üstünlük. | Hedef kök; Kur'an'da 120 kez geçer. |
| زعز | Anlamlı | Şiddetle sarsmak ve yerinden oynatmak | Dörtlü زعزع formunun ikili çekirdek köküdür; rüzgârın bir şeyi kökünden sarsması hareketidir. | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki sarsılmaz sertliğe karşı sarsma fiilidir. |
| ززع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîbü'l-Luğa'da mühmel (kullanım dışı) kaydedilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عزز | Merkez | Mutlak galebe ve aşılmazlık | Dış tesirlere kapalı, asla mağlup edilemez, sarsılmaz ve onurlu güç | Hem kendi içinde direnç hem dışa karşı üstünlük bildirir |
| قوو | Komşu | Kuvvet ve dayanıklılık | Zayıflığın zıddı olarak enerjik ve fiili yapabilme gücünü ifade eder; izzetteki aşılmaz üstünlük ve şeref vurgusu ikincildir | Eylemi icra edebilme potansiyelidir |
| غلب | Komşu | Galebe çalmak ve yenmek | Bir mücadele ve çatışma sonrasında hasmı alt etmeyi bildirir; izzet ise mücadele olmaksızın da zatî bir aşılmazlıktır | Çatışma neticesinde ortaya çıkan fiili üstünlüktür |
| قدر | Komşu | Güç yetirme ve ölçü koyma | Bir şeyi belli bir ölçü ve takdir dairesinde yapabilme yetkinliğidir | Ölçülü güç ve tasarruf kudretidir |
| ذلل | Zıt | Zillet ve boyun eğme | Kolayca yönlendirilen, çiğnenen, direnci kırılmış ve emre amade kılınmış durum | İzzetin doğrudan karşıtı olup direncin ve şerefin yokluğudur |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عزز | Sertleşmek, üstün gelmek, aşılmaz olmak | Hem ontolojik dokunulmazlığı hem kudret ve azameti hem de az bulunur kıymeti içerir. | Kesin |
| Latince | invictus, praevalens | Yenilmez, baskın çıkan | invictus kelimesi yenilmezlik ve aşılamazlık yönünü, praevalens ise galebe çalma yönünü karşılar; izzetin ahlaki ve ontolojik asalet boyutunu tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | invincible, mighty, prevalent | Yenilmez, kudretli, hâkim | invincible aşılmazlık yönünü, mighty kuvvetini verir; kökün nadirlik (az bulunma) boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | unüberwindlich, allmächtig | Aşılamaz, mutlak kudretli | Fiziksel ve metafizik direnci çok iyi karşılar; toplumsal şeref ve onur nüansını eksik bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | invincible, souverain | Yenilmez, egemen | souverain ile egemenlik ve üstünlük boyutu, invincible ile aşılamazlık boyutu karşılanır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْعَزِيزُ / عَزِيزٌ | Allah'ın mutlak mağlup edilemez kudreti | İlahî isim bağlamında; özellikle 'el-Hakîm' ve 'er-Rahîm' isimleriyle birlikte hükmün ve merhametin zayıflıktan değil aşılmaz güçten kaynaklandığını bildiren ayetler (Bakara 2:129, Şuarâ 26:9). |
| الْعِزَّةَ / عِزَّةٍ | Sahte büyüklük taslama, kibir ve inat | Müşrik ve münafıkların hakka karşı dirençlerini ve haksız gururlarını bildiren bağlamlar (Bakara 2:206, Sâd 38:2). |
| الْعِزَّةُ | Hakiki ve kalıcı onur, dokunulmaz şeref | Bütün üstünlüğün yalnızca Allah'a, Resulüne ve müminlere ait olduğunu bildiren ayetler (Fâtır 35:10, Münâfikûn 63:8). |
| فَعَزَّزْنَا | Desteklemek, takviye ederek güçlendirmek | Elçilerin tebliğ hareketine üçüncü bir elçiyle güç ve dayanak verilmesi bağlamı (Yâsîn 36:14). |
| وَعَزَّنِي | Münazarada veya davada baskın çıkmak | İki kişi arasındaki hak iddialaşmasında birinin diğerine baskın gelmesi (Sâd 38:23). |
| عَزِيزٌ عَلَيْهِ | Ağır gelmek, tahammülü güç olmak | Müminlerin sıkıntıya uğramasının Peygamber'e çok ağır geldiğini ifade eden bağlam (Tevbe 9:128). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı İlâhiyye ve el-Esmâü'l-Hüsnâ | Allah'ın 'el-Azîz' isminin zâtî mi fiilî mi olduğu; O'nun kudretinin hiçbir kayıt ve illetle sınırlandırılamayacağı, hiçbir şeyin O'na galebe çalamayacağı tartışması. | Mutlak galebe, zatî dokunulmazlık ve dengi bulunmayan aşkınlık. |
| Fıkıh | Müslümanın hukuki ve ahlaki izzeti | İslâm'ın ve müminin izzetinin zedelenmemesi ilkesi; zimmî hukuku, cizye, kısas ve köle azadında izzet ve zillet statülerinin tespiti. | Hukuki korunmuşluk, aşağılanmaya karşı dokunulmazlık ve hak üstünlüğü. |
| Tefsir | İsim çiftlerinin semantik terkibi | Kur'an'da 'el-Azîz' isminin 'el-Hakîm' ile 47 kez, 'er-Rahîm' ile 13 kez yan yana gelmesinin hikmeti; mutlak gücün hikmet ve rahmetle dizginlendiği tespiti. | Zorbalıktan arınmış, hikmetle kuşatılmış meşru ve dengeli kudret. |
| Hadis | Ahlaki vakar ile kibir ayrımı | "İzzet O'nun izârı, azamet O'nun ridâsıdır" kudsî hadisi ve kişinin dinde izzet ararken kibre düşmemesi, müminin kendisini zillete düşürmemesi gerektiği bahsi. | Kulun Allah'a sığınarak kazandığı vakar ve sahte benlik taslamaktan sakınma. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk ekseni | Mutlak dokunulmazlık ve sığınak | Sahte güç odaklarına boyun eğmeyi engelleme | Bütün izzetin Allah'a ait olduğunu bilmek, mümini dünyevi otoriteler karşısında eğilmekten kurtarır. | Kesin |
| İlmi | Hakikatin epistemolojik sağlamlığı | Yanlışlanamaz aksiyomatik zemin | Şüphe ve tahrif baskısına karşı direnç | Çürütülemez, aşınmaz ve doğruluğu zeval bulmaz temel hakikat ilkelerinin sarsılmazlığını temin eder. | Güçlü |
| Siyasi | Egemenlik ve dış bağımsızlık | Tam egemenlik (hâkimiyet) | Vesayet ve tahakkümü reddetme | Bir toplumun veya devletin dış baskılara boyun eğmeme, kendi kaderini tayin etme ve caydırıcı olma yeteneğidir. | Kesin |
| İktisadi | Kıymet ve kaynak güvenliği | Değerlilik, az bulunurluk (kıtlık) | Enflasyona ve değer kaybına karşı dayanıklılık | Arzı sınırlı, bozulmayan ve kolayca ikame edilemeyen stratejik malların yüksek değerini ve piyasa direncini temsil eder. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel bariyeri / Deformasyon direnci | Fizikte bir parçacığın veya sistemin dış bir kuvvet tarafından durumunun değiştirilmesine karşı koyduğu aşılmaz enerji eşiği; malzeme biliminde maddenin basınç altında yapısını koruma katsayısı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal egemenlik ve otonomi | Siyaset ve hukuk felsefesinde bir yapının dışarıdan hiçbir meşruiyet veya emir almaksızın kendi kurallarını koyabilme ve müdahalelere karşı tam dokunulmazlık zırhına sahip olma durumu. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İzzeti yalnızca dünyevi şan, şöhret, siyasi kibir, milliyetçi böbürlenme veya kaba askeri üstünlük zannetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İzzetin yalnızca Allah'a ait ontolojik bir hakikat olduğu; ahlak, hikmet ve adaletle birleşmeyen hiçbir gücün izzet sayılamayacağı, aksine 'el-ızzetü bi'l-ism' (günahla gelen kibir) olarak zilletin ta kendisi olduğu gerçeği. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Gücü hakikatin ölçüsü saymak; zalimlerin geçici galebesini izzet zannederek hakiki izzeti zayıf görünen adaletin ve tevhidin yanında aramamaktan doğan ahlaki ve itikadi çöküş. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın uluhiyet tasavvurunda kudretin keyfî bir zorbalık değil, aşılmaz bir izzet, mutlak bir hikmet ve kuşatıcı bir rahmet dengesi üzerinde durduğunu kavramanın anahtarıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Esma-i Hüsna ayetlerinde (özellikle el-Azîz el-Hakîm ve el-Azîz er-Rahîm terkiplerinde), peygamberlerin kavimleriyle olan güç mücadelelerinde ve münafıkların üstünlük iddialarını boşa çıkaran ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminlerin dünyevi güçsüzlük anlarında zillete düştükleri vehmini yıkar; hakiki izzetin siyasi veya maddi üstünlükte değil, Allah'a aidiyette olduğunu göstererek güç ile hakikat arasındaki ilişkiyi doğru kurar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert, çiğnenemez, iz bırakmaz taşlık zemin; su sızdırmazlık, nadir bulunuş ve aşınmazlık.
- Soyut anlamDışarıdan hiçbir gücün mağlup edemediği, zevale uğratamadığı mutlak üstünlük, sarsılmaz haysiyet ve dokunulmazlık.
- Sistematik karşılıkSistemin dış müdahalelere karşı geliştirdiği mutlak direnç eşiği ve kendi meşruiyetini bizatihi kendi aşkınlığından alan egemenlik merkezi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde tüm varlık ve etkileşim uzayını temsil eder. kümesi bu uzayda izzet sahibi merkezi gösterir. Formül iki temel hareketi modeller: İlk kısım olan ifadesi, uzaydaki herhangi bir unsurunun üzerine uyguladığı hiçbir etki veya baskının üzerinde bir deformasyona, aşınmaya veya değişime () yol açamayacağını, yani mutlak aşılmazlık ve direnci simgeler. İkinci kısım olan ise sistemdeki diğer tüm unsurlara karşı 'in mutlak galebe ve üstünlüğünü () ifade eder.