كفي
ك - ف - ي
KÖK- 33 geçiş
- 32 ayet
- 9 sîga
- 12 sözlük
“Dengi” demektir. Terazinin bir kefesinin adıdır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: كفى
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Dengi” demektir. Terazinin bir kefesinin adıdır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.702 harfالكاف والفاء و"وايء" معهما
ك و ف، و ك ف، ك ف ي، ك ي ف، ك ف أ، أ ك ف، أ ف ك مستعملات كوف: كُوفانُ: اسم أرض، وبها سميت الكوفة.
والكافُ: ألِفها واو، فإن استعملت فعلاً قلت: كوفتُ كافاً حسنة.
وكَوفت الأديم: قورته.
وكف: الوَكْفُ: القطر. وكَفَ الماء يكفُ وكفاً، وهو مصدره. ووَكَفَت الدلو تكِفُ وكيفاً، وهو هنا مصدره. والوَكيفُ: القطران. قال العجاج:
وَكِيفَ غربي دالج تبجسا
أي: تفجر. ودمع واكفٌ، وماء
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR333 harfMadde başı: كفىكَفاهُ مُؤُنَتَهُ كِفايةً. وكَفاكَ الشيء يَكْفيكَ، واكْتَفَيْتُ به. واسْتَكْفَيْتُهُ الشيء فكَفانِيهِ. وكافَيْتُهُ من المُكافاةِ. ورجوت مَكافاتَكَ، أي كِفايَتَكَ. ورجلٌ كافٍ وكَفِيٌّ. وهذا رجلٌ كافيكَ من رجلٌ، ورجلان كافِياكَ من رَجُلَيْنِ، ورجالٌ كافوكَ من رجال. وكَفْيُكَ بتسكين الفاء، أي حسبك. والكُفْيَةُ: القُوت؛ والجمع الكُفَى.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR14.617 harfك ف ( و اي ء )
كفي ، كفأ ، كوف ، كيف ، وكف ، أفك ، أكف .
كفي : قال الليث : كَفَى يَكْفِي كِفَايةً إذا قامَ بالأمْرِ ، واسْتَكْفَيْتُه أَمْراً فكفَانِيهِ ، ويقال : كفاكَ هذا الأمرُ أي حَسْبُكَ ، وكفاكَ هذا الشيءُ ، وتقولُ : رأيْتُ رَجُلاً كافِيَكَ مِنْ رَجُلٍ ، ورأيت رَجُلَيْنِ كافِيَيْكَ مِنْ رجُلَيْنِ ، ورأيتُ رِجَالاً كافِيكَ من رِجَالٍ ، معناهُ : كفاكَ به رجُلاً .
وقال الزجاجُ في قول الله جلَّ
ك ف ( و اي ء ) كفي ، كفأ ، كوف ، كيف ، وكف ، أفك ، أكف . كفي : قال الليث : كَفَى يَكْفِي كِفَايةً إذا قامَ بالأمْرِ ، واسْتَكْفَيْتُه أَمْراً فكفَانِيهِ ، ويقال : كفاكَ هذا الأمرُ أي حَسْبُكَ ، وكفاكَ هذا الشيءُ ، وتقولُ : رأيْتُ رَجُلاً كافِيَكَ مِنْ رَجُلٍ ، ورأيت رَجُلَيْنِ كافِيَيْكَ مِنْ رجُلَيْنِ ، ورأيتُ رِجَالاً كافِيكَ من رِجَالٍ ، معناهُ : كفاكَ به رجُلاً . وقال الزجاجُ في قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيّاً ) ( النساء : 45 ) وما أَشْبَهَه في القرآن ، معنى البَاءِ : التوكيد ، والمعْنَى : كَفَى اللَّهُ ، إلاَّ أَنَّ البَاءَ دَخَلَتْ في اسْمِ الفاعل ، لأنَّ معنى الكلامِ الأمْرُ ، المعنَى : اكْتفَوا بالله وَلِياً ، قال : وَوَلِيّاً ، مَنْصُوبٌ على الحَالِ ، وقِيلَ على التَّمْييز . وقال في قوله : ( الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ ) ( فصلت : 53 ) معناهُ : أو لَمْ يَكْفِ ربَّكَ ، أولَمْ تَكْفِهِمُ شَهادَةُ رَبِّكَ ، ومعنَى الكِفَايَةِ هاهُنَا : أنَّه قد بَيّنَ لهم ما فيه كفايَةٌ في الدّلالةِ على توحيده . ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : هذا رَجُلٌ كافِيكَ من رَجُلٍ وناهِيكَ مِنْ رجُلٍ ، وجازِيكَ مِنْ رَجُلٍ ، وشَرْعُكَ مِنْ رَجُلٍ ، كلُّه بمعنًى وَاحِدٍ . ( الليث ) : الكِفْيُ : بَطْنُ الوَادِي ، والجميعُ : الأكْفَاءُ . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكُفَى : الأقْوَاتُ ، وَاحِدَتُها : كُفْيَةٌ . ويقال : فلانٌ لا يَمْلِكُ كُفَى يَوْمِه ، على مِيزَانِ هُدًى أي قُوتَ يَوْمِه ، وأنشد : ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ مِنْ دُونِنَا كُفًى كفأ : ( ابن هانىء عن أبي زيد ) : سمعْتُ امْرَأَةً من عُقَيْلٍ وَزَوْجَهَا يَقْرءان ( لم يلد ولم يولد ، ولم يكن له كُفىً أحد ) ( الإخلاص : 3 ، 4 ) فألْقَى الهَمْزَةَ وحَوَّلَ حَرَكَتها على الفَاءِ . وقال الزجاج في قوله : ( ولم يكن له كفؤاً أحد ) ( الإخلاص : 3 ) ، فيها أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ ، القِراءَةُ منها بثلاثةٍ ، ( كُفُؤاً ) ، بضم الكافِ والفاءِ ، ( كُفْؤاً ) ، بضم الكاف وسكونِ الفاءِ ، وَ ( كِفْأً ) بكسر الكاف وسكون الفاءِ ، ويجوزُ : ( كِفَاءً ) بكسرِ الكاف والمَدِّ ، ولم يُقْرَأ بها ، ومَعْناهُ : ولم يكنْ أحَدٌ مِثلاً لله جل وعزَّ ، ويقال : فلانٌ كَفِيءُ فلانٍ وكُفُؤُ فلانٍ ، وقرأ ابنُ كثيرٍ ، وابنُ عامرٍ وأبو عمرٍ و ، والكسائي وعاصم ( كُفُؤاً ) مُثقَّلاً مهموزاً وقرأ حمزة . ( كُفْؤاً ) ، بسكون الفاءِ مَهْمُوزاً ، وإذا وَقَفَ قرأ : ( كُفَى ) بغير همزٍ ، واختلف عن نافع ، فرُوِيَ عنه ( كُفُؤاً ) مثل أبي عمرٍ و ورُوِي ( كُفْؤاً ) مثل حمزة . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( المُسْلِمُونَ تَتَكافَأُ دِمَاؤهُمْ ) . قال أبو عبيد : يُرِيدُ : تَتَسَاوَى في الدِّيَاتِ والقِصَاصِ فليس لشريفٍ على وضيعٍ فَضْلٌ في ذلك ، وفي حديثٍ آخر في العَقيقَةِ ( عَنِ الغُلاَمِ شَاتَانِ مُتَكافِئَتَانِ ) يريدُ : مُتَساوِيَتَانِ ، وكلُّ شيءٍ ساوَى شيئاً حتى يكونَ مثلَه فهو مُكَافِىءٌ له ، والمُكَافَأَةُ بَيْنَ النَّاسِ من هذا ، يقالُ : كافأْتُ الرجُلٍ أي فعلتُ به مِثْلَ ما فعلَ بِي ، ومنه : الكُفء من الرِّجَالِ للمَرْأَةِ ، يقولُ : إنَّهُ مِثْلُها في حَسبها ، وأَمَّا قوله عليه السَّلامُ : ( لا تَسْأَلِ المرأةُ طَلاَقَ أُخْتَها لِتَكْتفِىءَ ما في صَحْفَتها ، فإنَّمَا لها ما كُتِبَ لها فإنّ معنى قوله : لتكْتفىءَ تَفْتعِلُ من كفَأْتُ القِدْرَ وغيرَها إذا كبَبْتَها لِتُفْرِغَ ما فيها ، والصَّحْفَةُ : القَصْعَةُ ، وهذا مَثَلٌ لإمالةِ الضَّرَّةِ حَقَّ صاحِبَتِها من زَوْجِها إلى نَفْسِها لِيَصِيرَ حقُّ الأخْرى كلُّه من زوجِهَا لها . ( أبو عبيد عن الكسائي ) : كَفَأْتُ الإناءَ إذا كبَبْتَهُ ، وأَكْفَأْتُ الشيءَ إذا أَمَلْتَه ، ولهذا قيلَ أَكْفَأتُ القوسَ إذا أمَلْتَ رأسَهَا ولم تَنْصِبْها نَصْباً حتى تَرْمِي عنها ، وأنشد : قطَعْتُ بها أرْضاً تَرَى وَجْهَ رَكْبِها إذَا ما عَلَوْهَا مُكْفَأً غَيْرَ ساجعِ أي مُمَالاً غير مستقيمٍ . وقال أبو زيد : كَفَأْتُ الإناءَ كَفْأً إذا قلبْتَهُ ، وأكْفَأْتُ في مَسِيرِي إذا ما جُرْتَ عن القَصْدِ ، وقال في قوله : . . . مُكْفَأً غير سَاجِعِ السّاجِعُ : القاصدُ ، والمُكْفَأُ : الجائرُ . قال : وأكْفَأْتُ الشِّعْرَ إكْفَاءً إذا خالفْتَ بقوافِيه . ( أبو عبيد عن أبي عبيدة عن أبي عمرو بن العلاءِ ) قال : والإكْفَاءُ : اختلافُ إعرابِ القوافِي . ( أبو زيد ) : اسْتَكْفَأَ زيدٌ عمراً ناقَتَه سأَلَه أَنْ يهَبَهَا له ، وَوَلَدَها وَوَبَرَها سنَةً . وكَفَأْتُ القومَ كَفْأً إذا ما أَرَادُوا وَجْهاً فَصَرَفْتَهُم عنه إلى غيره . ( أبو عبيد عن أبي عبيدة والكسائي ) : أَكْفَأْتُ إبِلي فلاناً إذا جَعَلْتَ له أَوْبَارَها وأَلْبَانَها . وأَكْفَأْتُ إِبِلِي أيضاً كَفْأَتَيْنِ ، وبعضُهُم يقولُ : كُفْأَتَيْن ، وهو أَنْ تجْعَلَ نِصْفَيْنِ ، يَنْتِجُ كلَّ عامٍ نِصْفاً كما يَصْنَعُ بالأرضِ بالزّراعة . ( ابن السكيت عن أبي عمرٍ و ) : يقال : نَتَج فلان إبِلَهُ كفأَةً ، وكُفأَةً ، وهو أَنْ يُفَرِّقَ إِبِلَهُ ، فَيُضْرِبُ الفَحْلَ العامَ إحْدَى الفِرْقَتَيْنِ ويَدَع الأخْرَى ، فإذا كان العامُ المُقْبِلُ أَرْسَلَ الفَحْلَ في الفِرْقَةِ التي لم تكن أَضْرَبَها الفَحْلَ في العام الماضي ، وتَرَكَ التي كانَ أَضْرَبَها الفَحْلَ في العام الآخَرِ ؛ لأن أفضلَ النِّتاج أن يُحْمَل على الإبِلِ الفَحْلُ عاماً وأنشد قولَ ذي الرمةِ في ذلك : تَرَى كَفْأَتَيْها تُنْفِضَانِ ولم يَحِدْ له ثِيلَ سَقْبٍ في النِّتَاجَيْنِ لامِسُ يَعْنِي أَنها نُتِجَتْ إناثاً كلُّها . وأنشد لكعب بن زهير : إذا ما نَتَجْنَا أَرْبَعاً عامَ كُفْأَةٍ بَغَاهَا خَنَاسِيراً فأهْلَكَ أَرْبَعا قال : وكَفَأتُ الإناءَ بغير ألِفٍ . وقال ابن الأعرابي : أكْفَأْتُ : لُغَةٌ . قال : وكَفَيْتُه ما أَهَمَّه . قال : وأَكْفَأْتُ البَيْتَ فهو مُكْفَأٌ إذا عَمِلْتَ له كِفَاءً ، وكِفَاءُ البَيْتِ : مُؤَخَّرُهُ . ورَوَى حَمَّادُ بن سَلَمَة عن سِمَاكِ بن حَرْبٍ عن الحارثِ بن أبي الحارث الأزْدِي من أهل نَصِيبِينَ أنّ أباه اشتَرَى مَعْدِناً بمئةِ شاةٍ مُتْبِعٍ فأَتَى أمه فاستأْمَرَهَا فقالت : إنّكَ اشتريته بثلاثمئةِ شاة أُمُّها : مئةٌ وأولادُها : مئةُ شاةٍ ، وكُفْأَتُها : مئةُ شاةٍ فنَدِمَ فاسْتَقَالَ صاحبَه فأَبَى أَن يُقِيلَهُ ، فقَبَضَ المَعْدِنَ فأذابَه وأَخْرج منه ثمَنَ أَلْفَيْ شاة . فأتى به صاحبُه إلى عليَ رضي الله عنه ، فقال : إنَّ أبا الحارث أصابَ رِكَازاً ، فسأله عليّ فأخبَرَهُ أنه اشتراهُ بمئةِ شاةٍ مُتُبِعٍ ، فقال عليّ : ما أرى الخُمْسَ إلا عَلَى البائع . فأخَذَ الخُمْسَ من الغَنَمِ . أراد بالمُتْبِعِ التي يَتْبَعُها أولادُها . وقوله : أثى به أي وَشَى به وسَعَى به يأثُو أَثْواً . والكُفْأَةُ : أَصْلُها في الإبل كما قال أبو عمرٍ و ، والكسائي ، وأبو عبيدةَ ، وهو أنْ تُجْعَلَ الإبلُ قِطعتين ، يُرَاوَحُ بينَهما في النِّتَاجِ . وأنشد شمر : قَطَعْتُ إِبِلِي كُفْأَتَينِ ثِنْتَيْن قَسمْتُها بِقِطعَتَيْنِ نِصْفَيْنِ أَنْتِجُ كُفْأَتَيْهمَا في عامَيْن أَنْتِجُ عاماً ذِي وهذِي يُعْفَيْنْ وأَنتِجُ المُعْفَى من القَطِيعَيْن مِن عامِنا الجَائِي ، وتِيكَ يَبْقَيْن ( قلت ) : لم يَزِدْ شمرٌ على هذا التفسير والمعنَى أَنَّ أَمَّ الرَّجُل جَعَلَتْ كُفْأَةَ مئةِ شاةٍ ، كلّ نِتَاجِ : مئةً ، ولو كانت إبلاً كان كُفْأَةُ مئةٍ من الإبل خمسينَ ، لأنَّ الغنمَ يُرْسَلُ الفَحْلُ فيها وَقْتَ ضِرَابِهَا أَجمَع ، وليستْ كالإبل يُحمَلُ الفحْلُ عليها سَنةً ، وسَنَةً لا . وأَرادت أُمُّ الرَّجُلِ تكْثِيرَ ما اشتَرَى به ابنُهَا ، وإعْلاَمَهُ أنه مَغْبُونٌ فيما ابتَاعَ ، ففَطَّنَتْهُ أَنَّه كأَنّه اشترى المَعدِنَ بثلاثمئة شاةٍ فنَدِمَ ابنُها ، واستقال بائعَه فأَبَى ، وبارَك اللَّهُ له في المعدِنِ فحسده البائعُ على كثرةِ الرِّبح ، وسَعَى به إلى عليّ رضي اللَّهُ عنه ، ليأْخُذَ منه الْخُمسَ ، فألْزَمَ الخُمْسَ البائعَ ، وأَضَرَّ الساعي بنفْسه . ( أبو نصر ) : يقال : مالِي به قِبَلٌ ولا كِفَاءٌ أي طاقةٌ على أَنْ أُكَافِئَه . وأنشد : ورُوحُ القُدْسِ ليسَ له كِفَاءُ وقال الليث : قال بعضُهم : الإكْفَاءُ في الشِّعر هو المُعاقَبةُ بين الرَّاء واللاّم ، أو النُّون والميمِ . ( قلت ) : والقَولُ فيه ما قال أبو عمرٍ و . وقال الليث : ورأيتُ فلاناً مُكْفَأَ الوجه إذا رأيتَهُ كاسف اللَّونِ ساهِماً . ويقال : كان الناسُ مُجتمِعين فانكفَأُوا وانْكَفَتُوا إذا انْهَزَمُوا . وقال أبو زيدٍ : اسْتَكْفَأْتُ فلاناً نخلةً إذا سأَلْتَهُ ثمرَها سنَةً ، فجَعَل للنَّخْل كَفْأَةً ، وهو ثمرُ سَنَتها ، شُبِّهَتْ بكَفْأَة الإبل . وأنشد : غُلْبٌ مَجَالِيحُ عند المَحْلِ كُفْأَتُها أَشْطَانُها في عِذَاب البحْرِ تَستَبِقُ أراد به النَّخْلَ ، وأراد بأشطانِها : عُروقَها . وفي صِفَةِ النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَنّه كَان إذا مَشَى تَكَفَّأَ تَكفُّؤاً ) . فالتَّكفُّؤُ : التَّمايُلُ كما تتكفَّأُ السَّفينةُ في الماء يميناً وشمالاً ، وكلّ شيء أَمَلْتَهُ فقد كَفَأْتَه . ويقال : أصبح فلانٌ كَفِيءَ اللّون : مُتَغَيِّره كأنّه كُفِىءَ ، فهو مَكفوءٌ وكَفِىءٌ . وقال دريدُ بن الصِّمَّةِ : وأَسْمَرَ مِن قِدَاحِ النَّبْعِ فَرْعٍ كَفِيءِ اللّوْن من مَسَ وضَرْسِ أي مُتَغيِّرِ اللَّون من كثرةِ ما مُسِحَ وعُضَّ . ويقال : كافَأَ الرجلُ بينَ فارسَينِ برُمحِه إذا وَالَى بينهما ، فطَعَنَ هذا ثم هذا . وقال الكميت : نَحْرَ الْمُكافِىءِ والمَكْثُورُ يَهْتَبِلُ والْمَكْثُورُ : الذي غلبَه الأقرانُ بكثرتهم ، يَهتَبِلُ : يَحْتالُ للخلاص . ويقال : بنى فلان ظُلَّةً يُكافىء بها عينَ الشمس لِيتَّقِيَ حرّها . وقال أبو ذر : ( لنا عَبَاءَتَان نُكافىءُ بهما عنا عين الشمس أي نقابل بهما الشمس ، وإني لأخشى فضل الحساب ) . وقال ابن شميل : سَنَامٌ أَكْفَأ : وهو الذي مالَ عَلَى أَحد جنبَي البعيرِ ، وناقةٌ كَفَآء وجملٌ أَكْفَأُ ، وهو من أهون عيوبِ البعيرِ ، لأنه إذا سَمِنَ استقام سنَامُه . كوف كيف : قال الليث : كُوفانُ : اسمُ أرضٍ ، وبها سُمِّيَتِ الكُوفَةُ . ( اللحياني عن الكسائي ) : كانت الكوفة تُدْعَى كُوفانَ . قال : والناسُ في كُوفانٍ من أمرهِم ، وفي كَوَّفَانٍ ، وكَوْفانٍ أي في اختلاطٍ . ( أبو عبيد عن الأموي ) : إنّه لَفِي كُوفَانٍ أي في حِرْزٍ ومنَعَةٍ . ( ثعلب عن عمرٍ و عن أبيه ) : قال : الكوفانُ : الشَّرُّ الشديدُ : والكُوفَانُ : الدَّغَلُ من القَصَب والخَشب . وقال الليث : الكافُ : ألِفُها وَاوٌ ، فإن استُعملَتْ فِعلاً ، قلتَ : كَوَّفْتُ كافاً حسَناً أي كَتبْتُ كافاً ، وكذلك قال اللِّحيانيُّ وغيرُه . قال : ويقال : كَيَّفْتُ الأديمَ ، وكَوَّفْتُه إذا قطَعتَه . وقال أبو عمرٍ و : يقال للخِرْقةِ التي يُرقَعُ بها ذَيْلُ القميص القُدَّام : كِيفَةٌ ، والتي يُرْقَعُ بها ذيلُ القميص الخَلْف : حِيفةٌ . ويقال : ليست عليه تُوفَةٌ ولا كُوفةٌ ، وهو مِثْلُ المَرْزِية ، وقد تَاف وكَافَ . ( تفسير كيف ) حَرْفُ أَداةٍ ، ونُصِبَ الفاءُ فِرَاراً من التقاء الساكنين فيها . وقال أبو إسحاق في قولِ الله : ( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا ) ( البقرة : 18 ) الآية ، تأْوِيلُ كيفَ استفهامٌ في معنى التعجُّب ، وهذا التَّعجُّبُ إنما هو للخَلْقِ وللمؤمنين أي اعْجَبُوا من هؤلاء كيف يَكْفرون ، وقد ثَبَتَتْ حُجَّةُ الله عليهم . وقيل في مصدر كيف : الكَيْفِيَّةُ . وكف أكف : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خِيارُ الشُّهَدَاءِ عند الله : أصحابُ الوكَفِ ) قيل : يا رسولَ الله ومَن أصحابُ الوَكَفِ ؟ قال : ( قومٌ تُكَفَّأ عليهم مَراكِبُهم في البحر ) . قال شمر : الوَكَفُ قد جاء مُفسَّراً في الحديث . قال : وأصلُ الوَكَفِ : الجَورُ والْمَيْل . يقال : إنِّي لأخْشَى وَكَفَ فلانٍ أي جورَه ومَيْلَه . وقال الكميت : بِكَ نَعْتَلِي وكفَ الأمو رِ ويَحْمِلُ الأثقالَ حامِلْ وقال أبو عمرٍ و : الوَكَفُ : الثِّقْلُ ، والشِّدَّةُ . وقالت الكِلابيَّةُ : يقال : فلانٌ على وَكَفٍ من حاجتِهِ إذا كان لا يَدْرِي على ما هو منها ، وكل هذا ليس بخارِجٍ مما جاء مُفَسَّراً في الحديث ، لأنّ التَّكفِّي هو المَيْلُ ، والوَكَفُ : ما انْهَبَطَ من الأرضِ . وقال العجاجُ يصف ثوراً : يَعْلُو الدّكاديكَ ويَعْلُو الوَكَفَا ( أبو عبيد عن اليزيدي ) : وَكِفَ الرَّجُلُ يَوْكَفُ وكَفاً إذا أثِمَ . وقال ابن السكيت : الوَكَفُ الإثْمُ . يقال : ما عليك في هذا وَكَفَ ، والوَكفُ : العيبُ أيضاً . وأنشد : الحافِظُو عَوْرَةِ العَشِير وَلاَ يَأْتِيِهِمُ مِنْ وَرَائِهِم وَكَفُ قال : والوَكْفُ : النِّطْعُ . قال أبو ذؤيب : ومُدَّعسٍ فيهِ الأنيضُ اخْتَفَيتُه بجَرْدَاءَ مِثْلِ الوَكْفِ يَكْبُو غُرَابُها بجَرْدَاءَ يَعْني أرضاً ملساءَ لا تُنْبِتُ شيئاً ، يكْبُو غُرَابُ الفَأسِ عنها لصلابتها إذا حُفِرَت . وقال ابن شميل : الوكْفُ من الأرضٍ : الفِنْعُ يَتَّسِعُ ، وهو جَلَدٌ ، طِينٌ وحَصًى ، وجمعُه : أوْكافٌ . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( مَنْ مَنَحَ مِنْحَةً وَكُوفاً فَلهُ كَذَا وكَذا ) . قال أبو عبيد : الوَكُوفُ هي الغَزِيرَةُ الكثيرةُ الدَّرِّ ومن هذا قيلَ : وَكَفَ البَيْتُ بالمطرِ ، ووَكَفَتِ العَيْنُ بالدمْعِ . وقال شمرٌ : قال ابن الأعرابي : الوَكُوفُ : التي لا يَنْقطِعُ لبنُها سَنَتَها جَمعَاءَ . ( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : وَكَفَ البيتُ ، وأَوْكَفَ ، ومصدرُ وَكَفَ : الوَكْفُ والوَكِيفُ . وفي حديث آخر : ( أَهْلُ القُبُورِ يَتَوكَّفُونَ الأخْبَارَ ) . قال أبو عبيد : معنى يَتَوَكَّفُونَ : يَتَوقَّعُونَ . يقالُ : هو يتَوَكَّفُ خَبَراً يَرِدُ عليه أي يتوقَّعهُ . وقال الليث : الوَكْفُ : وَكْفُ البَيْتِ ، مثل الجَنَاحِ يكون على الكَنِيفِ . وقال اللحياني : وكَفَتِ العَيْنُ تَكِفُ وَكْفاً وَوَكِيفاً ، ووُكُوفاً ، ووَكَفَاناً ، قالَ : وسحابٌ وَكُوفٌ إذا كانَ يسيلُ قليلاً قليلاً . وجاءَ في حديث مَرْفُوعٍ ( أَنَّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) تَوَضَّأَ فاسْتَوْكَفَ ثَلاَثاً ) . قال غيرُ واحدٍ : معناه أنّه غسلَ يَدَيْهِ حتّى وكَفَ الماءُ من يَدَيْهِ أي قَطَرَ . وقال حُمَيْدُ بن ثوْرٍ يصفُ الخمر : إذَا اسْتُوكِفَتْ باتَ الغويُّ يشُمُّهَا كما جَسَّ أَحْشَاءَ السَّقِيمِ طَبِيبُ أرادَ إذا اسْتُقْطِرَتْ . وقال اللحياني : أوْكَفْتُ البَغْلَ أُوكِفهُ إيكافاً ، وهي لغة أهل الحجاز . وتميمٌ تقولُ : آكَفْتُهُ أوكفه إيكافاً ، وهي لغة أَهْلِ ذلك الشِّقِّ . وقال بعضُهُم : وكَّفْته توْكِيفاً ، وأكَّفْتُه تأكِيفاً ، والاسْمُ : الوِكافُ ، والإكافُ . ويقال : هو يَتَوكَّفُ عِيالَهُ وحشَمَه أي يَتَعَهَّدُهُم ويَنْظُرُ في أُمورِهم . ويقال : واكَّفْتُ الرّجُلَ مواكفةً في الحربِ وغيرِها إذا واجهتُه وعارضته . وقال ذو الرّمّة : مَتَى ما يُوَاكِفْهَا ابْنُ أُنْثَى رَمَتْ به مع الجَيْشِ يَبْغِيْهَا المَغَانِم يَثْكَلِ أفك : قال اللَّهُ جلَّ وعزَّ : ( مُّخْتَلِفٍ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ ) ( الذاريات : 9 ) . قال الفراء يقول : يُصْرَفُ عَنِ الإيمَانِ مَنْ صُرِفَ ، كما قال : ( قَالُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ ) ( الأحقاف : 32 ) يقول لتَصْرِفَنَا وتَصُدَّنَا . وقولُ الله : ( وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ) ( التوبة : 7 ) . قال الزجاج : المُؤْتَفِكَاتُ : جمعُ مُؤْتَفِكَةٍ ، ائْتَفَكَتْ بهِمُ الأرضُ أي انقلبت . يقال : إنّهم قومُ لُوطٍ ، ويقال : إنَّهم جميعُ مَنْ أُهلِكَ ، كما يقال للهالك : قَدِ انقلبتْ عليه الدّنيا . وروى النَّضْرُ بن أَنَسٍ عن أبِيهِ أنه قال : ( أي بُنَيَّ لا تَنْزِلَنَّ البَصْرَة فإنها إحْدَى المُؤْتَفِكَاتِ قد ائْتَفَكتْ بأهلها مَرَّتَيْنِ ، وهي مُؤْتَفِكَةٌ بهم الثالثة ) . قال شمرٌ يعني بالمؤتفكة أنها قد غَرِقَت مَرَّتَينٍ ، قال : والائتفاكُ عند أهل العربية : الانْقِلابُ كَقَرْيَاتِ قومِ لُوط التي ائتفكت بأهلها أي انقلبت . وقال في قول رؤبة : وجَوْزِ خَرْقٍ بالرِّيَاحِ مُؤْتَفِكْ أي اختلفت عليه الأرْوَاحُ مِن كلِّ وَجْهٍ . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أَفَكَ يَأْفِكُ ، وأَفِكَ يأْفَكُ إذا كذبَ ، والإفْكُ : الإثْمُ ، والإفْكُ : الكَذِبُ . ( أبو عبيد عن الكسائي ) : تقولُ العربُ : يا لِلأفِيكَةِ ، ويا لَلإفِيكَةِ بكسر اللامِ وفَتْحِها ؛ فمَنْ فَتَحَ اللام فهي لامُ الاستغاثةِ ، ومن كسرها فهي تَعَجُّبٌ ، كأنه قال : يأيُّهَا الرّجُلُ اعْجَبْ لهذه الأفِيكَةِ ، وهي : الكِذْبَةُ العظيمة ، وأرضٌ مأفُوكةٌ ، وهي التي لم يُصِبْهَا المطرُ فأمْحَلَتْ . وأنشد ابن الأعرابي : كأنّهَا وَهْيَ تَهَاوى تَهْتَلِكْ شمْسٌ بِظِلِّ ذا بهذا يأْتَفِكْ قال يَصِفُ قَطَاةً باطِنُ جَناحِها أسودُ ، وظاهِرُه أبيضُ ، فشبّه السوادَ بالظُّلْمَة ، وشبه البياضَ بالشّمْسِ ، ويأتفِكُ أي ينْقِلبُ . وقال الليث : الأفِيكُ الذي لا حَزْمَ له ولا حِيلة ، وقال الراجزُ : مَالِي أَرَاكَ عاجِزاً أَفِيكَا والأفَّاكَ : الذي يَأفِكُ النّاسَ أي يصُدُّهُمْ عن الحقِّ بباطله . والمأفوكُ : الذي لا زَوْرُ له . ( شمرٌ ) : أُفِكَ الرجُلُ عن الخيْرِ أي قُلِبَ عنه وصُرِفَ . وقال ابن الأعرابي : ائْتفكَتْ تلك الأرْضُ أي احترقت من الجَدْبِ .
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR401 harfMadde başı: كفى- الكفاية: ما فيه سد الخلة وبلوغ المراد في الأمر. قال تعالى: ﴿وكفى الله المؤمنين القتال﴾ [الأحزاب/25]، ﴿إنا كفيناك المستهزئين﴾ [الحجر/95]. وقوله: ﴿وكفى بالله شهيدا﴾ [النساء/79] قيل: معناه: كفى الله شهيدا، والباء زائدة. وقيل: معناه: اكتف بالله شهيدا (انظر: معاني القرآن وإعرابه للزجاج 2/57؛ ومغني اللبيب ص 144)، والكفية من القوت: ما فيه كفاية، والجمع: كفى، ويقال: كافيك فلان من رجل، كقولك: حسبك من
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR234 harfك ف ي
كفاه مؤنته كفاية وكفاك بهم رجالاً.
وكفاني ما أوليتني.
واستكفيته الأمر فكفانيه وهذا كافيك وكفيك: هذا حسبك.
واكتفيت به.
وقنعت بالكفية وهي القوت وقنعوا بالكفى ولا ومختبط لم يلق من دوننا كفًى وذات رضيع لم ينمها رضيعها
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.085 harfالليث: كَفَى يَكْفِي كِفايةً إِذا قام بالأَمر. ويقال:
اسْتَكْفَيْته أَمْراً فكَفانِيه. ويقال: كَفاك هذا الأَمرُ أَي حَسْبُك، وكَفاكَ هذا الشيء. وفي الحديث: من قرأَ الآيتين من آخر سورة البقرة في ليلة كَفَتاه أَي أَغْنَتاه عن قيام الليل، وقيل: إِنهما أَقل ما يُجزئ من القراءة في قيام الليل، وقيل: تَكْفِيانِ الشرَّ وتَقِيان من المكروه. وفي الحديث: سَيَفْتَحُ اللهُ عليكم ويَكْفِيكم اللهُ أَي يَكْفيكم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR236 harf* ك ف ي * * كَفَاهُ * مؤونته يكفيه * كِفَايةً * و * كَفَاهُ * الشيء و * اكتَفَى * به و * اسْتَكْفَيْتُهُ * الشيء * فَكَفَانِيهِ * و * كَافَاهُ مُكافاةً * ورجا * مُكافَاتَهُ * أي * كِفاَيَتَهُ * ورجل * كافِ * و * كَفِيٌّ * مثل سالم وسليم
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.185 harf: ( و كذا في النسخ والصَّوابُ أَنْ يُكْتَب بالياءِ ، فإنَّ الحرفَ يائِيٌّ .
( *!كَفاهُ مَؤُونَتَهُ *!يَكْفِيهِ *!كِفايَةً ) ، بالكسْرِ : قامَ به .
( *!وكَفاكَ الشَّيءُ ) *!يَكْفِيكَ ( *!واكْتَفَيْتَ به ) ، كِلاهُما اضْطَلَعَ .
( *!واسْتَكْفَيْتُهُ الشَّيءَ *!فكَفَانِيهِ ) ؛ ) نقلَهُ الأزْهرِي والجَوْهرِي .
( ورجُلٌ *!كافٍ *!وكَفِيٌّ ) ، كسالِمٍ وسَلِيمٍ ؛ كذا في الصِّحاح .
( و ) هذا رجُلٌ (
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.426 harfMadde başı: كفىكَفَى
1 كَفَى ذ He, or it, sufficed, or contented: hence كَفَانِى فُلَانٌ الأَمْرَ Such a one sufficed me, or contented me, in respect of the affair; i. e., by taking upon himself to perform it or accomplish it if good, or to prevent it or avert it if evil: and كَفَانِى شَهِيدًا He sufficed me as, or for, a witness; or he suffices me as, or for, such: and sometimes بِ is redundantly prefixed to
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.237 harfكَفَى
كَفَى I ( n. ac. كِفَاْيَة 23t ),
a. Sufficed.
b. [ acc. & Min or 'An ], Served instead of.
كَفَّيَ
كَفَّيَ II ,
a. see I (a) .
كَاْفَيَ
كَاْفَيَ III ,
a. see I (a) .
b. [ acc. & Bi ], Requited by.
اِكْتَفَيَ
اِكْتَفَيَ VIII
a. [ Bi ], Was satisfied, contented with, found sufficient.
اِسْتَكْفَيَ
اِسْتَكْفَيَ X ,
a. see VIII .
b. Asked to give enough of.
كَُِفْي
كَُِفْي [
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR12.052 harfكفي
كَفَى - يَكْفِي - كَافِي - كَافٍ
كَفى - يَكْفي + كائن أو شيء + كائناً أو أمراً: كفى الكائن أو الشيء لفعل أمر: يكون الكائن أو الشيء وحده دون عون أو مشاركة من آخر قادراً على القيام بالفعل كاملاً
كَفَى - يَكْفِي + كائن + كائناً آخر + شيئاَ أو فعل شيء: الفعل متعدي لمفعولين: يجعل الكائنُ الكائن َ الآخرَ، مكتفياً: يجعله يستغني ولا يحتاج إلى
Sîgalar(9)
- وَكَفَىYetti+1 anlam(وَفَعَلَ)×21
- كَفَىYetti(فَعَلَ)×5
- بِكَافٍYeten(بِفَاعِلٍ)×1
- فَسَيَكْفِيكَهُمُOnlara karşı sana yetecek(فَسَيَفْعِلُكَهُمْ)×1
- فَكَفَىYetti(فَفَعَلَ)×1
- كَفَيْنَاكَSana yettik(فَعَلْنَاكَ)×1
- يَكْفِYeter(يَفْعِلْ)×1
- يَكْفِهِمْOnlara yeter(يَفْعِلْهُمْ)×1
- يَكْفِيَكُمْSize yeter(يَفْعِلَكُمْ)×1
Mücavir kökler39 mücavir (159 toplam)
- شهد
10 ortak ayet · Petekteki baldır
- وكل
7 ortak ayet · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
- أله
21 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- عبد
6 ortak ayet · Ana kapının önündeki bekçidir
- حسب
4 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir
- خبر
3 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- ثلث
2 ortak ayet · Sülle çokluk demektir
- بين
7 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- ليس
3 ortak ayet · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
- ذنب
2 ortak ayet · Zenb : Kuyruk demektir
- كتب
5 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- فري
2 ortak ayet · Ferv “Ferre”ye bak
Geçtiği ayetler(32)
… فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا
YettiÖksüzleri evlenme çağına gelene kadar deneyin. O vakit kendilerinde bir olgunlaşma görürseniz; mallarını kendilerine teslim edin. Büyüyecekler de geri alacaklar diye onları israf edip de tez elden yemeyin. Zengin olan sakınsın. Fakir olan da uygun bir şekilde yesin. Mallarını kendilerine verdiğinizde yanlarında şahid bulundurun. Hesab sorucu olarak Allah kafidir.
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا
Ve yettiAllah, düşmanlarınızı daha iyi bilir. Allah, size dost olarak da yeter, yardımcı olarak da yeter.
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا
Ve yettiAllah, düşmanlarınızı daha iyi bilir. Allah, size dost olarak da yeter, yardımcı olarak da yeter.
انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا
YettiBir bak; Allah’a karşı nasıl yalan uyduruyorlar? Apaçık bir günah olarak bu, yeter.
فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا
YettiOnlardan bir kısmı ona inandı, bir kısmı da ondan yüz çevirdi. Çılgın ateş olarak cehennem yeter.
ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا
YettiBu büyük lütuf, Allah’tandır. Allah; her şeyi bilici olarak kafidir.
مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا
YettiSana gelen her iyilik, Allah’tandır. Sana gelen her fenalık da kendindendir. Seni insanlara elçi olarak gönderdik. Buna şahid olarak Allah yeter.
… يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا
YettiSana; peki, derler. Yanından ayrıldıktan sonra da içlerinden bir grup sana söylediklerini hilafına geceleyin plan kurarlar. Allah gece tasarladıklarını yazıyor. Onlara aldırış etme. Allah’a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا
YettiGöklerde olanlar da, yerde olanlar da Allah’ındır. Vekil olarak Allah yeter.
لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا
YettiLakin Allah, sana indirdiğine şahidlik eder. Onu bilerek indirmiştir. Melekler de şahidlik ederler. Esasen şahid olarak Allah yeter.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كفي |
| Yapı | Üçlü kök (nâkıs) |
| Özel Durum | Son harfi illetli (lâmü'l-fiil yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حسب, غني, جزأ |
| Zıt Kök | حوج |
| Çekirdek Özet 1 | Bir ihtiyacı, gediği veya yükü dışarıdan başka hiçbir desteğe gerek bırakmayacak biçimde tam olarak karşılama ve savma |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratıcının varlığa, insana ve elçisine her düzeyde (koruma, tanıklık, hidayet, vekillik) mutlak biçimde yetmesi ve başka merci arayışını bütünüyle hükümsüz kılması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde ontolojik ve ahlaki tamlık; dışsal bağımlılıkların tasfiyesi ve hakiki güven merkezinin tekilleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca asgari düzeyde idare etme veya kanaat getirme şeklinde daraltılarak ilahi koruma, mutlak yetkinlik ve tam güvence boyutunun göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كف | Bir şeyi sınırlandırma, tutma, çevirme, sarıp kapatma ve dışarıya taşmayı ya da dışarıdan içeriye girişi engelleme anlamı taşır; nitekim كفف kökünde el ayası ve menetme, كفر kökünde örtme ve kapatma, كفت kökünde içine alıp toplama, كفل kökünde ise himaye edip sorumluluğunu üstlenme anlamları bu ortak sınır çekme ve kuşatma mantığından türer. | ي | İki harfli çekirdeğin sunduğu tutma ve çevreleme eylemine yöneliş, işlevsel tamamlanma ve dinamik bir koruma/karşılama boyutu katarak ihtiyacın tam sınırında durmayı ve başkasına mahal bırakmayacak yetkinlikte bir ikameyi ifade eder. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | İhtiyacı veya durumu avuç içine alarak bütünüyle kavrama, kontrol altına alma ve sınırlarını kuşatma hareketini başlatır. |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Kuşatılan sınırın dışa açılan ucunu belirleme, açığı kapatma veya savunan bir çıkış sağlama işlevini üstlenir. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Kavranan ve kapatılan durumu etkin bir edimle tamamlama, süreklilik kazandırma ve ihtiyacı bizzat karşılayıp sonuca bağlama hareketini gerçekleştirir. |
| كفي | Avuç içiyle kavranan bir ihtiyacın etkin bir müdahaleyle tam sınırında kapatılıp başka bir unsura gerek kalmayacak biçimde nihayete erdirilmesi | Bir işin bütün yükünü üstlenerek başka hiçbir müdahaleye açık kapı bırakmayacak şekilde tam ikame ve koruma sağlanmasını betimler. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin ihtiyacını, yiyeceğini veya geçim yükünü başka bir arayışa mahal bırakmayacak tamlıkta üstlenme; açığı tam denk gelen payla kapatma ve saldırıyı savma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kök, bir topluluğun baskınına veya açlık kıtlığına karşı koruyucu bir kalkan olma, muhtaçların azığını tam karşılama anlamında şahit getirilmiştir: ومختبط لم يلق من دوننا كفى / وذات رضيع لم ينمها رضيعها (Asâsü’l-Belâga). |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında bir işi bizzat yüklenip başkasını o zahmetten kurtarma anlamında كفاه مؤنته ve bir kimsenin değer veya yetkinlik bakımından aranan tüm nitelikleri karşıladığını anlatmak için كافيك من رجل denilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha (Zemahşerî).
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde كفي kökü, zayıf son harfli yapısıyla Batı ve Güney Sami kollarında belirginleşen bir anlamsal gelişime sahiptir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı kök harfleriyle yetme fiili yerine, denklik ve bükülme bildiren ikili kök türevleri veya k-p-p tabanından gelen eğme, boyun eğdirme, avuç içine alma formları öne çıkar. Arapçada ise son harfin yâ olmasıyla kök, hem k-p tabanının sunduğu avuçlama ve çevreleme dairesini korumuş hem de bir yükü tamamen sırtlanıp başkasına ihtiyaç bırakmama şeklinde soyut ve hukuki bir yetkinliğe evrilmiştir. Bu yönüyle Arapça, kökün koruma, savunma ve tam karşılama niteliğini en yüksek semantik olgunluğa ulaştıran Sami dildir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كف ikili tabanından nâkıs fiile türeyiş | El ayası, tutma, engelleme ve çevreleme anlamındaki somut hareketten, bir açığı tam kapatarak yetme ve savunma soyutlamasına geçiş. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice k-p-p / k-p-y tabanları | Avuçlama, eğme, boyun eğdirme veya denklik kurma ekseninde fonetik ve semantik paralellikler barındırır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak koruma/kapatma çekirdeği | Kökün k-p morfolojik unsuru üzerinden dış etkileri savma ve bir alanı emniyete alma işleviyle bağlantılıdır. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كفي | Anlamlı | Yetmek, savmak, ikame etmek | Bir ihtiyacı tam olarak karşılamak, zahmeti başkasından kaldırmak ve saldırılara karşı kalkan olmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| كيف | Anlamlı | Hal, durum, keyfiyet; kesmek | Bir şeyin nasıllığını, biçimini sorgulama veya belirleme edatı; deriyi kesip şekillendirme. | Kur'an'da geçer; biçimsel sınırlama bağı vardır. |
| فكي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| فيك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يكف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يفك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كفي | Merkez | Yetme, ikame, koruma | Bir gediği başkasına mahal bırakmayacak tamlıkta kapatıp yükü bütünüyle üstlenmek. | Dış etkeni savuşturma ve tam güvence oluşturma niteliği taşır. |
| حسب | Komşu | Kifayet, ölçü, hesap | İhtiyacın miktarına denk gelerek tam hesap edilmiş ölçüde yetmek. | كفي fiilindeki koruma ve savma yükü yerine ölçüsel denkliğe odaklanır. |
| غني | Komşu | Bağımsızlık, ihtiyaçsızlık | Dış unsurlara muhtaç olmama, bizatihi yetkin ve doymuş bulunma hali. | غني durumun kendisindeki zenginliktir; كفي ise bir ihtiyacı karşılayan ilişkisel edimdir. |
| جزأ | Komşu | İkame, karşılama, yerini tutma | Bir yükümlülüğü veya borcu asgari geçerlilik sınırında karşılamak. | كفي tam ve doyurucu bir yetiş iken جزأ yalnızca hukuki veya şekli geçerlilik eşiğidir. |
| حوج | Zıt | Muhtaç olma, eksik kalma | Kendi başına varlığını veya işini sürdüremeyip dış desteğe bağımlı hale gelmek. | Yetersizliğin, eksikliğin ve harici bir kaynağa zorunlu muhtaçlığın ifadesidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كفي | Yetmek, kafi gelmek, savmak | Bir ihtiyacı tam karşılayıp başkasına gerek bırakmama ve koruma altına alma. | Kesin |
| Latince | sufficere | Alttan desteklemek, yetmek, kafi gelmek | Bir gereksinimi karşılayacak tabanı sunmayı içerir; kökün aktif savunma yönünü tam karşılamaz. | Güçlü |
| İngilizce | to suffice, to protect/avenge | Yetmek, kafi gelmek, koruyarak bertaraf etmek | Modern İngilizcede çoğunlukla asgari yeterliliği anlatır; Kur'ani bağlamdaki koruyucu ikameyi eksik bırakır. | Güçlü |
| Almanca | genügen, ausreichen | Yetmek, kafi gelmek | Ölçü ve miktar bakımından yeterli olmayı karşılar; uhdesine alma ve tehlikeyi savma nüansı zayıftır. | Güçlü |
| Fransızca | suffire | Yetmek, kafi gelmek | Asgari veya niceliksel yeterlilik eksenlidir; kökün failin koruyuculuğuna dayanan derinliğini içermez. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَفَى بِاللَّهِ شَهِيداً / وَكِيلاً | Mutlak tanıklık ve yetkin güvence | Allah'ın şahitliği, koruyuculuğu ve vekilliğinin başka hiçbir beşeri tasdike ihtiyaç bırakmaması (Nisâ 4:6, Nisâ 4:81, Ra‘d 13:43, Furkān 25:31, Feth 48:28). |
| فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ | Düşmanlara ve tehlikelere karşı koruyup savma | Hile, tuzak ve saldırılara karşı ilahi müdahalenin kalkan olması ve peygamberi muhafaza etmesi (Bakara 2:137, Hicr 15:95). |
| أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ / أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ | Vahyin ve mucizenin kanıt olarak yetkinliği | İndirilen kitabın ve ilahi işaretlerin hakikati kavramak için eksiksiz ve nihai bir delil olması (Ankebût 29:51, Fussilet 41:53). |
| أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ | Kulun tüm varoluşsal ihtiyaç ve korkularına kafi gelme | Sahte tanrıların ve beşeri tehditlerin yersizliğini bildiren mutlak itminan bağlamı (Zümer 39:36). |
| أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ | İmdadın ve yardımın kuvvet olarak kafi gelmesi | Savaş meydanında meleklerle indirilen desteğin zafere ve dirence tam yetmesi (Âl-i İmrân 3:124). |
| كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً | Hukuki ve ahlaki sorumluluğun kendi kendine yetmesi | Ahirette amel defterinin ve insanın kendi şahitliğinin hesabı görmeye kafi gelmesi (İsrâ 17:14). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tevhid, tefvîz ve tevekkül bahisleri | Allah'ın zâtında ve fiillerinde yetkinliği; esbâbın ontolojik bir zorunluluk mu yoksa ilahi adetin bir perdesi mi olduğu meselesi. | İlahi kudretin ve rububiyetin hiçbir aracıya muhtaç olmaksızın yaratılmışa yetmesi. |
| Fıkıh | Kifâî yükümlülükler (farz-ı kifâye) ve nafaka | Bir görevin toplumun bir kısmı tarafından yerine getirilmesiyle diğerlerinden sorumluluğun düşmesi ve nafakanın asgari sınırı. | Bir açığın veya yükümlülüğün, başkasına gerek kalmayacak şekilde karşılanıp düşürülmesi. |
| Tefsir | "Kefâ billâh" kalıbı ve ilahi kâfîlik | Cümledeki bâ harfinin zâidliği ve ta‘cîb/tahkîk anlamı; Allah'ın vekil, şahit ve hami olarak tekilliği. | İkna, itminan ve sahte güç odaklarının bütünüyle tasfiyesi yönünde anlam genişlemesi. |
| Hadis | Gece ibadeti ve kötülüklerden korunma rivayetleri | Bakara Suresi'nin son ayetlerinin kişiye yetmesi (كَفَتَاهُ) ve sabah-akşam dualarında kifayet talebi. | Şerri savuşturma, tehlikelerden koruma ve ibadette asgari ikameyi sağlama. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve tevekkül | Mutlak Kâfî (El-Kâfî) | Aracıları devreden çıkarma | Yaratıcının kuluna her hususta yetmesi, şirk ve sahte sığınak psikolojisini temelden yıkar. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve delil sistemi | Nihai bürhan | Başka delil arayışını sonlandırma | Vahyin ve apaçık hakikatin zihinsel tatmin ve kesin bilgi için tam yeterlilik oluşturması. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve egemenlik | Tam otorite ve vekalet | Harici vesayeti reddetme | Hakka dayalı otoritenin, harici şantaj ve tehditlere karşı ilahi güvenceyle kendi kendine yetmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Bölüşüm ve kifaf miktarı | Kifayet eşiği ve farz-ı kifâye | Sosyal açıkların kapatılması | Toplumsal temel ihtiyaçların eksiksiz karşılanarak sistemik bağımlılık ve açlığın giderilmesi. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yeter şart (sufficient condition) ve kapalı sistem dengesi | Bir önermenin veya fiziksel durumun gerçekleşmesi için başka hiçbir ek değişkene ihtiyaç duymayan tam belirleyicilik hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik özyeterlilik ve sosyal güvence doyumu | Bireyin veya toplumun dışsal bağımlılık krizlerini aşarak varlığını tehditlere karşı tam koruma altına alabilme kapasitesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca kanaat etmek, asgari geçimle idare etmek veya niceliksel bir yetinme eşiği olarak algılanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; düşmanları savma, saldırılara set çekme, tam koruyucu kalkan olma, mutlak şahitlik ve hiçbir aracıya mahal bırakmayan ontolojik güvencedir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | "Kefâ billâh" gibi temel vahiysel güvencelerin pasif bir teselliye indirgenmesi, Allah'ın yeticiliğinin hayata ve tarihe müdahil olan kudret boyutunun silikleşmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın merkezine tevhidi yerleştiren Kur'an; korku, sığınma, şahitlik ve hidayet arayışında insanın Allah'tan başka hiçbir mercie muhtaç olmadığını bu kökle ilan eder. Sahte tanrıların ve güç odaklarının ürettiği vehimleri bertaraf eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin tehdit edildiği, yalnızlaştırılmak istendiği savaş ve kriz anlarını ele alan ayetlerde (Âl-i İmrân 3:124, Ahzâb 33:25); vahyin hakikati karşısında inat edenlere karşı ilahi şahitliğin vurgulandığı yerlerde (Nisâ 4:81, Ra‘d 13:43, Ankebût 29:52) ve tevekkül merkezli teselli ayetlerinde (Zümer 39:36). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın ilahi yardımın yanında başka aşkın veya dünyevi koruyucular araması gerektiği zannını kökten yıkar; sebepleri ilahlaştırma yanılgısını düzeltir ve dini hayatı aracılardan arındırır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir açığı, ihtiyacı veya saldırıyı el ayasıyla kavrayıp tam sınırında tutarak başka hiçbir harici desteğe gerek bırakmayacak şekilde savmak ve karşılamak.
- Soyut anlamVarlığın ve insanın ontolojik, ahlaki ve pratik bütün gereksinimlerinde Yaratıcının mutlak ikame, şahitlik ve koruma sağlayarak sahte dayanakları iptal etmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin iç tutarlılığını ve dengesini sağlayan, harici entropik tehditleri engelleyen tam ve yetkin güvence mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde yeten faili (ilahi fail), yetinilen durumu veya muhtaç varlığı, ise 'in 'ye kafi gelme bağıntısını temsil eder. ifadesi 'in 'nin bütün ihtiyaç ve koruma talebini tam karşıladığını gösterir. İfadenin sağ tarafındaki bileşeni ise, dışındaki hiçbir merciine 'nin en küçük bir ihtiyacının veya bağımlılığının kalmadığını () kesin olarak sembolize eder. Böylece kökün ikame ve dışlayıcı yetkinlik mantığı matematiksel olarak modellenmiştir.