عزز
ع - ز - ز
KÖK- 120 geçiş
- 117 ayet
- 22 sîga
- 9 sözlük
Yağmur suyu ile doymuş topraktır. Ta’ziz etmek güçlendirmek veya yüceltmek anlamına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Yağmur suyu ile doymuş topraktır. Ta’ziz etmek güçlendirmek veya yüceltmek anlamına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.375 harfباب العين والزاي
)ع ز، ز ع مستعملان( عز: العزَّة لله تبارك وتعالى، والله العزيز يُعِزُّ من يشاء ويُذِلُّ من يشاء. من اعتَزَّ بالله أعزَّه الله. ويُقال: عزَّ الشيء، جامِعٌ لكلّ شَيء إذا قلَّ حتى يكادُ لا يُوجدُ من قلَّته.
يَعِزُّ عِزَّة، وهو عزيز بَيَّنُ العَزازة، ومُلْك أعَزُّ أي عزيز، قال الفرزدق:
إنّ الذي سمك السَّماء بنى لنا بَيْتا دَعائمُهُ أعَـزُّ وأطـوَلُ
والعزَّاءُ: السَّنة الشَّديدةُ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.780 harfالعِزُّ: خلاف الذُلّ. ومطر عِزٌّ، أي شديد. وعَزَّ الشيء يَعِزُّ عِزًّا وعِزَّةً وعَزازَةً، إذا قلَّ لا يكاد يوجد، فهو عزيزٌ. وعَزَّ فلان يَعِزُّ عِزًّا وعِزَّةً وعَزازَةً أيضاً، أي صار عَزيزاً، أي قوي بعد ذِلَّة. وأعَزَّهُ الله. وعَزَزْت عليه أيضاً: كَرُمت عليه. وقوله تعالى: "فَعَزَّزْنا بثالث"، يخفَّف ويشدد، أي قوَّينا وشدَّدنا. وتَعَزَّزَ الرجلُ: صار عزيزاً. وهو يَعْتَزُّ بفلان. وعَزَّ عليَّ أن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR934 harfع ز ز
" من عزّ بزّ ": من عزّه على أمره يعزّه إذا غلبه.
قد عازّني فعززته.
وجيء به عزّاً بزّاً أي لا محالة.
وسيل عزّ: غالب.
وأعزز عليّ أن أراك بحال سوء.
وعزّ عليّ أن أسوءك أي اشتدّز وتقول للرجل: أتحبّني فيقول: لعزّ ما ولشدّ ما ولحقّ ما.
واستعز بالرجل إذا أصيب بعزاء وهي الشدة من مرض أو موت أو غير ذلك.
واستعز به المرض.
واستعز الرمل: تماسك.
قال رؤبة: إذا رجا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR13.786 harfالعَزِيزُ: من صفات الله عز وجل وأَسمائه الحسنى؛ قال الزجاج: هو الممتنع فلا يغلبه شيء، وقال غيره: هو القوي الغالب كل شيء، وقيل: هو الذي ليس كمثله شيء. ومن أَسمائه عز وجل المُعِزُّ، وهو الذي يَهَبُ العِزَّ لمن يشاء من عباده. والعِزُّ: خلاف الذُّلِّ. وفي الحديث: قال لعائشة: هل تَدْرِينَ لِمَ كان قومُك رفعوا باب الكعبة؟ قالت: لا، قال: تَعَزُّزاً أَن لا يدخلها إِلا من أَرادوا أَي تَكَبُّراً وتشدُّداً
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.042 harf* ع ز ز * * العِزُّ * ضد الذل تقول منه * عَزَّ * يعز * عِزَّا * بكسر العين فيهما و * عَزازةً * بالفتح فهو * عَزِيزٌ * أي قوي بعد ذلة و * أغَزَّهُ * الله و * عَزَّ * الشيء أيضا بوزان ما مر فهو * عَزيزٌ * إذا قل فلا يكاد يوجد و * عَزَزْتُ * عليه بالفتح كرمت عليه وقوله تعالى ﴿فَعَزَّزْنا بثالث﴾ يخفف ويشدد أي قوينا وشددنا و * تَعَزَّزَ * الرجل صار عزيزا وهو * يَعْتَزُّ * بفلان و * عَزَّ * عليَّ أن
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR22.967 harfعز الرجل يعر عزا وعزة، بكسرهما، وعزازة، بالفتح: صار عزيزا، كتعزز، ومنه الحديث: قال لعائشة: هل تدرين لم كان قومك رفعوا باب الكعبة، قالت: لا. قال: تعززا لا يدخلها إلا من أرادوا ، أي تكبرا وتشددا على الناس، وجاء في بعض نسخ مسلم: تعزرا، بالراء بعد الزاي من التعزير وهو التوقير. قال أبو زيد: عز الرجل يعز عزا وعزة، إذا قوي بعد ذلة وصار عزيزا. وأعزه الله تعالى: جعله عزيزا وعززه تعزيزا كذلك، ويقال: عززت
عز الرجل يعر عزا وعزة، بكسرهما، وعزازة، بالفتح: صار عزيزا، كتعزز، ومنه الحديث: قال لعائشة: هل تدرين لم كان قومك رفعوا باب الكعبة، قالت: لا. قال: تعززا لا يدخلها إلا من أرادوا ، أي تكبرا وتشددا على الناس، وجاء في بعض نسخ مسلم: تعزرا، بالراء بعد الزاي من التعزير وهو التوقير. قال أبو زيد: عز الرجل يعز عزا وعزة، إذا قوي بعد ذلة وصار عزيزا. وأعزه الله تعالى: جعله عزيزا وعززه تعزيزا كذلك، ويقال: عززت القوم وأعززتهم وعززتهم: قويتهم وشددتهم وفي التنزيل: فعززنا بثالث أي قوينا وشددنا وقد قرئت: فعززنا بالتخفيف كقولك: شددنا. والعز في الأصل القوة والشدة والغلبة والرفعة والامتناع. وفي البصائر: العزة: حالة مانعة للإنسان من أن يغلب، وهي يمدح بها تارة، ويذم بها تارة، كعزة الكفار: بل الذين كفروا في عزة وشقاق ووجه ذلك أن العزة لله ولرسوله، وهي الدائمة الباقية، وهي العزة الحقيقية، والعزة التي هي للكفار هي التعزز، وفي الحقيقة ذل لأنه تشبع بما لم يعطه، وقد تستعار العزة للحمية والأنفة المذمومة، وذلك في قوله تعالى: وإذا قيل له اتق الله أخذته العزة بالإثم عز الشيء يعز عزا وعزة وعزازة: قل فلا يكاد يوجد، وهذا جامع لكل شيء، فهو عزيز قليل. وفي البصائر: هو اعتبار بما قيل: كل موجود مملول وكل مفقود مطلوب، ج عزاز، بالكسر، وأعزة وأعزاء. قال الله تعالى: فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين ، أي جانبهم غليظ على الكافرين، لين على المؤمنين، وقال الشاعر: بيض الوجوه كريمة أحسابهم في كل نائبة عزاز الآنـف ولا يقال عززاء، كراهية التضعيف، وامتناع هذا مطرد في هذا النحو المضاعف. قال الأزهري: يتذللون للمؤمنين وإن كانوا أعزة، ويتعززون على الكافرين وإن كانوا في شرف الأحساب دونهم. عز الماء يعز، بالكسر، أي سال، وكذلك مذع وبذع وضهى وهمى وفز وفض. عزت القرحة تعز، بالكسر، إذا سال ما فيها. ويقال: عز علي أن تفعل كذا، وعز علي ذلك، أي حق واشتد وشق، وكذا قولهم: عز علي أن أسوءك. أي اشتد، كما في الأساس، يعز ويعز، كيقل ويمل، أي بالكسر وبالفتح، يقال: عز يعز، بالفتح، إذا اشتد، وعززت عليه أعز، من حد ضرب، أي كرمت عليه، نقله الجوهري. وأعززت بما أصابك، بالضم، أي مبنيا للمجهول، أي عظم علي. ويقال: أعزز علي بذلك، أي أعظم، ومعناه عظم علي، ومنه حديث علي رضي الله عنه لما رأى طلحة قتيلا قال: أعزز علي أبا محمد أن أراك مجدلا تحت نجوم السماء . والعزوز، كصبور: الناقة الضيقة الإحليل لا تدر حتى تحلب بجهد، وكذلك الشاة، ج عزز، بضمتين، كصبور وصبر، ويقولون: ما العزوز كالفتوح، ولا الجرور كالمتوح، أي ليست الضيقة الإحليل كالواسعته، والبعيدة القعر كالقريبته، وقد عزت تعز، كمد يمد، عزوزا، كقعود، وعزازا، بالكسر، وعززت، ككرمت، قال ابن الأعرابي: عززت الشاة والناقة عززا شديدا، بضمتين، إذا ضاق خلفها ولها لبن كثير. قال الأزهري: أظهر التضعيف في عززت، ومثله قليل، قد أعزت، إذا كانت عزوزا، كذلك تعززت، والاسم العزز والعزاز. وعزه يعزه عزا، كمده: قهره وغلبه في المعازة، أي المحاجة. قال الشاعر يصف جملا: يعز على الطريق بمنكـبـيه كما ابترك الخليع على القداح
أي يغلب هذا الجمل الإبل على لزوم الطريق، فشبه حرصه عليه وإلحاحه في السير بحرص هذا الخليع على الضرب بالقداح لعله يسترجع بعض ما ذهب من ماله، والخليع: المخلوع المقمور ماله. والاسم العزة، بالكسر، وهي القوة والغلبة، كعز عزه عزعزة. عزه في الخطاب، أي غلبه في الاحتجاج، وقيل: غالبه كعازه معازة، وقوله تعالى: وعزني في الخطاب أي غلبني، وقرئ: وعازني، أي غالبني، أو عزني: صار أعز مني في المخاطبة والمحاجة، ويقال: عازني فعززته، أي غالبني فغلبته، وضم العين في مثل هذا مطرد وليس في كل شيء يقال فاعلني ففعلته. والعزة، بالفتح: بنت الظبية، وقال الراجز: هان على عزة بنت الشحـاج مهوى جمال مالك في الإدلاج وبها سميت المرأة عزة، وهي بنت جميل الكنانية صاحبة كثير، وجميل هو أبو بصرة الغفاري. والعزاز، كسحاب: الأرض الصلبة، وفي كتابه صلى الله عليه وسلم لوفد همدان: على أن لهم عزازها وهو ما صلب من الأرض وخشن واشتد، وإنما يكون في أطرافها، ويقال: العزاز: المكان الصلب السريع السيل. قال ابن شميل: العزاز: ما غلظ من الأرض وأسرع سيل مطره، يكون من القيعان والصحاصح وأسناد الجبال والآكام وظهور القفاف. قال العجاج: من الصفا العاسي ويدهسن الغدر عزازه ويهتمرن ما انـهـمـر وقال أبو عمرو في مسايل الوادي: أبعدها سيلا الرحبة، ثم الشعبة، ثم التلعة، ثم المذنب ثم العزازة. وفي الحديث: أنه نهى عن البول في العزاز لئلا يترشش عليه. وفي حديث الحجاج في صفة الغيث: وأسالت العزاز. وأعز الرجل إعزازا: وقع فيها، أي في أرض عزاز وسار فيها، كما يقال أسهل، إذا وقع في أرض سهلة. عن أبي زيد: أعز فلانا: أكرمه وأحبه، وقد ضعف شمر هذه الكلمة عن أبي زيد. عن أبي زيد أيضا: أعزت الشاة من المعز والضأن، إذا استبان حملها وعظم ضرعها، قال: وكذلك أرأت ورمدت وأضرعت، بمعنى واحد. أعزت البقرة إذا عسر حملها، وقال ابن القطاع: ساء حملها. وعزاز، كسحاب: ع باليمن. وعزاز: د بالرقة قرب حلب شماليها. قالوا: إذا ترك ترابها على عقرب قتلها بالخواص، فإن أرضها مطلسمة، وقد نسب إليها الشهاب العزازي أحد الشعراء المجيدين، كان بعد السبعمائة، وقد ذكره الحافظ في التبصير. والعزاء، بالمد: السنة الشديدة، قال: ويعبط الكوم في العزاء إن طرقا يقال: هو معزاز المرض، كمحراب: أي شديده. والعزى، بالضم: العزيزة من النساء. قال ابن سيده: العزى: تأنيث الأعز، بمنزلة الفضلى من الأفضل، فإن كان ذلك فاللام في العزى ليست بزائدة، بل هي فيه على حد اللام في الحارث والعباس، قال: والوجه أن تكون زائدة، لأنا لم نسمع في الصفات العزى، كما سمعنا فيها الصغرى والكبرى. قوله تعالى: أفرأيتم اللات والعزى جاء في التفسير أن اللات صنم كان لثقيف، والعزى: صنم كان لقريش وبني كنانة، قال الشاعر: أما ودماء مائرات تخـالـهـا على قنة العزى وبالنسر عندما
أو العزى: سمرة عبدتها غطفان بن سعد بن قيس عيلان، أول من اتخذها منهم ظالم بن أسعد، فوق ذات عرق إلى البستان بتسعة أميال، بالنخلة الشامية، بقرب مكة، وقيل بالطائف، بنى عليها بيتا وسماه بسا، بالضم، وهو قول ابن الكلبي، وقال غيره: اسمه بساء، بالمد كما سيأتي، وأقاموا لها سدنة مضاهاة للكعبة، وكانوا يسمعون فيها الصوت، فبعث إليها رسول الله صلى الله عليه وسلم خالد بن الوليد رضي الله عنه عام الفتح، فهدم البيت، وقتل السادن وأحرق السمرة. وقرأت في شرح ديوان الهذليين لأبي سعيد السكري ما نصه: أخبر هشام بن الكلبي عن أبيه عن أبي صالح، عن ابن عباس قال: كانت العزى شيطانة تأتي ثلاث سمرات ببطن نخلة فلما افتتح النبي صلى الله عليه وسلم مكة بعث خالد بن الوليد فقال: ائت بطن نخلة، فإنك تجد بها ثلاث سمرات، فاعضد الأولى، فأتاها فعضدها، ثم أتى النبي صلى الله عليه وسلم فقال: هل رأيت شيئا? قال: لا، قال: فاعضد الثانية، فأتاها فعضدها، ثم أتى النبي صلى الله
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.914 harfعَزَّ
عَزَّ I ( n. ac. عَزّ 1 , عِزّ 2 , عِزَّة 2t , عَزَاْزَة 22t ),
a. Was, became mighty, powerful; was great, exalted; was loved, honoured.
b. Was rare, scarce; was valuable, precious, costly, dear.
c. Strengthened himself.
d. [ 'Ala ], Was hard, difficult for; tried, distressed.
e. Resisted, withstood.
f. U ( n. ac. عَزّ 1 ) [ acc. & Fī ], Surpassed, excelled, vanquished,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR110.829 harfعزز
1.BAB
عَزَّ - يَعُزَّ - عِزٌّ - عِزٌّاً - عَزِيْز عَزَّزَ - يُعَزِّزُ
عَزَّ - يَعُزَّ + كائن + كائناً: يفوقه ويقوى عليه فيغلبه ويقهره، ويخضعه لسلطانه وحكمه
عَزَّ - يَعُزَّ + كائن + كائناً + في أمر: يفوقه ويقوى عليه فيغلبه ويقهره، ويخضعه لسلطانه وحكمه في ذلك الأمر
﴿فقال أكفلنيها وعزني في الخطاب﴾
عَزَّ - يَعُزَّ + كائن أو أمر أو شيء + على
Sîgalar(22)
Mücavir kökler102 mücavir (348 toplam)
- حكم
49 ortak ayet · Gem demektir
- أله
69 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- رحم
20 ortak ayet · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- قوي
7 ortak ayet · Kuvvet
- نقم
5 ortak ayet · Lokma, ağza alınan bir parça yemektir
- رهط
2 ortak ayet · Köstebeğin kazdığı toprağı biriktirdiği yuvasıdır
- ذلل
4 ortak ayet · Zeyl etek denektir
- طمأن
3 ortak ayet · Huzur bulan
- سبح
7 ortak ayet · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
- عنت
2 ortak ayet · Sıkıntıya düştünüz
- صور
3 ortak ayet · Sûr
- لحق
2 ortak ayet · Meyve devşirdikten sonra olgunlaşan meyveler demektir
Geçtiği ayetler(117)
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinRabbımız, onların arasından, senin ayetlerin onlara okuyacak, kitabı, hikmeti öğretecek ve onları tezkiye edecek bir peygember gönder. Şüphesiz ki Aziz, Hakim Sensin Sen.
هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinSizi rahimlerde dilediği gibi şekillendiren O’dur. O’ndan başka hiç bir ilah yoktur. O, Aziz’dir, Hakim’dir.
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinAllah, şehadet etti ki: Gerçekten O’ndan başka ilah yoktur. Melekler ve ilim sahibleri de adaleti ayakta tutarak buna şehadet ettiler; O’ndan başka ilah yoktur. O, Aziz’dir, Hakim’dir.
إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinDoğrusu işte budur, o kıssanın hak ifadesi: Allah’dan başka ilah yoktur. Şüphesiz ki Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.
إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinEğer onlara azab edersen; şüphesiz onlar Senin kullarındır. Şayet bağışlarsan; muhakkak ki Sensin Sen; Aziz, Hakim.
فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ
EtkinEmrimiz gelince; Salih’i ve beraberindeki mü’minleri, tarafımızdan bir rahmet ile azabdan ve o günün rüsvaylığından kurtardık. Doğrusu Rabbın; Kavi’dir, Aziz’dir.
قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
EtkinDediler ki: Ey Aziz, gerçekten bunun ihtiyar bir babası var, onun yerine bizden birini al. Doğrusu biz seni ihsan edenlerden görüyoruz.
فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا …
EtkinOnlar yanına vardıklarında dediler ki: Ey Aziz; bizi de ailemizi de darlık bastı, pek değersiz bir malla geldik. Bize yine tam ölçek ver de tasadduk et. Muhakkak ki Allah, tasadduk edenleri mükafaatlandırır.
وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinBiz, her peygamberi kendi milletinin diliyle gönderdik ki; onlara, apaçık anlatsın. Bundan sonra Allah; dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Ve O; Aziz’dir, Hakim’dir.
لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
EtkinAhirete inanmayanlar kötülük örneğidirler. En yüce örnek ise Allah’ındır. O; Aziz’dir, Hakim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عزز |
| Yapı | Üçlü (katlamalı / müzâaf) |
| Özel Durum | Müzâaf (ayn ve lâm harfleri aynı cinstendir) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قوو, غلب, قدر |
| Zıt Kök | ذلل |
| Çekirdek Özet 1 | Sert, taşlık ve aşınmaz zemin; geçit vermeme, aşılmazlık ve nadirlik |
| Çekirdek Özet 2 | Mağlup edilemez mutlak kudret, sarsılmaz izzet ve zeval bulmaz üstünlük |
| Çekirdek Özet 3 | Dış etkilere karşı tam bağımsızlık, ontolojik direnç ve ilahi egemenlik |
| Kritik Hata Riski | İzzeti kör bir zorbalık veya kaba kuvvet sanarak ahlaki ve ontolojik yetkinlik zemininden koparmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عز | Kendi sınırını koruma, ayrışarak sertleşme ve baskı altına girmeme yönündeki ilk direnç; nitekim عزب kökünde uzaklaşarak korunma, عزر kökünde sınır çekerek takviye etme, عزل kökünde bütünüyle ayırma ve عزم kökünde iradeyi sertleştirip pekiştirme hareketleri bu ortak zemine dayanır. | ز | İkilenen kesici ve engelleyici ses unsuru, direncin ve aşılmazlığın kalıcı bir niteliğe dönüşerek mutlak bir galebe ve aşınmaz bir kudret haline gelmesini sağlamıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Varlığın merkezindeki diri kaynak, bilme ve odak noktası oluş |
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Dış tesirlere sınır çizen, bölen ve içeri sızmayı engelleyen keskin hat |
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Keskin sınırın pekiştirilmesi, geçit vermezliğin ve direncin iki katına çıkarılması |
| عزز | Kaynağın çifte keskin hatla kuşatılarak dış müdahalelere bütünüyle kapatılması, aşınmaz ve mağlup edilemez bir üstünlük merkezi kurulması hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert, taşlık, ayak basıldığında iz bırakmayan ve çiğnenmesi güç zemin (el-azāz). Suyun içine batmayıp akıp gittiği sert toprak tabakası ile memesinin darlığı sebebiyle sütü ancak büyük bir güçlükle sağılabilen koyun (el-azūz). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Ferazdak, kabilesinin şeref ve sarsılmaz konumunu överken kökü bina sütunlarının yıkılmazlığı anlamında kullanmıştır: إنّ الذي سمك السَّماء بنى لنا / بَيْتا دَعائمُهُ أعَـزُّ وأطـوَلُ. Aynı dönemin recez şairi el-Accâc ise kıtlık ve şiddet yılını nitelemek üzere şöyle demiştir: ويَعْبِطُ الكُوم في العَزَّاءِ إن طُرِقَا. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāġa.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde عزز kökü, fiziksel dayanıklılık, katılık, zorluk ve mağlup edilemez kudret ekseninde son derece köklü ve tutarlı bir semantik devamlılığa sahiptir. İbranicede aynı ses ve anlam denkliğiyle yer alan עָזַז (azaz) fiili güçlü olmak, metanet göstermek, sertleşmek ve galebe çalmak manalarını taşır; buradan türeyen עֹז (oz) gücü, sığınak niteliğindeki sarsılmazlığı ifade eder. Süryanicede ܥܙܙ (‘zaz) kökü şiddetlenmek, kuvvet bulmak, direnmek ve baskın gelmek anlamında kullanılır. Ugarit tabletlerinde 'zz biçimi tanrısal veya krallara mahsus sarsılmaz kudreti niteleyen bir sıfat olarak yaygındır. Kökün Afro-Asyatik katmandaki en ilksel anlamı, dışarıdan gelen basınca boyun eğmeyen, dağılmayan ve şekil değiştirmeyen katı kütle hareketidir. Arapçada bu ilksel fiziki sertlik (el-azāz), ahlaki ve ontolojik alana taşınarak kimsenin üstesinden gelemediği mutlak hâkimiyet, onur, dokunulmazlık ve nadir bulunurluk (izzet) kavramlarına kaynaklık etmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sert, su geçirmeyen ve ayak izi bırakmayan taştan, aşılmaz güce ve izzete intikal | Çöl tabiatındaki aşınmaz taşlık arazinin (el-azāz) taşıdığı geçit vermezlik vasfı, boyun eğmezlik ve galebe manasına dönüştürülmüştür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עָזַז (azaz), Süryanice ܥܙܙ (‘zaz), Ugaritçe ‘zz | Doğu ve Batı Sami kollarının tamamında 'fiziki güç, tahkim edilmiş sığınak ve sarsılmaz üstünlük' ortak kök değeridir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik kollarda kökle doğrudan örtüşen ikna edici bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عزز | Anlamlı | Güçlü, galip ve aşılmaz olmak | Sertlik, boyun eğmezlik ve mutlak üstünlük. | Hedef kök; Kur'an'da 120 kez geçer. |
| زعز | Anlamlı | Şiddetle sarsmak ve yerinden oynatmak | Dörtlü زعزع formunun ikili çekirdek köküdür; rüzgârın bir şeyi kökünden sarsması hareketidir. | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki sarsılmaz sertliğe karşı sarsma fiilidir. |
| ززع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîbü'l-Luğa'da mühmel (kullanım dışı) kaydedilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عزز | Merkez | Mutlak galebe ve aşılmazlık | Dış tesirlere kapalı, asla mağlup edilemez, sarsılmaz ve onurlu güç | Hem kendi içinde direnç hem dışa karşı üstünlük bildirir |
| قوو | Komşu | Kuvvet ve dayanıklılık | Zayıflığın zıddı olarak enerjik ve fiili yapabilme gücünü ifade eder; izzetteki aşılmaz üstünlük ve şeref vurgusu ikincildir | Eylemi icra edebilme potansiyelidir |
| غلب | Komşu | Galebe çalmak ve yenmek | Bir mücadele ve çatışma sonrasında hasmı alt etmeyi bildirir; izzet ise mücadele olmaksızın da zatî bir aşılmazlıktır | Çatışma neticesinde ortaya çıkan fiili üstünlüktür |
| قدر | Komşu | Güç yetirme ve ölçü koyma | Bir şeyi belli bir ölçü ve takdir dairesinde yapabilme yetkinliğidir | Ölçülü güç ve tasarruf kudretidir |
| ذلل | Zıt | Zillet ve boyun eğme | Kolayca yönlendirilen, çiğnenen, direnci kırılmış ve emre amade kılınmış durum | İzzetin doğrudan karşıtı olup direncin ve şerefin yokluğudur |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عزز | Sertleşmek, üstün gelmek, aşılmaz olmak | Hem ontolojik dokunulmazlığı hem kudret ve azameti hem de az bulunur kıymeti içerir. | Kesin |
| Latince | invictus, praevalens | Yenilmez, baskın çıkan | invictus kelimesi yenilmezlik ve aşılamazlık yönünü, praevalens ise galebe çalma yönünü karşılar; izzetin ahlaki ve ontolojik asalet boyutunu tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | invincible, mighty, prevalent | Yenilmez, kudretli, hâkim | invincible aşılmazlık yönünü, mighty kuvvetini verir; kökün nadirlik (az bulunma) boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | unüberwindlich, allmächtig | Aşılamaz, mutlak kudretli | Fiziksel ve metafizik direnci çok iyi karşılar; toplumsal şeref ve onur nüansını eksik bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | invincible, souverain | Yenilmez, egemen | souverain ile egemenlik ve üstünlük boyutu, invincible ile aşılamazlık boyutu karşılanır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْعَزِيزُ / عَزِيزٌ | Allah'ın mutlak mağlup edilemez kudreti | İlahî isim bağlamında; özellikle 'el-Hakîm' ve 'er-Rahîm' isimleriyle birlikte hükmün ve merhametin zayıflıktan değil aşılmaz güçten kaynaklandığını bildiren ayetler (Bakara 2:129, Şuarâ 26:9). |
| الْعِزَّةَ / عِزَّةٍ | Sahte büyüklük taslama, kibir ve inat | Müşrik ve münafıkların hakka karşı dirençlerini ve haksız gururlarını bildiren bağlamlar (Bakara 2:206, Sâd 38:2). |
| الْعِزَّةُ | Hakiki ve kalıcı onur, dokunulmaz şeref | Bütün üstünlüğün yalnızca Allah'a, Resulüne ve müminlere ait olduğunu bildiren ayetler (Fâtır 35:10, Münâfikûn 63:8). |
| فَعَزَّزْنَا | Desteklemek, takviye ederek güçlendirmek | Elçilerin tebliğ hareketine üçüncü bir elçiyle güç ve dayanak verilmesi bağlamı (Yâsîn 36:14). |
| وَعَزَّنِي | Münazarada veya davada baskın çıkmak | İki kişi arasındaki hak iddialaşmasında birinin diğerine baskın gelmesi (Sâd 38:23). |
| عَزِيزٌ عَلَيْهِ | Ağır gelmek, tahammülü güç olmak | Müminlerin sıkıntıya uğramasının Peygamber'e çok ağır geldiğini ifade eden bağlam (Tevbe 9:128). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı İlâhiyye ve el-Esmâü'l-Hüsnâ | Allah'ın 'el-Azîz' isminin zâtî mi fiilî mi olduğu; O'nun kudretinin hiçbir kayıt ve illetle sınırlandırılamayacağı, hiçbir şeyin O'na galebe çalamayacağı tartışması. | Mutlak galebe, zatî dokunulmazlık ve dengi bulunmayan aşkınlık. |
| Fıkıh | Müslümanın hukuki ve ahlaki izzeti | İslâm'ın ve müminin izzetinin zedelenmemesi ilkesi; zimmî hukuku, cizye, kısas ve köle azadında izzet ve zillet statülerinin tespiti. | Hukuki korunmuşluk, aşağılanmaya karşı dokunulmazlık ve hak üstünlüğü. |
| Tefsir | İsim çiftlerinin semantik terkibi | Kur'an'da 'el-Azîz' isminin 'el-Hakîm' ile 47 kez, 'er-Rahîm' ile 13 kez yan yana gelmesinin hikmeti; mutlak gücün hikmet ve rahmetle dizginlendiği tespiti. | Zorbalıktan arınmış, hikmetle kuşatılmış meşru ve dengeli kudret. |
| Hadis | Ahlaki vakar ile kibir ayrımı | "İzzet O'nun izârı, azamet O'nun ridâsıdır" kudsî hadisi ve kişinin dinde izzet ararken kibre düşmemesi, müminin kendisini zillete düşürmemesi gerektiği bahsi. | Kulun Allah'a sığınarak kazandığı vakar ve sahte benlik taslamaktan sakınma. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk ekseni | Mutlak dokunulmazlık ve sığınak | Sahte güç odaklarına boyun eğmeyi engelleme | Bütün izzetin Allah'a ait olduğunu bilmek, mümini dünyevi otoriteler karşısında eğilmekten kurtarır. | Kesin |
| İlmi | Hakikatin epistemolojik sağlamlığı | Yanlışlanamaz aksiyomatik zemin | Şüphe ve tahrif baskısına karşı direnç | Çürütülemez, aşınmaz ve doğruluğu zeval bulmaz temel hakikat ilkelerinin sarsılmazlığını temin eder. | Güçlü |
| Siyasi | Egemenlik ve dış bağımsızlık | Tam egemenlik (hâkimiyet) | Vesayet ve tahakkümü reddetme | Bir toplumun veya devletin dış baskılara boyun eğmeme, kendi kaderini tayin etme ve caydırıcı olma yeteneğidir. | Kesin |
| İktisadi | Kıymet ve kaynak güvenliği | Değerlilik, az bulunurluk (kıtlık) | Enflasyona ve değer kaybına karşı dayanıklılık | Arzı sınırlı, bozulmayan ve kolayca ikame edilemeyen stratejik malların yüksek değerini ve piyasa direncini temsil eder. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel bariyeri / Deformasyon direnci | Fizikte bir parçacığın veya sistemin dış bir kuvvet tarafından durumunun değiştirilmesine karşı koyduğu aşılmaz enerji eşiği; malzeme biliminde maddenin basınç altında yapısını koruma katsayısı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal egemenlik ve otonomi | Siyaset ve hukuk felsefesinde bir yapının dışarıdan hiçbir meşruiyet veya emir almaksızın kendi kurallarını koyabilme ve müdahalelere karşı tam dokunulmazlık zırhına sahip olma durumu. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İzzeti yalnızca dünyevi şan, şöhret, siyasi kibir, milliyetçi böbürlenme veya kaba askeri üstünlük zannetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İzzetin yalnızca Allah'a ait ontolojik bir hakikat olduğu; ahlak, hikmet ve adaletle birleşmeyen hiçbir gücün izzet sayılamayacağı, aksine 'el-ızzetü bi'l-ism' (günahla gelen kibir) olarak zilletin ta kendisi olduğu gerçeği. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Gücü hakikatin ölçüsü saymak; zalimlerin geçici galebesini izzet zannederek hakiki izzeti zayıf görünen adaletin ve tevhidin yanında aramamaktan doğan ahlaki ve itikadi çöküş. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın uluhiyet tasavvurunda kudretin keyfî bir zorbalık değil, aşılmaz bir izzet, mutlak bir hikmet ve kuşatıcı bir rahmet dengesi üzerinde durduğunu kavramanın anahtarıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Esma-i Hüsna ayetlerinde (özellikle el-Azîz el-Hakîm ve el-Azîz er-Rahîm terkiplerinde), peygamberlerin kavimleriyle olan güç mücadelelerinde ve münafıkların üstünlük iddialarını boşa çıkaran ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminlerin dünyevi güçsüzlük anlarında zillete düştükleri vehmini yıkar; hakiki izzetin siyasi veya maddi üstünlükte değil, Allah'a aidiyette olduğunu göstererek güç ile hakikat arasındaki ilişkiyi doğru kurar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert, çiğnenemez, iz bırakmaz taşlık zemin; su sızdırmazlık, nadir bulunuş ve aşınmazlık.
- Soyut anlamDışarıdan hiçbir gücün mağlup edemediği, zevale uğratamadığı mutlak üstünlük, sarsılmaz haysiyet ve dokunulmazlık.
- Sistematik karşılıkSistemin dış müdahalelere karşı geliştirdiği mutlak direnç eşiği ve kendi meşruiyetini bizatihi kendi aşkınlığından alan egemenlik merkezi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde tüm varlık ve etkileşim uzayını temsil eder. kümesi bu uzayda izzet sahibi merkezi gösterir. Formül iki temel hareketi modeller: İlk kısım olan ifadesi, uzaydaki herhangi bir unsurunun üzerine uyguladığı hiçbir etki veya baskının üzerinde bir deformasyona, aşınmaya veya değişime () yol açamayacağını, yani mutlak aşılmazlık ve direnci simgeler. İkinci kısım olan ise sistemdeki diğer tüm unsurlara karşı 'in mutlak galebe ve üstünlüğünü () ifade eder.