كود
ك - و - د
KÖK- 24 geçiş
- 24 ayet
- 10 sîga
- 9 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Neredeyse o
Notlarım
Sözlükler(9)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.535 harfالكاف والدال و"وايء" معهما
ك و د، و ك د، د و ك، و د ك، ك د ي، ك ي د، د ي ك، ك د أ، ك أ د، أ ك د مستعملات ك و د: الكَوْدُ: مصدر كاد يكُود كَوْداً ومكادة، تقول لمن يطلب إليك شيئاً، فتأبى أن تعطيه: لا، ولا مَكادَةً ولا مهمة، ولا كَوْداً ولا هما، ولا مكاداً ولا مهمأ.
ولغة بني عدي: كُدْتُ أفعل كذا، بالضم.
وكد: وكَّدْتُ العقد واليمين، أي: أوثقته، والهمزة في العقد أجود.
والسيور التي يشد بها القربوس تسمى
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR672 harfكادَ يفعل كذا، يَكادُ كَوْداً ومَكادَةً، أي قارَبَ ولم يفعل. وقد يُدخلون عليها أن تشبيهاً بعسى. قال رؤبة:
قدْ كادَ من طولِ البِلى أنْ يَمْحَصا
وقولهم: عرف فلان ما يُكادُ منه، أي ما يراد منه. ويقال: لا مَهَمَّةَ لي ولا مَكادَةَ، أي لا أهُمُّ ولا أكادُ. وتقول لمن يطلب منك الشيء فلا تريد إعطاءه: لا ولا مَكادَةَ. وكادَ وُضِعَتْ لمقاربة الشيء، فُعِلَ أو لم يُفعل؛ فمجرَّدُهُ ينبئ عن نفي الفعل،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.916 harfك د ( و ا ي ء )
كدا ، كدأ ، كأد ، كود ، كيد ، وكد ، أكد ، ودك ، دوك ، دكأ ، ديك ، دكا : ( مستعملة ) .
كدا : قال الله جلّ وعزّ : ( أعطى قليلا وأكدى ) ( النجم : 24 ) قال الفراء : أَكْدَى : أَمْسَكَ عن العَطِيّةِ وقَطَع .
وقال الزجاجُ : معنى أَكْدَى : أَمْسَكَ من العطيّة وقطَع ، وأَصْلُه من الحَفْرِ في البئر .
يقال للحافر إذَا حَفَرَ البئرَ فبَلغَ إلى حَجَر لا يمكِنُهُ معه الحَفْرُ : قد بَلغَ
ك د ( و ا ي ء ) كدا ، كدأ ، كأد ، كود ، كيد ، وكد ، أكد ، ودك ، دوك ، دكأ ، ديك ، دكا : ( مستعملة ) . كدا : قال الله جلّ وعزّ : ( أعطى قليلا وأكدى ) ( النجم : 24 ) قال الفراء : أَكْدَى : أَمْسَكَ عن العَطِيّةِ وقَطَع . وقال الزجاجُ : معنى أَكْدَى : أَمْسَكَ من العطيّة وقطَع ، وأَصْلُه من الحَفْرِ في البئر . يقال للحافر إذَا حَفَرَ البئرَ فبَلغَ إلى حَجَر لا يمكِنُهُ معه الحَفْرُ : قد بَلغَ الكُدْية وعند ذلك يَقطعُ الحَفْرَ . وقال الليثُ : الكُدْيةُ : صلابةٌ تكونُ في الأرض . ويقال : إنَّ فلاناً قد بَلغَ النَّاسُ كُدْيتَهُ أي : كان يُعْطِي ثمَّ أَمْسَكَ . قال : ويقالُ : أَكْدَى أَيْ : أَلحَّ في المسألةِ وأنشد : تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ وتقولُ : لا يُكْدِيكَ سُؤالي أي : لا يُلِحُّ عليكَ وقوله : فلا نَحْنُ نُكْدِيها أي فلا نحنُ نلِحُّ عليها . وقالت خنسَاءُ : فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها أي : لا يَقْطَعُ عَطاءَهُ ، ولا يُمسِكُ عنه إذا قَطَعَ غيرُه وأَمسكَ . وقال : الكِدَاءُ بكسر الكاف : القَطْعُ من قولك : أَعْطَى قليلاً وأَكْدَى أي : قطع . ( عمرٌ و عن أبيه ) : أَكْدَى : مَنَعَ ، وأكدَى : قطَعَ ؛ وأكْدَى إذا انقطع ، وأكدَى النبْتُ إذا قصُرَ منَ البرْد ، وأكْدَى العامُ إذا أجدَبَ ، وأكْدَى إذا بلغَ الكُدَا وهو الصَّحْراءُ ، وأكْدَى إذا حفَرَ فبلغَ الكُدَى وهي الصُّخُورُ . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أكدى : افتقَرَ بَعْدَ غِنًى ، وأكدَى : قَمِىءَ خَلْقُهُ . وقال الليث : أَصابَ الزَّرْعَ بردٌ فكدَاهُ أي : رَدَّهُ في الأرض . ويقال أيضاً : أَصابَتهمْ كُدْيةٌ ، وكاديةٌ منَ البَرْدِ . ويقالُ : كَدَأَ النبتُ بالهمز منَ البَرْدِ . وكُدَيٌّ ، وكَدَاءٌ : جَبَلانِ بِمكَّةَ . وقال ابنُ رُقَيَّاتٍ : أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا حِ كُدَيِّها فكَدَائها ومِسكٌ كَدٍ : لا رِيحَ له . ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : كَدَتَ الأرض تكدُو كَدْواً فهي كاديةٌ إذا أبطأَ نباتُها . وكَدِيَ الجِرْوُ يَكْدَى كَدًى وهو داءٌ يَأْخُذُ الجِرَاءِ خاصَّةً يُصيبها منه قيءٌ وسعالٌ حتى يُكْوَى ما بين عينيها . قال : والكُدْيةُ : الارتفاعُ من الأرضِ . ( شمرٌ ) : كَدِيَ الكلْبُ كَدًى إذا نَشِبَ العظمُ في حلقِهِ . ويقال : كَدِيَ بالعظْمِ إذا غصَّ به ، قاله ابن شمَيلٍ . كدأ : ( أبو زيد ) : كَدَأَ النَّبْتُ يَكْدَأُ كُدُوأً إذا أصابهُ البَرْدُ فَلَبَّدَهُ في الأرْضِ ، أو عَطِشَ فأَبْطَأَ نَبَاتُهُ ، وإِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ قليلَتُهَا ، وقد كَدِئَتْ تَكْدَأُ كَدَأً . وأنشد : كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا وكَدِىءَ الغُرَابُ في شَحيجِه يَكْدَأُ كَدَأً . دكأ : أبو زيد : دَاكَأْتُ القَوْمَ مُدَاكَأَةً إذا زَاحَمْتَهُمْ . وقال غيره : تَدَاكَأَ القَوْمُ عليه إذا تزاحَمُوا . قال ابنُ مُقْبِلٍ : وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا قال أبو الهيثم : الصِّهْميمُ مِنَ الرِّجَالَ والجِمالِ إذا كانَ حَمِيَّ الأنْفِ أبِيّاً شَدِيدَ النَّفْسِ ، بطِيءَ الانْكِسَارِ . قال : وتَدَاكَأَ : تَدَافَعَ ، ودَفْعُهُ : سَيْرُه . كأد : قال الليث : عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ : ذَاتُ مَشَقَّةٍ ، وهي الكَؤُودُ أَيْضاً . تكاءدتْهُ الأمورُ إذا شَقَّتْ عليه . ( شمر عن ابن الأعرابي ) : الكأدَاءُ : الشِّدَّةُ والخَوْفُ ، والحِذَارُ ، ويقالُ الهَوْلُ واللَّيْلُ ، المظْلمُ . ( أبو زيد ) : تَكَاءدْتُ الذَّهابَ إلى فلان تكَاؤُداً إذا ذهبتَ إليه على مَشَقَّةٍ . ويقال : تَكأَّدني الذَّهَابُ إليك تكَؤُّداً إذا ما شَقَّ عليك . وأنشد : وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ ويقال : هي الكُؤَدَاءُ ، والصُّعَدَاءُ ، والكَؤُودُ : المرْتقَى الصَّعْبُ ، وهي الصَّعُودُ . كود كيد : قال الليث : الكَوْدُ : مصدرُ كادَ يكُودُ كوْداً ، ومَكَادَة ، تقول لمن يطلُبُ إليكَ شيئاً ولا تريدُ أن تعطيه : لا ولا مكادَةً ولا مَهَمَّةً ، ولا كَوْداً ، ولا همّاً ، ولا مَكاداً ، ولا مهمّاً . قال : ولُغَةُ بنِي عَدِيَ : كُدْتُ . وقال أبو حاتم : يقالُ : لاَ ولاَ كَيْداً لك ولا همّاً . وبعض العربِ يقول : ولا كَوْداً بالوَاوِ . قال : وقالت العوَامُّ كادَ زَيدٌ أن يموت وأنْ لا تدْخلُ مع كاد . ولا مع ما تصرَّفَ منها . قال اللَّهُ : ( وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى ( ، وكذلك جميعُ ما في القرآن . وقال الليث : الكَيْدُ من المَكِيدَةِ ، وقد كادَهُ مَكِيدَةً ، ورأيتُ فلاناً يَكيدُ بنفسِهِ أي يَسُوقُ سِيَاقاً . ( ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ ) قال : الكَيْدُ : صِيَاحُ الغُرَابِ بِجَهْدٍ ، والكَيْدُ : إخْرَاجُ الزَّنْدِ النارَ ، والكَيْدُ : القَيءُ . وقال الحسنُ : ( إذا غَلَبَ الصائمَ الكَيْدُ أَفْطَرَ ) والكَيْدُ : التَّدْبِيرُ بباطلٍ أو حقَ ، والكَيْدُ : الحَيْضُ . وفي حديث ابن عباس : ( أَنَّهُ نَظَر إلى جَوَارٍ وقد كِدْنَ في الطريقِ فأَمر أَنْ يُنَحّيْنَ ) والكيد : الحرْبُ : ( غَزَا النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولم يرَ كَيْداً ) . وقال الله جلَّ وعزّ : ( ( بِالْهَزْلِ إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً ( ) كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً ) ( الطارق : 15 ، 16 ) . قال الزَّجَّاج : يَعني به الكُفّارَ أَنهم يَخَاتِلُونَ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ويُظْهِرون ما هُمْ عَلَى خِلافه . وأكِيدُ كَيْداً ، قال : كَيدُ الله لهم : اسْتِدْرَاجُهم من حيث لا يَعْلَمُونَ . وقال الله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) . قال الزجاجُ في قوله : ( لَمْ يَكَدْ ) . قال بعضهم رَآها مِنْ بَعْدِ أَنْ لَمْ يَكَدْ يَرَاها من شدَّة الظُّلْمَةِ . ويقال معناه : لمْ يَرَها ولم يَكَدْ ، وهذا القولُ أشبهُ بهذا المعنى ، لأنَّ في دُون هذه الظُّلمَاتِ لا تُرَى الكَفُّ . وقال الفرّاء : العربُ تقولُ : ما كِدْتُ أَبْلُغُ إليكَ وأَنتَ قد بَلَغْتَ ، وهذا هو وَجْهُ العربيَّة . ومن العربَ من يُدْخِلُ كادَ ، ويَكَادُ في اليقين ، وهو بمنزلة الظّنِّ ، أصْلُهُ : الشَّكُّ ثم يُجْعَلُ يَقيناً . وأخبرني المنذريُّ عن أبي العبَّاس قال : قال الأخفَشُ في قوله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) حُمِلَ على المعنى وذلك أَنَّهُ لا يراها ، وذلك أنّكَ إذا قُلت : كاد يَفعلْ إنما تَعْنِي قاربَ الفعلَ ولم يفعلْ ، عَلَى صحَّةِ الكلام ، وهذا معنى هذه الآية ، إلاَّ أنَّ اللُّغَةَ قد أجازَتْ لم يَكَد يَفعلُ . وقد فعل بعد شِدَّةٍ ؛ وليس هذا صحّةَ الكلام لأنه إذا قال : كاد يفعلُ فإنما يعني قاربَ الفعل . وإذا قال : لم يَكَدْ يفعل ، يقول : لم يُقَارِبِ الفعلَ ، إلاّ أنَّ اللُّغة جاءت على ما فَسَّرْتُ لك ، وليس هو على صحةِ الكلمةِ . وقال أبو العباس : قال الفرّاء كلَّما أَخْرَجَ يده لم يَكد يَراها من شِدّةِ الظَّلْمَةِ ، لأنّ أقلَّ من هذه الظُّلْمَةِ لا تُرَى اليدُ فيه ، وأمَّا لمْ يكد يَقُومُ فقد قام ، هذا أكثرُ اللُّغة فكأن الأخفشَ جاءَ بالمعنى ، وذهب الفرّاءُ إلى لفظ اللغة . وقال ابن الأنباريِّ : قال اللُّغَوِيون : كِدْتُ أفعلُ . معناه عند العرب قَارَبْتُ الفِعلَ ولَمْ أفعل ، وما كِدْتُ أَفْعَلُ ، معناه : فَعَلْتُ بعد إِبْطَاءٍ ، وشَاهِدُه قولُ الله : ( فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ ) ( البقرة : 71 ) ، معناهُ : فَعَلوا بعدَ إِبْطَاءٍ ، لِتَعَذّرِ وِجْدانِ البَقَرَةِ عليهم ، وقد يكونُ : ما كِدْتُ أَفْعَلُ بمعنى : ما فَعَلْتُ وَلاَ قَارَبْتُ إذا أُكّدَ الكلامُ بأَكَادُ . وقال ابنُ بُزُرْجَ : يقال : مِن كادَ يَكادُ : هُمَا يَتَكاوَدَانِ . وأصحابُ النَّحْوِ يقولونَ : يَتَكَاوَدَانِ ، وهو خطأٌ لأنهم يقولون : إذا حُمِلَ أَحدُهُمْ على ما يكْرَهُ : لا والله وَلاَ كيْداً ، وَلاَ همًّا ، يريدونَ : لاَ أَكَادُ وَلا أَهُمُّ . وكد : قال الليث : يقال : وَكَّدْتُ العَقْدَ أي : أوْثَقْتُه ، وكذلك : أَكَّدْتُهُ . ويقالُ : وكَّدْتُ اليمينَ ، والهمزُ في العَقْدِ : أَجْوَدُ . قال : والسُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ تسمَّى المَكَايِيدَ ، وَلاَ تُسَمَّى التَّوَاكِيدَ . وتقولُ : إذا عقَدْتَ فَأكِّدْ ، وإذَا حَلفْتَ فَوَكِّدْ . وقال أبو العباس : التَّوْكِيدُ : دخلَ في الكلامِ لإخرَاج الشّكّ ، وفي الأعدادِ لإحاطَةِ الأجزاءِ . ومن ذلك أن تقولَ : كلَّمنَي أخُوكَ فيجوزُ أن يكونَ كلَّمَك هو أَوْ أمرَ غُلاَمَهُ بِأَنْ يكلّمكَ ، فإذا قلتَ : كَلَّمنِي أَخوكَ تَكْلِيماً لَمْ يَجُزْ أن يكونَ المكلّم لك إلاَّ هو . ويقال : وكَدَ فلانٌ أَمْرَهُ يكِدُهُ وَكْداً إذا مارَسه وقصدَه . وقال الطِّرِمَّاحُ : ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي معناهُ : أَنْ لم يَعْمَلْ عملي ، ولم يقْصِدْ قَصْدِي ، ولمْ يُغْنِ غَنَائي . ويقالُ : ما زالَ ذاكَ وُكْدِي ، بضمِّ الواو ، أي فِعْلي ودَأْبي ، فكأَنَّ الوُكْدَ : اسمٌ ، والوَكْدَ : مصدرٌ . وقال ابن دريدٍ : الوَكائِدُ : السُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ إلى دَفّتَي السَّرْجِ ، الواحدُ : وِكَادٌ وإكَادٌ . قال : ووكَدَ بالمكانِ يكِدُ وُكُوداً إذا أقامَ به . قال : والكوْدُ : كلُّ شيءٍ جَمعْتَهُ كُثَباً من ترابٍ أو طعامٍ ، وجمعهُ : أكوادٌ ، ولم أَسمَعْ هذينِ الحرْفَيْنِ لغير ابن دريدٍ . وقالوا أيضاً : كَدَوْتُ وجهَ الرّجُل أكْدُوهُ كَدْواً إذا خَدَشْتَهُ . أكد : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : دُسْتُ الحِنْطَة ودَرَسْتها ، وأكَدْتُها . ويقال : ظلَّ مُتَوكّداً بأمر كذا ، ومُتَوكزاً ، ومُتَحَرِّكاً ، أي : قائماً مُستعِدّاً . ويقال : وكَدَه يكِدُه وكْداً أي أصابَهُ . دوك : قال الليث : الدَّوْكُ : دَقُّ الشيءِ وسَحْقُه وطحنُه ، كما يَدُوكُ البعيرُ الشيءَ بكَلْكلهِ ، والمَدَاكُ : صَلاَيةُ العِطْرِ يُدَاكُ عليه الطِّيبُ دَوْكاً . وفي الحديث : أن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال بِخَيْبَرَ : ( لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غَداً رَجُلاً يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ ، فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ فِيمَنْ يَدْفَعُهَا إلَيه ) . قولُه : يدوكون أي يَخُوضون ويختلفون فيه . ( أبو عبيدٍ عن الأصمعي ) : بات القومُ يَدُوكون دَوْكاً أيْ باتُوا في اختلاطٍ ، ودَوَران . قال : وقال أبو زيد : وَقَعُوا في دَوْكَةٍ ، وبُوحٍ أي وَقَعُوا في اختلاطٍ ، وفيه لُغتان : دَوْكَةٌ ، ودُوكَةٌ ، وجمعُ الدَّوْكَةِ : دِوَكٌ ودِيَكٌ ، ومن قال : دُوكةٌ ، قال : دُوَكٌ في الجَمْع . ( أبو عمرٍ و ) : داك الرَّجلُ المرأَة يدوكُها دَوْكاً ، وباكَها بَوْكاً إذا جامَعَهَا . وأنشد : فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ وقال أبو ترابٍ قال أبو الرَّبيع البَكراوِيُّ : داكَ القومُ إذا مَرِضوا ، وهم في دَوْكَةٍ أي مَرَضٍ . ودك : ( سلمةُ ، عن الفرّاء ) : لَقِيتُ منه بَنَاتِ أَوْدَكَ ، وَبَناتِ بَرْحٍ وبَنات بِئْسَ يعني الدّوَاهِي . وقال الليثُ : الوَدَكُ : معروفٌ ، والفِعْلُ : ودَّكْتُه تَوْدِيكاً ، وذلك إذا جَعَلْتَهُ في شيءٍ وهو من الشَّحْم أو حُلاَبةِ اللَّحْمِ ، وشيءٌ وَدِكٌ ، ووَدِيكٌ ، ودَجاجةٌ وَدِيكةٌ : ذاتُ وَدَكٍ ، ووَدِيكٌ : جائزٌ . والدِّكَةُ : اسمٌ من الوَدَكِ وقالت امرأةٌ من العربِ : كنتُ وَحْمَى للدِّكَةِ أي كنتُ مُشْتَهِيَةً لِلْوَدَكِ . ديك : وقال الليث : الدِّيكُ : معروفٌ ، وجمعُه دِيَكَةٌ ، وأَرْضٌ مَداكةٌ ومَدْيَكةٌ : كثيرَةُ الدِّيَكةِ . وقال المؤرِّجُ : الدِّيكُ في كلام أَهل اليمن : الرَّجلُ الْمُشْفِقُ ، الرَّؤُومُ ، ومنه سُمِّيَ الديكُ دِيكاً . قال : والدِّيكُ : الرَّبيعُ في كلامِهم . والدِّيكُ : الأثَافِي ، الواحدُ والجميعُ سَوَاءٌ . دكا : أهمله الليث : وقال ابن الأعرابي : دَكَا إذا سَمِنَ وكدا إذا قَطَعَ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.464 harf(باب الكاف والواو وما يثلثهما)
(كوي) الكاف والواو والياء أصلٌ صحيح، وهو كَوَيْتُ بالنَّار. وقد ذكرناه.
(كوب) الكاف والواو والباء كلمةٌ واحدة. وهي الكُوب: القَدَح لا عُروةَ ـله؛ والجمع أكواب. قال الله تعالى: ﴿وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ﴾ [الغاشية14]. ويقولون: الكُوبةُ: الطَّبلُ لِلَّعب.
(كود) الكاف والواو والدال كلمةٌ كأنَّها تدلُّ على التماسِ شيءٍ ببعض العَناء. يقولون: كادَ يكُود كَوْداً ومَكاداً.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.748 harfكادَ: وُضِعَتْ لمقاربة الشيء، فُعِلَ أَو لم يُفْعَلْ، فمجرْدَةً تنبيء عن نفي الفعل، ومقرونةً بالجحْد تنبئُ عن وقوع الفعل. قال بعضهم في قوله تعالى: أَكاد أُخفيها؛ أُريد أُخفيها. قال: فكما جاز أَن توضع أُريد موضع أَكاد في قوله تعالى: جداراً يريد أَن يَنْقَضَّ، فكذلك أَكاد؛ وأَنشد الأَخفش:
كادَتْ وكِدْتُ وتِلْكَ خيرُ إِرادَةٍ،
لو عادَ مِنْ لَهْوِ الصَّبابَةِ ما مَضَى
وسنذكرها في كيد بعد هذه. قال ابن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR529 harf* ك و د * * كَادَ * يفعل كذا يكاد * كَوْداً * و * مَكَادةً * أيضا بالفتح أي قاربه ولم يفعل وحكى سيبويه عن بعض العرب * كُدْتُ * أفعل كذا بضم الكاف وقد يدخلون عليه لفظ أنْ تشبيها بعسى قال الشاعر % قد كاد من طول البلى أن يمحصا % و * كَادَ % موضوع لمقاربة الفعل فُعِل أولم يُفْعل فمجرده يبنى عن نفي الفعل ومقرونه بالجحد ينبئ عن وقوع الفعل وقال بعضهم في قوله تعالى ﴿أكاد أخفيها﴾ أريد أُخفيها فكما وضع
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.390 harfالكود: المنع، ومنه حديث عمرو بن العاص ولكن ما قولك في عقول كادها خالقها، قال ثعلب أي منعها. يقال كاد زيد يفعل كذا. حكى أبو الخطاب أن ناسا من العرب يقولون كيد زيد يفعل كذا، وما زيل يفعل كذا، يريدون كاد وزال، وقد روي بيت أبي خراش:
وكيد ضياع القف يأكلن جثتي وكيد خراش يوم ذلك ييتـم
كودا بالواو، وكادا، بالألف، وكيدا بالياء ومكادا ومكادة، هكذا سرد ابن سيده مصادره،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.884 harfكَادَ يَفْعَلُ كَذَا
1 كَادَ يَفْعَلُ كَذَا ذ , (S, K, * &c,) [originally كَوِدَ,] first pers. كِدْتُ, accord. to the usage of most of the Arabs, (IKtt,) aor. يَكَادُ, (S, K, &c.,) the form used by all the Arabs, (IKtt.) or يَكُودُ [is also used, by some of those who make the pret. to be originally كَوُدَ], (Lth,) inf. n. كَوْدٌ (Lth, S, M, K, &c) and كَادٌ (M, IKtt) and مَكَادَةٌ (Lth, S, M, K,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR850 harfكَادَ
كَادَ ( w ) A ( n. ac. كَوْد 1 , كَاد [ 1A ] , مَكَاد [ 17A ] , مَكَادَة [ 17tA ] ),
a. Was near to, on the point of.
b. Desired.
c. U ( n. ac. كَوْد 1 ), Hindered.
كَوَّدَ
كَوَّدَ II ,
a. Heaped, piled up.
اِكْوَأَدَّ
اِكْوَأَدَّ [ اِكْوَاْدَّ XI ],
a. Trembled.
كَوْدَة
كَوْدَة [ 1t ] , ( pl. أَكْوَاْد 38 ),
a. Heap, pile.
مَكَادَة
مَكَادَة [ 17tA ],
a. Wish; will,
Sîgalar(10)
- يَكَادُNeredeyse+1 anlam(يَفْعُلُ)×6
- كَادُواNeredeyse onlar(فَعَلُوا)×4
- تَكَادُNeredeyse+1 anlam(تَفْعَلُ)×3
- يَكَادُونَNeredeyse onlar(يَفْعُلُونَ)×3
- كَادَNeredeyse o(فَعَلَ)×2
- كِدْتَNeredeyse sen(فَعِلْتَ)×2
- أَكَادُNeredeyse ben(أَفْعَلُ)×1
- كَادَتْNeredeyse o(فَعِلَتْ)×1
- وَكَادُواVe neredeyse onlar(وَفَعِلُوا)×1
- يَكَدْNeredeyse o(يَفْعَلْ)×1
Mücavir kökler41 mücavir (206 toplam)
- ضوأ
2 ortak ayet · Aydınlattı
- برق
2 ortak ayet · Berg parlak taş demektir
- سحب
2 ortak ayet · Fışkıran sudur
- خلل
2 ortak ayet · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
- فطر
2 ortak ayet · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
- فقه
2 ortak ayet · Kavrarlar
- جبل
2 ortak ayet · Dağ anlamındadır
- فوق
2 ortak ayet · Üst
- صبح
2 ortak ayet · Tan demektir
- سوع
2 ortak ayet · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
- بصر
3 ortak ayet · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
- ذهب
2 ortak ayet · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
Geçtiği ayetler(24)
يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ …
NeredeyseAz kalsın şimşek gözlerini alıverecek. Onları aydınlattıkça ışığında yürürler. Üzerlerine karanlık basınca dikilip kalıverirler. Şayet Allah, dileseydi onların işitmelerini de, görmelerini de giderirdi. Muhakkak ki Allah, her şeye Kadir’dir.
يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ
Neredeyse oOnu yudum yudum alacak ama yutamayacaktır. Her taraftan ona ölüm geldiği halde ölemeyecektir. Ve arkasından şiddetli bir azab gelip çatacaktır.
… مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى …
NeredeyseAllah; göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali; içinde çerağ bulunan bir kandil yuvası gibidir. O çerağ bir sırça içindedir. Sırça sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. Güneşin doğduğu yere de, battığı yere de nisbeti olmayan mübarek bir ağaçtan, zeytinden tutuşturulup yakılır. Ateş değmese dahi, neredeyse yağın kendisi aydınlatacak. Nur üstüne nurdur. Allah; dilediğini nuruna kavuşturur. Allah; insana misaller verir. Ve Allah; her şeyi bilendir.
… فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ
NeredeyseGörmedin mi ki; Allah, bulutları sürer, sonra onları bir araya getirip üst üste yığar. Ve sen, onların arasından yağmurun yağdığını görürsün. Gökten içinde dolu bulunan dağlar gibi bulutlar indirir de dilediğini ona uğratır ve dilediğinden onu uzak tutar. Onun şimşeğinin pırıltısı, neredeyse gözleri alıverecek.
أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلَا يَكَادُ يُبِينُ
Neredeyse oBen, açıkça söyleyemeyecek derecede zavallı olan şu adamdan daha hayırlı değil miyim?
وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ
NeredeyseDoğrusu o küfredenler, zikri işittiklerinde, az kalsın seni gözleriyle yiyeceklerdi. Ve o, mutlaka bir delidir, diyorlardı.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كود |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قرب, وشك, عسى |
| Zıt Kök | بعد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir fiilin eşiğine gelmek, gerçekleşmesine ramak kalmak, zahmet ve meşakkatle yönelmek |
| Çekirdek Özet 2 | Bir olayın veya durumun gerçekleşme sınırına dayanması; olumluda gerçekleşmeme, olumsuzda güçlükle gerçekleşme gerilimi |
| Çekirdek Özet 3 | Mukarebe dinamiği, kuvveden fiile geçişteki kritik eşik hali ve irade-direnç dengesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün mukarebe işlevini sıradan bir ihtimal sanmak ve olumsuz formun güçlükle gerçekleşme bildiren yapısını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كو | Bir araya toplanma, bükülme, varlığa gelme yönünde yoğunlaşan iç hareket (örneğin كور sarıp toplamak, كون vücuda gelmek, كوب toplanıp kap haline gelmek) | د | د harfinin getirdiği itme ve kapı/sınır etkisiyle toplanan niyet veya potansiyel fiilin tam eşiğine dayanır; hareket sınıra varıp durur veya büyük bir dirençle eşikten geçer. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir işi kavrama, yönelme ve avucun içine alma eğilimi. |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Durumları birbirine bağlama, süreci hedefe eklemleme. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşik, sınırdan geçiş, bir alandan diğerine adım atma noktası. |
| كود | Avuçla kavranıp yönlendirilen bir sürecin eşik kapısına kadar bağlanıp dayanması; bir durumdan diğerine geçiş kapısının tam önünde durma veya kıl payı geçme eylemi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir işi yapmaya zahmet ve isteksizlikle yönelmek, bir eşiğe kadar varıp orada meşakkatle duraksamak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ahfeş'in naklettiği beyitte kökün neredeyse olma ve yönelme anlamında kullanımı: كَادَتْ وكِدْتُ وتِلْكَ خيرُ إِرادَةٍ / لو عادَ مِنْ لَهْوِ الصَّبابَةِ ما مَضَى |
| Erken Arapça kullanım | Bir talep karşısında kesin bir isteksizlik ve yanaşmama bildirmek üzere söylenen لا ولا مكادة ولا همة deyimi. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde mukarebe (yaklaşma ve sınırda olma) anlamı taşıyan kökler incelendiğinde, كود kökünün Arapça içinde özelleşmiş güçlü bir morfo-semantik yapı sunduğu görülür. Kök, eylemin fiiliyata dökülme sınırına varmasını ve bu sınırdaki psikolojik veya fiziki direnci ifade eder. İbranice ve Süryanicede yaklaşma fiilleri daha çok mekânsal yakınlık veya arzu ekseninde türemişken, Arapçada كود doğrudan olayın eşikte asılı kalma durumunu adlandırmıştır. Kökün vāvî ve yâî biçimleri arasındaki geçişkenlik, iç Arapça gelişimde meşakkatle yönelme (kwd / kyd) anlam matrisiyle birleşmektedir.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir fiile meşakkatle yaklaşma (كَوْد / مَكَادَة) | Asıl çekirdek fiilin eşiğine kadar gelip duraksamaktır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerindeki niyet ve yaklaşma dinamikleri | Kök Arapçada tam bir mukarebe fiili kimliği kazanmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik düzeyde doğrudan izlenebilir güvenilir dış soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كود | Anlamlı | Eşiğine gelmek, neredeyse yapmak | Bir eylemin gerçekleşme sınırına varması | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| كدو | Anlamlı | Az vermek, sertleşmek | Toprağın sertleşip su vermemesi, çabanın yarıda kalması | Kur'an'da geçmez; sınır ve direnç anlamı taşır. |
| وكد | Anlamlı | Pekiştirmek, bağlamak | Bir bağı veya ahdi sağlamlaştırmak | Kur'an'da geçer. |
| ودك | Anlamlı | Yağ, semizlik | Etin veya kemiğin yağını salması, kayganlık | Kur'an'da geçmez. |
| دكو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| دوك | Anlamlı | Ezmek, öğütmek | Havanda dövmek, meşakkat ve sürtünme oluşturmak | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كود | Merkez | Eşik ve mukarebe | Fiilin sınırına dayanıp gerçekleşme gerilimi taşıması | Eşikte asılı kalma veya güçlükle geçme hali. |
| قرب | Komşu | Mesafece yaklaşma | Zamanda veya mekânda yakın olmayı bildirir; eşik direnci içermez | كود doğrudan fiilin sınırına dayanmayı ve psikolojik gerilimi içerir. |
| وشك | Komşu | Hızlı yaklaşma | Bir olayın gerçekleşmesinin an meselesi olmasını ve sürati bildirir | وشك hız ve kesinlik vurgularken, كود zorlanma ve eşikte duraksama taşır. |
| عسى | Komşu | Umut ve beklenti | Bir şeyin gerçekleşmesini arzu ve ihtimal dahilinde görme hali | عسى beklenti kipi iken, كود fiilin fiziki/psikolojik sınırına gelmesidir. |
| بعد | Zıt | Uzaklık | Bir nesneden, durumdan veya fiilden mesafece ve fiilen uzak olma | كود kökünün ifade ettiği sıfır mesafeli eşik halinin zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كود | Eşiğine gelmek, neredeyse olmak | Fiilin sınırına varıp gerçekleşme gerilimi taşıması | Kesin |
| Latince | prope esse, paene | Neredeyse olmak, eşiğinde olmak | Durumun sınırına yaklaşmayı verir; olumsuz formdaki ters anlam kuralını karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | to be on the verge of, almost, barely | Eşiğinde olmak, neredeyse, kıl payı | Bir eylemin sınırına varmayı karşılar; kökün taşıdığı psikolojik direnci eksik bırakır | Güçlü |
| Almanca | beinahe, fast, im Begriff sein | Neredeyse, üzere olmak | Eylemin eşiğinde bulunmayı ifade eder; fiilin nefyindeki hususi kuralı vermez | Güçlü |
| Fransızca | faillir, être sur le point de | Kıl payı yapmak/atlatmak, üzere olmak | Eşiğe kadar gelip son anda durma veya yapma dinamiğine oldukça yakındır | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Olumlu sîga kullanımı | Eşiğe gelip gerçekleşmeme hali | Bir olayın veya durumun eşiğine kadar gelip vuku bulmaması; el-Bakara 2:20, en-Nûr 24:35, el-Kalem 68:51. |
| Olumsuz sîga kullanımı | İsteksizlik ve güçlükle gerçekleşme | Fiilin büyük bir direnç ve gecikmenin ardından zorla yapılması; el-Bakara 2:71. |
| Tabiat olaylarında kullanım | Kozmik parçalanma eşiği | Varlıkların ilahi heybet karşısında çatlama ve yıkılma sınırına dayanması; Meryem 19:90, eş-Şûrâ 42:5, el-Mülk 67:8. |
| Psikolojik kullanım | Zihinsel ve ahlaki kırılma sınırı | İnsanın sarsılma, fitneye meyledip eşikten dönme veya sırrı açığa vurma hali; el-İsrâ 17:73-74, el-Kasas 28:10. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade ve istitaat | Kulun fiili işlemeye ramak kalması fakat ilahi lütuf ile engellenmesi | Eşik anında ilahi inayet ile irade arasındaki ilişki. |
| Fıkıh | Hükmün sübutu ve niyet | Bir günahın veya akdin eşiğine gelip geri dönülmesinde sorumluluk | Sırf eşikte bulunmanın fiil hükmü doğurmayacağı ilkesi. |
| Tefsir | Mukarebe kuralı | Olumlusunun nefy, olumsuzunun ispat ifade ettiği kuralının ayetlerdeki tatbiki | Sözdizimsel yapının ve belağî derinliğin ortaya çıkarılması. |
| Hadis | Ahlaki sınırlar | Yasak bölgenin etrafında dolaşan ve neredeyse içine düşecek olan kimse tasviri | Sınır hattında durmanın getirdiği manevi risk. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbi kararlılık ve fitne | Koruyucu eşik | Sapmayı sınırda durdurma | Kulun fitneye yaklaşması fakat ilahi korumayla eşikten dönmesi | Güçlü |
| İlmi | Doğrulama süreci | Kritik eşik | Kesinleşme sınırını belirleme | Bir hipotezin kanıtlanma eşiğine kadar gelip kesinlik kazanması | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kriz ve isyan | Kırılma noktası | Çatışma sınırını gösterme | Sosyal düzenin sarsılıp infial sınırına kadar dayanması hali | Güçlü |
| İktisadi | İflas ve daralma | Sınır kapasite | Risk limitini işaretleme | Ekonomik dengenin çöküş eşiğinde asılı kalması veya güçlükle toparlanması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Limit ve faz geçişi eşiği | Bir değişkenin kritik sınıra sonsuz yaklaşması fakat o sınır noktasında farklı bir faza geçmesi veya sınırda kalması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik eşik davranışı | Bireyin veya kitlelerin baskı karşısında eyleme geçme sınırına dayanması, toleransın son raddeye varması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir ihtimal veya zayıf bir "neredeyse" zarfı sayarak eşikteki varoluşsal ve ahlaki gerilimi göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün olumlu kullanımında eylemin eşikte kalıp gerçekleşmediğini, olumsuz kullanımında ise büyük bir dirençle de olsa nihayetinde gerçekleştiğini kavramak. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Örneğin el-Bakara 2:71 ayetindeki olumsuz ifadeyi eylemin hiç yapılmadığı şeklinde anlayarak kıssanın ve hükmün akışını tersine çevirmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik, ahlaki ve kozmik olayları anlatırken kurduğu kritik eşik hallerini ve mukarebe kipinin getirdiği anlam dengesini kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrâiloğullarının emirler karşısındaki tereddüdünü anlatan kıssalarda (el-Bakara 2:71), peygamberlerin fitne karşısındaki sebatında (el-İsrâ 17:73-74) ve kozmik dehşet sahnelerinde (Meryem 19:90). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olayların sadece "oldu" veya "olmadı" ikiliğiyle okunmasını engeller; eşikte asılı kalma, kıl payı kurtulma ve isteksizce boyun eğme süreçlerini açığa çıkarır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir fiile veya duruma meşakkatle yaklaşarak tam eşiğine kadar gelip dayanmak.
- Soyut anlamBir olgunun gerçekleşme sınırına varması; eşikte durma, kıl payı dönme veya dirençle eşikten geçme gerilimi.
- Sistematik karşılıkDurumlar arası geçişte kritik sınır değeri; sistemin bir fazdan diğerine geçmeden hemen önceki potansiyel eşiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zaman içindeki durumu, kritik anı ve eylemin gerçekleşme eşiğini temsil eder. İfade, durumun kritik sınıra sınırsız biçimde yaklaştığını fakat eşiği aşmayıp sınırın hemen altında kaldığını simgeler; bu da mukarebe kipinin olumlu kullanımındaki gerçekleşmeme dinamiğini ve eşik gerilimini matematiksel olarak ifade eder.