عزم
ع - ز - م
KÖK- 9 geçiş
- 9 ayet
- 7 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Kesin karar
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.704 harfباب العين و الزاي والميم معهما
ع ز م- ز ع م- م ع ز- ز م ع- م ز ع مستعملات ع م ز مهمل
عزم:
العَزْمُ: ما عَقدَ عليه القلبُ أنَّكَ فاعلهُ، أو من أمرٍ تيقّنْتَهُ.
وما لفلان عزيمة، أي: ما يثُبتُ على أمرٍ يَعْزُِم عليه، وما وجدنا له عَزْما، وإن رأيه لذو عزم.
والعزيمة: الرُّقَى ونحوها يعزم على الجنّ ونحوها من الأرواح، ويجمع: عزائم. وعزائم القرآن: الآيات التي يقرأ بها على ذوي الآفات لما يرجى من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR366 harfعَزَمْتُ على كذا عَزْماً وعُزْماً بالضم وعَزيمَةً وعَزيماً، إذا أردت فعله وقطعت عليه. قال الله تعالى: "ولم نَجِد له عَزْماً" أي صَريمةَ أمرٍ. ويقال أيضاً: عَزَمْتُ عليك، بمعنى أقسمت عليك. واعْتَزَمْتُ على كذا وعَزَمْتُ بمعنًى. والاعْتِزامُ: لزوم القصد في المشي. والعَزائِمُ: الرُقَى. الأصمعي: العَوْزَمُ: الناقةُ المسنَّةُ وفيها بقيَّةٌ من شباب. والعَوْزَم: العجوزُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.204 harfباب العين والزاي مع الميم
عزم ، زمع ، زعم ، مزع ، معز : مستعملة .
عزم : قال الله جلّ وعزّ : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ) ( محمد : 21 ) سمعت المنذري يقول : سمعت أبا الهيثم يقول في قوله تعالى : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ( هو فاعل معناه المفعول ، وإنما يُعْزَم الأمر ولا يَعزِم ، والعزم للإنسان لا للأمر . قال : وهكذا كقولهم : هَلَك الرجلُ وإنما أُهْلِكَ .
وقال الزجّاج في قوله : ( مَّعْرُوفٌ
باب العين والزاي مع الميم عزم ، زمع ، زعم ، مزع ، معز : مستعملة . عزم : قال الله جلّ وعزّ : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ) ( محمد : 21 ) سمعت المنذري يقول : سمعت أبا الهيثم يقول في قوله تعالى : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ( هو فاعل معناه المفعول ، وإنما يُعْزَم الأمر ولا يَعزِم ، والعزم للإنسان لا للأمر . قال : وهكذا كقولهم : هَلَك الرجلُ وإنما أُهْلِكَ . وقال الزجّاج في قوله : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ( : فإذا جدّ الأمرُ ولزم فرضُ القتال . قال : هذا معناه . والعرب تقول : عَزَمتُ الأمر وعزمتُ عليه . قال الله تعالى : ( وَإِنْ عَزَمُواْ الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) ( البقرة : 227 ) . وقال الليث : العَزْمُ ما عَقَد عليه قلبُك من أمرٍ أنك فاعله . وتقول : ما لفلان عزيمة ، أي لا يثبت على أمرٍ يعزِم عليه . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خير الأمور عوازمها ) . وله معنيان : أحدهما : خير الأمور ما وكّدت عَزْمَك ورأيك ونِيّتك عليه ، ووَفَيت بعهد الله فيه . وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قال : إن الله عز وجل يحبّ أن تؤتى رُخَصه ، كما يحبّ أن تؤتى عزائمه . قال أبو منصور : عزائمه : فرائضه التي أوجبها وأمرنا بها . ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : العَزْمِيُّ من الرجال : المُوفِي بالعهد . والمعنى الثاني في قوله ( خير الأمور عوازمها ) أي فرائضها التي عَزَم الله عليك بفعلها . وأما قول الله جل وعزَّ في قصة آدم : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ) ( طاه : 115 ) فإن الفرّاء قال : لم نجد له صَرِيمة ولا حَزْماً فيما فَعَل . وقال أبو الهيثم : الصَرِيمة والعَزِيمة واحدة ، وهي الحاجة التي قد عزمْتَ على فعلها . يقال : طَوَى فلان فؤاده على عَزِيمة أمرٍ إذا أسَرّها في فؤاده . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العرب تقول : ماله مَعْزِمٌ ولا مَعْزَم ولا عَزِيمة ولا عَزْمٌ ولا عُزْمَانٌ . وقال بعضهم في قوله : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ( أي رأياً معزوماً عليه . والعَزِيمُ والعَزِيمة واحد ، يقال : إن رأيه لذو عَزِيم . وقال الليث : العَزِيمة من الرُقَى : التي يُعْزَمُ بها على الجنّ والأرواح . وقال غيره : عَزَمْتُ عليك لتفعلنَّ أي أقسمتُ . وعَزْمُ الراقِي والحَوّاء كأنه إقسام على الداء والحَيّة . وقال الليث : الاعتزام : لزوم القَصْد في الحُضْر . وأنشد لرؤبة : إذا اعتزمن الرَهْو في انتهاضِ والرحل يَعْتزِم الطريقَ : يمضي فيه ولا ينثني ، وقال الأُرَيْقِط : معتزماً للطُرُق النواشط وعزائم السجود : ما عُزِمَ على قارىء آيات السجود أن يسجد لله فيها . والفَرَس إذا وُصِف بالاعتزام فمعناه تجليحُه في حُضْره غير مجيب لراكبه إذا كَبَحه . ومنه قول رؤبة : مُعْتَزِم التجليح ملاّخ المَلَقْ حدثنا محمد بن مُعَاذ عن عبد الجبار عن سُفْيَان عن إسماعيل بن أبي خالد قال : سمعت قيساً يقول : سمعت الأشعث يقول لعمرو بن معد يكرب : أما والله لئن دنوتُ لأضرطنّك ، قال : كلاّ والله إنها لعَزُوم مُفزعة . أراد بالعزوم اسْته . أراد أن لها عَزْماً وليست بواهية فتضرِط وإنما أراد نفسه . وقوله : مفزَّعة : بها تنزل الأفزاع فتجليها . عزوم : ذات صرامة وحَزْم . قال شمر : العزوم الصَبور المجدّة الصحيحة العَقْد . قال : والدُبُر يقال لها : أمّ عَزْم ، يقال : كذبته أمُّ عزمِهِ . شمر : عزمت عليك أي أمرتك أمراً جِداً ، وهي العَزْمة . وعزائم السجود : ما أمِر السجود فيها . قال الأصمعي : العَزُوم من الإبل التي قد أسنَّت وفيها بقية من الشباب . وقال ابن الأعرابي : العَزْمِيُّ : بيَّاع الشجِير . قال والعُزُمُ : عَجَم الزبيب واحدها عَزْمٌ . قال والعَزُومُ والعَرْزَمُ : الناقة الهَرِمَة الدِلْقِم . قال والعَزْم : الصَبْرُ في لغة هُذَيل . يقولون : مالي عنك عَزْمٌ أي صبرٌ . وقال جلّ وعزّ : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ) ( طاه : 115 ) . وأخبرني ابن مَنيع عن عليّ بن الجَعْد عن شُعْبة عن قَتَادة في قوله تعالى : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ( قال : صبراً . وقال ابن الأعرابي : العُزُمُ : العجائز واحدتهنّ عَزُوم . قال والعَزْمُ : شَجِير الزَبِيب . وقال أبو زيد : عُزْمَةُ الرجل : أُسْرته وقبيلته ، وجماعها العُزَمُ . وقال أبو عمرو : العَزَمَةُ : المصحّحون للمودّة . وقال ابن شميل في قوله : عَزْمَة من عَزَمَات الله قال : حقٌّ من حقوق الله أي واجب مما أوجبه الله . وقال في قوله تعالى : ( كُونُواْ قِرَدَةً ) ( البقرة : 65 ) هذا أمر عَزْم . وقوله : ( كُونُواْ رَبَّانِيِّينَ ) ( آل عمران : 79 ) هذا فَرْضٌ وحُكْمٌ . زمع : الأصمعي : الزَمَعُ : رِعْدة تعتري الإنسان إذا همّ بأمر ورجلٌ زَمِيعٌ ، وهو الشجاع الذي إذا أزْمَعَ الأمرَ لم يَنْثَنِ عنه . والمصدر : الزَمَاعُ . أبو عبيد عن الكسائي : أزْمَعتُ الأمر ، وأنكر أزْمَعْتُ عليه . قال شمر : وغيره يجيز أزمعت عليه . أبو عبيد : الزَمَعُ : الزيادة الناتئة فوق ظِلْف الشاة . الأصمعي : الزَمُوع من الأرانب : التي تقارِب عَدْوَهَا وكأنها التي تَعْدُو على زَمعتها . وهي الشَعَرات المُدَلاّة في مؤخِّر رِجْلها . أبو عمر : يقال منه : قد أزْمَعَتْ أي عَدَتْ . وقال أبو زيد : الزَمَعَةُ : الزائدة من وراء الظِلْف ، وجمعها زَمَع . وقال الليث : الزَمَعُ : هَنَات شِبْهُ أظفار الغنم في الرُسْغ ، في كل قائمة زَمَعَتَانَ كأنما خُلِقتا من قِطَع القُرُون . قال : وذكروا أن للأرنب زَمَعات خَلْف قوائمها . ولذلك تنعت فيقال لها : زَمُوع . قال : ويقال : بل الزَمُوع من الأرانب النشيطةُ السريعة ، تَزْمَعُ زَمَعَاناً أي تخف وتسرع . قال : ويقال لرُذالة الناس : إنما هم زَمَعٌ ، شُبِّهُوا بزَمَع الأظلاف . وقال الليث : الزَمَّاعة بالزاي : التي تتحرك من رأس الصبيِّ في يافوخه . قال : وهي الرمّاعة واللَمَّاعة . قلت : المعروف فيها الرَمَّاعَة بالراء ، وما علمت أحداً روى الزَمَّاعة غير الليث والله أعلم . وقال ابن شميل : الزَمَعُ : الأُبَنُ تخرج في مخارج العناقيد . وقد أزْمَعَت الحَبَلَةُ إذا أعظمت زَمَعَتها ودنا خروج الحِجنة منها والحِجنة والنامية شُعَب . إذا عظمت الزَمَعة فهي البَنِيقة . وأكمحت الزَمَعة إذا ابيَضَّت وخرج عليها مثل القُطْن ، وذلك الإكماح ، والزَمَعة أول شيء يخرج منه فإذا عظم فهو بَنِيقة . وقال الليث : أزمَع النَبْتُ إزماعاً إذا لم يَسْتَوِ العُشْب كله وكان قِطَعاً متفرّقة وبعضه أفضل من بعض . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَمْعِيُّ : الخسيس . والزَمْعِيُّ : السريع الغضب . وهو الداهية من الرجال . سَلَمة عن الفرّاء قال : قَزَعَ قَزَعَاناً وزَمَعَ زَمَعَاناً وهو مَشيٌ متقارِبٌ . وقال ابن الأعرابي : جاء فلان بالأزامع أي بالأمور المُنكَرات . قال : والزَمَعُ من النبات : شيء ههنا وشيء ههنا مثل القَزَع في السماء . قال : والرَشَم من النبات مثل الزمَع : رَشَمَةٌ ههنا وَرَشَمَةٌ ههنا . وفي ( نوادر الأعراب ) : زُمْعَةٌ من نَبْت ورُمْعَةَ من نبت وزُوعَة من نبت ولُمْعَة من نبت ورُقْعة من نبت بمعنى واحد . زعم : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الزَعْمُ يكون حقًّا ويكون باطلاً . وأنشد في الزَعْم الذي هو حَقّ : وإنّي أذينُ لكم أنه سيُنجزكم ربّكم ما زَعَمْ قال : والبيت لأُمَيَّة . وقال الليث : سمعت أهل العربية يقولون : إذا قيل : ذَكَر فلان كذا وكذا فإنما يقال ذلك لأمر يُسْتَيقَنُ أنه حَقّ ، فإذا شُكّ فيه فلم يُدْرَ لعلّه كذِب أو باطل قيل : زعم فلان . قال : وكذلك تفسّرُ هذه الآية : ( فَقَالُواْ هَاذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ ) ( الأنعام : 136 ) أي بقولهم الكذبَ . وسمعت المنذريّ يقول : سمعت أبا الهيثم يقول : تقول العرب قال إنه ، وزَعَم أنه ، فكسروا الألف مع قال ، وفتحوها مع زَعم ؛ لأن زعم فِعْل واقع بها أي بالألف متعدّ إليها ؛ ألا ترى أنك تقول : زعمتُ عبد الله قائماً ، ولا تقول : قلتُ زيداً خارجاً ، إلا أن تُدخِل حرفاً من حروف الاستفهام فتقول : هل تقولُه فعل كذا ، ومتى تقولني خارجاً ؟ وأنشد : قال الخليط غداً تَصَدُّعُنَا فمتى تقول الدارَ تَجْمعُنَا فمعناه فمتى تظنّ ومتى تزعم . وقال ابن السكيت في قوله : عُلِّقْتُهَا عَرَضاً وأقتُلُ قومها زَعْماً لَعَمْرُ أبيك ليس بمزعَمِ قال يقول : كان حُبّها عَرَضاً من الأعراض اعترضني من غير أن أطلبه . فيقول : عُلِّقْتُهَا وأنا أقتل قومها ، فكيف أحبّها وأنا أقتلهم أم كيف أقتلهم وأنا أحبّها ثم رجع على نفسه مخاطِباً لها فقال : هذا فِعل ليس بفعل مثلي . قال : والزَعْمُ إنما هو في الكلام . يقال : أمرٌ فيه مُزَاعَم أي أمرٌ غير مستقيم ، فيه منازعة بعدُ . قلت : والرجل من العرب إذا حدّث عمّن لا يحقق قولَه يقول : ولا زَعَمَاتِه ومنه قوله : لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زعماتِهِ أبو عبيد عن الأصمعي : الزَعُوم من الغنم التي لا يُدْرَى أبها شَحم أم لا . ومنه قيل : فلانٌ مُزَاعِم وهو الذي لا يوثَق به . عمرو عن أبيه قال : الزَعُوم : القليلة الشحم ، وهي الكثيرة الشحم . وهي المُزْعِمة . قال فمن جعلها القليلة الشحم فهي المزعومة ، وهي التي إذا أكلها الناس قالوا لصاحبها توبيخاً له : أزَعَمْت أنها سمينة . وقال أبو سعيد : أمرٌ مُزْعِم أي مُطمِع وتزاعم القوم على كذا تزاعُماً إذا تظافروا عليه . قال : وأصله أنه صار بعضهم لبعض زعيماً . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الدَّيْنُ مَقْضِيٌّ والزعيمُ غارِم ) . وقال الله تبارك وتعالى : ( وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ ) ( يوسف : 72 ) قلت : وما علمت المفسّرين اختلفوا في قوله ) وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ ( . قالوا جميعاً : معناه : وأنا به كفيل ، منهم سَعِيد بن جُبَير وغيره . أبو عبيد عن الكِسائيّ قال : زَعَمتُ به أزعمُ به زَعْماً وزَعَامَةً أي كفَلتُ به . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : زَعَمَ يَزْعُمُ زَعَامَةً إذا كفَلَ . وزَعِمَ يَزْعَم زَعَماً إذا طمِع وقال لَبِيد : تَطير عدائدُ الأشراك شَفْعاً ووِتْراً والزَعَامة للغلامِ قال أبو العباس : الزَعَامة يقال : الشرف والزعامة يقال الشرف والرياسة . قال وقال غير ابن الأعرابي : الزَعَامة : الدِرْع . وزعيم القوم سيّدهم والمتكلِّم عنهم . وقال الفرّاء : زعيم القوم سيّدهم ومِدْرَهُهم وقال الليث : يقال زُعْم وزَعْمٌ . قال : والزُعْمُ تميميّة . والزَعْمُ حجازية . قال : وتقول : زعمتْ أني لا أحبّها ، وزعمتْني لا أحبّها ، يجيء في الشِعر . فأمَّا في الكلام فأحسن ذلك أن تُوقِع الزَعْم على ( أن ) دُون الاسم . وأنشد : فإن تزعُميني كنت أجهل فيكمُ فإني شَرَيت الحِلْم بعدكِ بالجهل قال : ويقال : زعِم فلان في غير مَزْعَم أي طَمِعَ في غير مطمَع . قال والتزعّم : التكذب وأنشد : فأيّها الزاعِم ما تَزَعّمَا ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَعْمِيُّ الكذَّاب والزَعْمِي الصادق . وقال شمر : روي عن الأصمعي أنه قال : الزَعْم الكذب . قال الكميت : إذا الإكام اكتست مآليها وكان زَعْمَ اللوامع الكَذِبُ يريد السراب . قال شمر : والعرب تقول أكذب من يَلْمَع . وقال شُرَيح : زعموا كنيةُ الكذب . وقال شمر : الزعم والتزاعم أكثر ما يقال فيما يُشَكُّ فيه ولا يُحَقَّق . وقد يكون الزعم بمعنى القول . ويروى للجعديّ يصف نوحاً : نُودِيَ قُمْ واركبنْ بأهلك إنَّ الله موْفٍ للناس ما زَعَمَا فهذا معناه التحقيق . والمِزْعَامَة الحيّة . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء قال الكسائيّ : إذا قالوا : عُزمَةٌ صادقة لأتينَّك رفعوا ، وحَلْفَةٌ صادقة لأقومنَّ قال : وينصبون يميناً صادقة لأفعلنَّ . قال : والزَعْم والزُعم والزِعم ثلاث لغات . معز : المَعْزُ والمعَزُ : ذوات الشعرِ من الغَنَم . ويقال للواحد مَاعِز . ويجمع مِعْزىً ومَعيزاً وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : مِعْزى تُصْرَفُ إذا شُبِّهَتْ بمِفْعَل . قال وأصله فِعْلَى فلا تصرف . قال : وهو المعتمد عليه . قال : وكذلك دُنْيَا لا تصرف : لأنها فُعْلَى . قلت الميم في المِعْزَى أصليّة . قال : ومن صرف دُنْيا شبَّهها بفُعْلَل ، والأصل ألاَّ تصرف . ويقال : رجل ماعِز إذا كان حازماً مانعاً ما وراءه شَهْماً ، ورجلٌ ضائن إذا كان ضعيفاً أحمق . قال ذلك ابن حبيب . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المعْزِيّ : البخيل الذي يجمع ويَمْنَع . وقال الليث : الرجل الماعِز : الشديد عَصْبِ الخَلْق : يقال ما أمعزه من رجل ، أي ما أشدَّه وأصلبه . والأمْعُوز : جماعة الثياثل من الأوعال . وقال غيره : رجل مَعَّاز : صاحب مِعْزى . وقال الأصمعي : عِظَام الرمل ضوائنه ، ولِطَافه : مواعزه . وقال : رجل ضائن : كثير اللحم . ورجل ماعِز إذا كان معصوباً . وما أمعز رأيه إذا كان صُلْب الرأي . الرياشي عن الأصمعيّ قال الأمْعَز : المكان الكثير الحَصى والمَعْزاء مثله . وتجمع أمَاعِز ومَعْزاوات . وربما جُمعت على مُعْزٍ وأنشد الليث : جَمادٌ بها البَسْبَاسُ يُرْهِصُ مُعْزهَا بناتِ اللبون والصلاقمةَ الحمُرَا وقال مثمر قال ابن شميل : المَعْزَاء : الصحراء فيها إشرافٌ وغلِظٌ ، وهي طينٌ وحَصًى مختلطانِ غير أنها أرض صُلْبة غليظة الموطىء ، وإشرافها قليل لئيم تقود أدنى من الدعوة وهي مَعِرَة من النبات . أبو عبيد عن أبي زيد : الأُمْعُوز : الثلاثون من الظِباء إلى ما زادت . وقال ابن شميل : المِعْزِى للذكور والإناث ، والمَعْزُ مثلها والمعيز مثلها وكذلك الضِئين . مزع : في الحديث : ( ما عليه مُزْعَةُ لَحْمٍ ) معناه : ما عليه حُزّة لحم وكذلك ما في وجهه لحادة لحْم روى ابن المبارك عن معمر عن عبد الله بن مسلم عن حمزة بن عبيد الله عن ابن عمر قال : لا تزال المسألة تأخذكم حتى يلقى الله ما في وجهه مُزْعةُ لحم ويقال : مَزَّعَ فلان أمره تمزيعاً إذا فرّقه . وقال الكسائي فيما رَوَى عنه أبو عبيد ما عليه مُزعَة لحمٍ في باب النفي . وقال الليث المِزْعَة من الريش والقطن كالمِزقة والبِتْكة وجمعها مِزَعٌ ومزَاعَة الشيء : سُقَاطتهُ . ثعلب عن ابن الأعرابي : المَزْعِيُّ النمّام ويكون السيّار بالليل والقنافذ تَمْزَع بالليل مَزْعاً إذا سعت فأسرعتْ . وأنشد الرياشي لعَبْدة بن الطَبِيب : قومٌ إذا دَمَسَ الظلام عليهم حَدَجوا قنافذ بالنميمة تمزعُ تضرب مثلاً للنمّام . ومزّع اللحم تمزيعاً إذا قطَّعه وقال خُبَيب : وذلك في ذات الإله وإن يشأ يبارك على أوصال شِلْو ممزَّع وقال الليث : يقال مَزَعَ الظبْيُ يمزَعُ إذا أسرع في عَدْوه . والمرأة تمزّع القطن بيدها إذا زَبَّدَتهُ تقَطّعه ثم تؤلفه فتجوّده بذلك . وقال ابن الأعرابي : القُنْفُذ يقال له : المزَّاع . ويقال للظبي إذا عَدَا : مَزَعَ وقَزعَ . عمرو عن أبيه : ما ذقتُ مُزعَةَ لحم ولا حِذْفَةً ولا حِذبة ولا لحبَةً ولا حِرْباءة ولا يَرْبوعةً ولا مَلاكاً ولا مَلوكاً بمعنى واحد .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.316 harf(باب العين والزاء وما يثلثهما)
(عزف) العين والزاء والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على الانصراف عن الشَّيء، والآخر على صوت من الأصوات.
فالأوَّل قول العرب: عَزَفت عن الشَّيء إذا انصرفتَ عنه. والعَزُوف: الذي لا يكاد يثبُت على خُلَّة خليل قال:
ألم تعلمي أنِّي عزوفٌ عن الهوى *** إذا صاحبي في غير شيء تغضَّبا([1])
وقال الفَرزدق:
* عزَفْتَ بأعشاشٍ وما كدتَ تعزِفُ([2]) *
والأصل الثاني: العَزيف:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR405 harf- العزم والعزيمة: عقد القلب على إمضاء الأمر، يقال: عزمت الأمر، وعزمت عليه، واعتزمت. قال: ﴿فإذا عزمت فتوكل على الله﴾ [آل عمران/ 159]، ﴿ولا تعزموا عقدة النكاح﴾ [البقرة/235]، ﴿وإن عزموا الطلاق﴾ [البقرة/227]، ﴿إن ذلك لمن عزم الأمور﴾ [الشورى/43]، ﴿ولم نجد له عزما﴾ [طه/115]، أي: محافظة على ما أمر به وعزيمة على القيام. والعزيمة: تعويذ، كأنه تصور أنك قد عقدت بها على الشيطان أن يمضي إرادته فيك. وجمعها:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR289 harfع ز م
اعتزم الفرس في عنانه إذا مرّ جامحاً لا ينثني.
قال: سبوح إذا اعتزمت في العنان مروح ململمة كالحجر وعزمت على الأمر واعتزمت عليه.
وإن رأيه لذو عزيم.
ورقاه بعزائم القرآن وهي الآيات التي يرجى البرء ببركتها.
ويقال للرقي: العزائم.
وعزّمت عليك لمّا فعلت كذا بمعنى أقسمت.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.118 harfالعَزْمُ: الجِدُّ. عَزَمَ على الأَمر يَعْزِمُ عَزْماً ومَعْزَماً ومَعْزِماً وعُزْماً
وعَزِيماً وعَزِيمةً وعَزْمَةً واعْتَزَمَه واعْتَزمَ عليه: أَراد فِعْلَه. وقال الليث: العَزْمُ ما عَقَد عليه قَلْبُك من أَمْرٍ أَنَّكَ فاعِلُه؛ وقول الكميت:
يَرْمي بها فَيُصِيبُ النَّبْلُ حاجَته
طَوْراً، ويُخْطِئُ أَحْياناً فيَعْتَزِمُ
قال: يَعودُ في الرَّمْي فَيَعْتَزِمُ
على الصواب فيَحْتَشِدُ فيه، وإِن شئت قلت
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR253 harf* ع ز م * * عَزَ * على كذا أراد فعله وقطع عليه وبابه ضرب و * عُزْما * بوزن قفل و * عَزِيماً * و * عَزيمةً * أيضا قال الله تعالى ﴿ولم نجد له عَزْماً﴾ أي صريمة أمر و * اعْتَزَمَ * بمعنى * عَزَم * و * عَزَمْتُ * عليك بمعنى أقسمت و * العَزَائِمُ * الرُّقى
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.217 harf| | ( عَزَمَ عَلَى الأَمْرِ يَعْزِم عَزْمًا ) بالفَتْح | ( ويَضَمُّ ، ومَعْزَمًا كَمَقْعَدٍ ومَجْلِسٍ ، | وعُزْمانًا بالضَّمِّ ) وعَزْمَةً ( وعَزِيمًا وعَزِيمَةً ) ، | اقْتَصر الجَوْهَرِيُّ منهن على الأَوَّلَيْن | والأَخِيرَين . | | ( و ) قال ابنُ بَرِّي : ( عَزَمَه ) وعَزَم عليه | بِمَعْنًى ، وأَنْشَدَ للأسوَدِ بنِ عُمارةَ النَّوْفَلِيِّ : | % ( خَلِيلَيَّ من سُعْدَى أَلِمَّا فَسلِّمَا % | عَلَى
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.449 harfعَزَمَ عَلَيْهِ
1 عَزَمَ عَلَيْهِ ذ , (S, Msb, K,) aor. عَزِمَ , (Msb, K,) inf. n. عَزْمٌ (S, Msb, K) and عُزْمٌ (S, K) and عَزْمَةٌ (TA) and عُزْمَانٌ (K) and عَزِيمَةٌ and عَزِيمٌ (S, K) and مَعْزَمٌ and مَعْزِمٌ; (K;) and عَزَمَهُ; (Msb, K;) both signify the same; (IB, TA;) and ↓ اعتزم عَلَيْهِ, (S, K,) and ↓ اعتزمهُ; and ↓ تعزّم [app. تعزّم عليه, but accord. to the TK تعزّمهُ]; (K;) [He
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.722 harfعَزَمَ
عَزَمَ I ( n. ac. عَزْم 1 , عُزْم 3 , عَزَمَة 4t , مَعْزَم 17 , عَزِيْم 25 , عَزِيْمَة 25t , عُزْمَاْن 35 )
a. [ acc. or 'Ala ], Resolved, decided, determined upon.
b. Executed, carried out ( resolution ).
c. Was resolved upon, decided ( affair ).
d. [ acc. & 'Ala ] [ coll. ], Summoned, invited to; requested to; conjured to.
e. Conjured, used enchantments.
عَزَّمَ
عَزَّمَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR16.502 harfعزم
عَزَمَ - يَعْزِمُ - عَزْم
عَزَمَ - يَعْزِمُ + كائن + أمراً: ينوي فعله بشكل أكيد: يختار من غير تراخ أمرا دون غيره، وينوي فعله حتماً: بعد انتهاء التفكير في أمر، يقع اختياره على عدد من الأحكام المختلفة كلها قريبة من الصواب، ولكنه يرجح أحد الأحكام بأنه هو الأصوب، ويختاره للتنفيذ دون غيره منعاً للتردد والتراخي في الفعل
عَزْم: اسم فعل " عَزَمَ
Mücavir kökler68 mücavir (90 toplam)
- صبر
4 ortak ayet · Granit taş demektir
- أمر
5 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- عرف
3 ortak ayet · Tanınan ile
- فظظ
1 ortak ayet · Kaba
- غفر
3 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- شور
1 ortak ayet · Danışmak
- بلغ
2 ortak ayet · İş ayakkabısı
- لين
1 ortak ayet · “Line” değişik renkte hurmalıkları olan ağaçlıklardır
- عقد
1 ortak ayet · Düğüm demektir
- فضض
1 ortak ayet · Fidde, (dat) Gümüş demektir
- خطب
1 ortak ayet · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
- كنن
1 ortak ayet · Okların konduğu kap demektir
Geçtiği ayetler(9)
… أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
Kesin kararAnd olsun ki; mallarınız ve nefisleriniz konusunda deneneceksiniz. Sizden önce kendilerine kitab verilenlerden ve Allah’a şirk koşanlardan birçok incitici şeyler işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız işte bu, azme değer işlerdendir.
يَابُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
Kesin kararOğulcuğum; namaz kıl, iyiliği emret, kötülüğü önle. Başına gelene sabret. Doğrusu bunlar azmedilmeye değer şeylerdir.
وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
Kesin kararBununla beraber kim de sabreder ve bağışlarsa; işte bu, şüphesiz azmedilmeye değer işlerdendir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عزم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قصد, همم, نوي, صرم |
| Zıt Kök | تردد |
| Çekirdek Özet 1 | Tereddüdü ve ikircikliliği kesip atarak bir yöne, hedefe veya yola kesin bir kararlılıkla yönelme, geri dönmeksizin bağlanma |
| Çekirdek Özet 2 | Zihinsel veya kalbî müzakerenin ardından iradenin kesin hükme bağlanması ve ilahî emre sadakatle fiiliyata dökülme eşiği |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yükümlülüğün, toplumsal sözleşmenin veya ahlaki duruşun sarsılmaz bir sebat ve kesinleşmiş irade ile icra edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt zihinsel bir niyet veya temenni sanılması; tereddüdü kesip atma, eyleme geçme ve sebat etme zorunluluğunun göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عز | Bir şeyin sertleşmesi, yoğunlaşması, güç ve direnç kazanması; zayıflık ve dağınıklıktan kurtulup baskın hale gelmesi anlamını taşır. Bu çekirdek عزز kökünde üstünlük, güç ve sağlamlık; عزل kökünde sınır çekip ayırma ve müstakil kılma; عزر kökünde engelleme ve güçlendirerek destekleme; عزب kökünde uzaklaşıp kendi başına kalma; عزي kökünde ise sabır ve direnç kazandırma şeklinde belirir. | م | Çekirdeğe eklenen م harfi, toplanma, bütünüyle kuşatma, kemale erme ve somutlaşma karakteri katarak kökün anlamını güçten kalbî bir düğüme, tereddüdü tamamen dışarıda bırakan kesinleşmiş bir irade ve karara dönüştürür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Durumu idrak etme, hedefi açıkça görme ve iradenin merkezî kaynağına yönelme hareketini temsil eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | İkircikliliği, tereddüdü, seçeneklerin dağınıklığını kesip atma ve kesin bir ayrım yapma işlevini gösterir. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Dağınık unsurların toplanıp birleşmesini, iradenin derinleşerek kemale ermesini ve kararın bütünlenmesini anlatır. |
| عزم | Gözün hedefi belirleyip kesici bir hamleyle tereddüdü yok etmesi ve iradenin bütünlenerek mühürlenmesi | Bilinçli bir kavrayışın ardından zihindeki seçenek fazlalığını kesip atarak kararı toplayıcı ve nihai bir düğümle eyleme bağlama hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yolcunun duraksamadan ve başka yöne sapmadan hedefine doğru kararlılıkla yol alması; atın dizginini aşarak durdurulamaz bir sebatla koşması (اعتزم الفرس في عنانه); bir şeyi kesip kopararak ikiye ayırma (الصريمة والقطع). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Humeyd el-Erkat şöyle demektedir: مُعْتَزِماً للطّرُقِ النَّواشِطِ / Bir yerden diğerine uzanan yollara kararlılıkla yönelmiş ve tereddütsüz biçimde o yolda ilerleyen yolcu tasvir edilmektedir. |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be'nin beytinde geçen kullanım: إذا اعتز مَنْ الرّهَو في انتهاض / جاذبن بالأصلاب والأنواض / Burada yolcunun veya devenin kalkışıp yola koyulurken tereddüdü kesip atarak hızla ilerlemesi dile getirilmiştir. Ayrıca الأسود بن عمارة النوفلي bir beytinde وقُولا لها: هذا الفراقُ عَزَمْتِه / فهلْ مَوْعِدٌ قَبْل الفِراقِ فيُعْلَما diyerek ayrılığın kesinleştiğini ifade etmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça عزم kökü, Sami dil ailesinde iradenin toplanması, bir nesneye veya hedefe yönelmede gösterilen sebat, bağlama ve büyü/efsun benzeri bağlayıcı söz söyleme alanlarıyla paralellik arz eder. Klasik Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök formu dar bir alanda izlense de kökün çekirdeğini oluşturan عز tabanı, Batı Sami ve Güney Sami dillerinde kuvvet, katılık, direnç ve tahkimat anlamlarıyla ortaktır. İbranicede yer alan ʿāzam kökü ve bununla bağlantılı kemik/sağlamlık bildiren ʿeṣem köküyle anlam akrabalığı tartışılmış; nesnenin sertleşmesi, yoğunlaşması ve kırılmaz bir bütünlük kazanması fikrinin zihinsel düzleme taşınarak karar ve sebat anlamını doğurduğu değerlendirilmiştir. Süryanicede bağlayıcı söz, ant ve efsun anlamındaki ʿuzmā kullanımları, Arapçadaki el-ʿazāim (bağlayıcı rukyeler, ilahî emirler) kullanımıyla semantik bir kesişim gösterir. Arapçada bu kök, fiziksel olarak bir yolun kararlılıkla kat edilmesi ve duraksamanın kesilmesi anlamından zihinsel bir sözleşme ve sarsılmaz peygamberî iradeye doğru özelleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT ve Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عز çekirdeğinden türeyen güç ve direnç kökünün م harfiyle toplanıp bütünlenmesi | Kesip bitirme (sarîme), yol alma ve kalbin bir fiile kesin olarak bağlanması anlamında merkezîleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿ-z-m / ʿ-ṣ-m ve Süryanice bağlayıcı metin/yemin (ʿuzmā) izleri | Maddi güç, kemikleşme ve direnç anlamından bağlayıcı söz, kararlılık ve efsun/rukye semantiğine geçiş görülür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapçası ve epigrafik metinlerdeki bağlayıcı niyet ve adak ifadeleri | İradî bir taahhüdü yerine getirme ve sözleşmeye sadakat gösterme yönündeki Afro-Asyatik izler. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques) ve Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عزم | Anlamlı | Karar vermek, tereddüdü kesmek, sebat etmek | Kalbin bir işi yapmaya kesin olarak bağlanması ve yola koyulmasıdır. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| عمز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (Kitābü'l-ʿAyn ve et-Tehzîb) mühmel olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| زعم | Anlamlı | İddia etmek, zannetmek, kesin delilsiz konuşmak | Gerçekliği kesinleşmemiş bir sözü ileri sürme veya bir duruma kefil olma anlamıdır; عزم kökündeki kesinleşmişliğin aksine zan ve iddia taşır. | Kur'an'da geçer; anlamca hedef kökün zıddına yaklaşır. |
| زمع | Anlamlı | Bir işe süratle azmetmek, sebat göstermek, paçaları sıvamak | Bir fiile kesin olarak niyetlenip tereddütsüzce atılmak; ayak bileğindeki küçük tırnak/çıkıntı. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle yakın anlamlıdır. |
| معز | Anlamlı | Keçi, sertlik, derinin sıkı olması | Dayanıklılık, sert ve çetin mizaç; keçi cinsi. | Kur'an'da geçer; sertlik ve dayanıklılık boyutuyla ortak tabana dayanır. |
| مزع | Anlamlı | Parçalamak, hızlı yürümek, eti ayırmak | Bir şeyi çekiştirip parçalamak veya hızlıca atılarak koşmak. | Kur'an'da geçmez; hareket ve kesme yönünden ortak ses çağrışımı taşır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عزم | Merkez | Karar, sebat, tereddüdü kesme | Tereddüt ve istişare evresinden sonra ulaşılan sarsılmaz irade ve kesintiye uğramayan eylemdir. | Kalbin bir işe kesin bağlanması ve zorluklara rağmen o çizgide sebat edilmesidir. |
| قصد | Komşu | Hedefe yönelme, itidal | قصد doğruca hedefe yönelmeyi ve aşırılıktan uzak orta yolu anlatırken عزم tereddüdün tamamen kesilip iradenin kilitlenmesini vurgular. | İstikameti belirleme ve ölçülü hareket etme anlamı öne çıkar. |
| همم | Komşu | Niyet, zihinsel yöneliş, arzu | همم eylemin hemen öncesindeki zihinsel kıpırdanış veya ilk niyet düzeyiyken عزم bu niyetin kesin karara ve icraya dönüşmesidir. | İçsel temayül ve ilk zihinsel yönelim aşamasıdır. |
| نوي | Komşu | Niyet etme, yönelme, kast | نوي zihinde bir yön ve gaye belirlemeyi içerir; عزم ise niyetin gerektirdiği güçlükleri göğüsleme azmini ve sebatını kapsar. | Bir şeyin özüne ve geleceğine dair kurulan içsel yönelimdir. |
| صرم | Komşu | Kesip atma, koparma | صرم fiziksel veya ilişkisel bir bağı tamamen kesip ayırmayı ifade ederken عزم tereddüt bağını kesip kararı tahkim etmektir. | İlişkiyi veya nesneyi kökünden kesip bitirme eylemidir. |
| تردد | Zıt | İkirciklilik, gidip gelme, kararsızlık | Bir karara varamayıp seçenekler arasında gidip gelmek, geri dönmek ve irade zaafı yaşamaktır. | Kesinliğin zıddı olan belirsizlik ve sebat yoksunluğudur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عزم | Karar vermek, sebat etmek, tereddüdü kesmek | Kalbin bir işi icra etmeye düğümlenmesi ve zorluklara karşı dirençle yola devam etmesidir. | Kesin |
| Latince | Resolutio, Determinado, Constantia | Çözümleyip kesinleştirme, sınır koyma, sebat | Resolutio tereddüdü çözüp karara bağlamayı, constantia ise kararda sarsılmaz sebatı karşılar; efsun ve ilahî emir nüansını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Determination, Resolve, Firm resolve | Kararlılık, azim, tereddütsüz irade | Resolve içsel düğümü ve tereddüdün aşılmasını çok iyi verir; ancak kökün içerdiği ahlaki mükellefiyet ve akit bağlamını tam kapsamaz. | Kesin |
| Almanca | Entschlossenheit, Festigkeit, Beharrlichkeit | Kararlılık, sağlamlık, sebat | Entschlossenheit seçeneklerin kapatılıp bir karara varılmasını (kilitlenme) anlatır; fiziksel yola koyulma boyutu zayıftır. | Güçlü |
| Fransızca | Résolution, Fermeté, Persévérance | Kararlılık, sağlam duruş, sebat | Zihinsel kesinlik ve sebatı karşılar; ancak kökün fıkhi bir akdi kesinleştirme (nikah, talak gibi) işlevsel nüansını doğrudan vermez. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short ve Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَزْمِ الْأُمُورِ | Sarsılmaz sebat gerektiren, tereddüt kabul etmeyen ilahî buyruklar ve ahlaki sorumluluklar | Sabır, affetme, namazı ikame etme, iyiliği emredip kötülükten alıkoyma bağlamındaki ayetler (Âl-i İmrân 3:186, Lokmân 31:17, Şûrâ 42:43). |
| أُولُو الْعَزْمِ | Tebliğ ve risalet yolundaki ağır engellere karşı sarsılmaz bir sebat ve kesin kararlılık gösteren peygamberler | Peygamberlerin çetin mücadeleleri ve sabır yükümlülüğü bağlamı (Ahkâf 46:35). |
| عَزَمْتَ | İstişare sürecinin tamamlanıp tereddüdün kesilerek nihai eyleme geçilmesi ve tevekkül edilmesi | Savaş, yönetim ve toplumsal kararların icra edilmesi bağlamı (Âl-i İmrân 3:159). |
| عَزَمُوا الطَّلَاقَ | Hukuki bir bağın tereddüt ve bekleme evresinden çıkarılarak kesin olarak bitirilmesi, bağlayıcı irade beyanı | Aile hukuku ve evliliğin kesin olarak sonlandırılması bağlamı (Bakara 2:227). |
| لَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ | Hukuki bir akdin kesin iradeyle bağlanması, nikah akdinin fiilen kurulması | İddet bekleyen kadınlarla evlenme niyetinin hukuki bir bağa dönüştürülmesinin yasaklanması bağlamı (Bakara 2:235). |
| لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا | Emre sadakat göstermede sebat, direnç ve iradî teyakkuz yetersizliği | Hz. Âdem'in yasak ağaca yaklaşması kıssasındaki irade zaafı ve unutma bağlamı (Tâhâ 20:115). |
| عَزَمَ الْأَمْرُ | Cihad veya ağır bir yükümlülüğün fiilen kesinleşmesi, kaçınılmaz hale gelmesi | Münafıkların kaçamak tutumları karşısında ciddiyet ve sadakat sınavının başladığı bağlam (Muhammed 47:21). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kulun fiilleri, irade, kesb ve nübüvvet dereceleri | İradenin kast ve meşietten sonra eylemi zorunlu kılan 'azm-i musammem' (kesin karar) mertebesi ve peygamberlerin ismet/sebat niteliği. | Tereddütsüz yöneliş ve eylemi doğuran nihai irade yoğunlaşması. |
| Fıkıh | Akitler, talak, yeminler ve ruksat-azimet ayrımı | Akdin inikadında kalbî niyetin kesin irade beyanına dönüşmesi; ayrıca meşakkatli olan asıl hükmün (azimet) ruhsata tercih edilmesi. | Hukuken bağlayıcı irade ve tavizsiz şer'î sorumluluk. |
| Tefsir | أولو العزم tamlaması ve عزم الأمور terkibinin izahı | Hangi peygamberlerin bu sıfata haiz olduğu ve ahlaki erdemlerin niçin 'kararlılık gerektiren işler' sayıldığı meselesi. | Sebat, tahammül, ilahî emre tavizsiz bağlılık. |
| Hadis | Vitir namazı, dualar ve kesin kararla yapılan talepler | Duada 'inşallah' diyerek tereddüt göstermek yerine kararlılıkla isteme (ليَعْزِمِ المسألة) ve Hz. Ebû Bekir'in vitri gecenin başında kılmasına dair 'azîmet' nitelemesi. | İstekte ciddiyet, tereddütsüz talep ve amelde ihtiyat. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi ve şer'î yükümlülükler | Azimet ve sebat | İlahî emirlere karşı gevşekliği ve bahaneleri ortadan kaldırmak | Kulun ilahî teklif karşısında tereddüdü bir kenara bırakarak emre bütünüyle sadakat göstermesidir. | Kesin |
| İlmi | Hakikatin araştırılması ve bilginin kesinleşmesi | Kesin kanaat ve zihnî sebat | Kuşku, zan ve vehimlerin ilmi araştırmayı saptırmasını engellemek | Delillerin müzakeresinden sonra ulaşılan kesin hükmün arkasında durarak uygulamaya geçilmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim, karar alma mekanizmaları ve liderlik | İcracı karar ve istişare sonrası yürütme | İstişare ile toplanan aklın eylemsizliğe ve felce dönüşmesini önlemek | Şûra sürecinin ardından yöneticinin tereddüt etmeden kararı tatbik etmesi ve sorumluluk almasıdır (Âl-i İmrân 3:159). | Kesin |
| İktisadi | Akitler, sözleşmeler ve ticari girişimler | Bağlayıcı irade beyanı ve yatırım kararlılığı | Belirsizlik (garar) ve sözleşmeden cayma risklerini bertaraf etmek | Ticari bir girişime başlarken veya bir akdi bağlarken spekülatif kararsızlığı kesip taahhüde girmektir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Eşik enerjisi, histerezis ve kararlı durum geçişi (faz kilitlemesi) | Fizikte veya dinamik sistemlerde, bir sistemin potansiyel bariyeri aşarak geri dönüşsüz biçimde yeni ve kararlı bir duruma kilitlenmesi, salınımın (tereddüdün) sönümlenmesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karar teorisinde seçim kilitlenmesi (decision commitment) ve bağlayıcı irade | Bilişsel ve kurumsal düzeyde seçenekler arası dalgalanmanın sona erdirilip kaynakların tek bir hedefe tahsis edilmesi ve geri dönüş maliyetinin üstlenilmesidir. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca bireysel hırs, kişisel motivasyon veya salt kuru bir inat ve inisiyatif olarak anlaşılması; bağlayıcı ahlak, sabır ve istişare bağlamından koparılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da عزم, keyfî bir dikte değil; istişarenin ardından gelen (Âl-i İmrân 3:159), ağır toplumsal baskılara ve eziyetlere karşı gösterilen sebatı (Âl-i İmrân 3:186) ve hukuki bir akdin sorumluluğunu üstlenmeyi (Bakara 2:227, 235) ifade eden çok katmanlı bir kavramdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin bireyci bir güç gösterisi veya despotik bir kararlılık şeklinde yorumlanması; Âdem kıssasındaki irade zaafının doğru tahlil edilememesi ve 'azimet' kavramının sabır-tevekkül dengesinden koparılması riski doğar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da iman ve ahlak salt teorik kabullerden ibaret değildir; tereddüdün aşılması, iradenin sınanması ve zorluklar karşısında sebat gösterilmesiyle somutlaşır. عزم kökü, zihinsel niyet ile fiili eylem arasındaki geçiş eşiğini ve müminin sarsılmaz duruşunu temsil eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yönetim ve istişare kurallarını belirleyen ayetlerde (Âl-i İmrân 3:159), peygamberlerin tebliğ mücadelesi ve sabır sınavında (Ahkâf 46:35, Tâhâ 20:115), ahlaki direnç ve olgunluk bağlamında (Lokmân 31:17, Şûrâ 42:43) ve aile hukuku ahkâmında (Bakara 2:227, 235) kurucu rol oynar. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın tevekkül anlayışının eylemsizlik veya pasiflik olduğu yanılgısını düzeltir; bilakis istişare ve kesin kararın ardından tevekkülün geldiğini bildirir. Aynı zamanda sabrın zayıflık değil, en yüksek irade ve 'azm' gerektiren bir güç olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTereddüdü ve ikircikliliği kesip atarak duraksamaksızın yola koyulmak, kalbi bir hedefe sağlam bir düğümle bağlamaktır.
- Soyut anlamZihinsel müzakere ve içsel yönelim süreçlerini tamamlayarak ilahî veya ahlaki bir sorumluluğu sarsılmaz bir sebatla icra etme iradesidir.
- Sistematik karşılıkDinî, hukuki ve siyasi alanlarda belirsizliği, dağınıklığı ve gevşekliği ortadan kaldıran bağlayıcı eylem ve sebat standardıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zihinsel ve toplumsal müzakere ile içsel niyet akışını, tereddüdün kesilmesi için gereken kritik karar eşiğini temsil eder. basamak fonksiyonu, eşik aşıldığında kararsızlığın aniden sıfırlanıp kesin karara dönüşmesini simgeler. ise kararın ardından gelen sarsılmaz sebat ve ilahî emre sadakat vektörüdür; bu çarpım sonucunda ortaya çıkan nihai bağlayıcı iradeyi ve icrayı ifade eder.