نفع
ن - ف - ع
KÖK- 50 geçiş
- 49 ayet
- 22 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Fayda eder
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.234 harfباب العين والنّون والفاء معهما
ع ن ف، ع ف ن، ن ع ف، ن ف ع، ف ن ع مستعملات
عنف:
العُنْف: ضدّ الرفق. عَنَفَ يَعْنُفُ عَنْفاً فهو عنيفٌ. وعنّفته تعنيفاً، ووجدت له عليك عُنْفاً ومشقّة.
وعُنْفُوانُ الشّباب: أوّل بهجته، وكذلك النّبات. قال:
تلومُ امْرأً في عُنْفُوانِ شبابهِ وتتركُ أشياعَ الضّلالةِ حُيَّرا
وقال:
وقد دعاها العُنْفُوان المخلس
واعتَنَفْتُ الشيءَ كرهتُه.
عفن:
عَفِنَ الشيءُ يَعْفَنُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR80 harfالنَفْعُ، ضد الضُرُّ. يقال: نَفَعْتُهُ بكذا فانْتَفَعَ به، والاسمُ المَنْفَعَةُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.803 harfباب العين والنون والفاء
عنف ، عفن ، فنع ، نفع ، نعف : مستعملة .
عنف : قال الليث : العُنْفُ ضد الرفق ، يقال عَنُفَ به يَعْنُف عُنْفاً فهو عَنيف إذا لم يكن رفيقاً في أمره . قال : وأعنفته أنا ، وعنّفته تعنيفاً . قال : وعُنْفوان الشباب أوّل بهجته ، وكذلك عُنْفُوان النبات .
قلت : عُنْفُوان فُعْلُوان من العُنْف ضدّ الرفق ، ويجوز أن يكون الأصل فيه : أُنْفُوَان ، من ائتنفت الشيء واستأنفته ، إذا اقتبلتَه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.740 harf(باب النون والفاء وما يثلثهما)
(نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا.
فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم.
(باب النون والفاء وما يثلثهما) (نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا. فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم. وأنْفَق الرّجُل: افتَقَر، أي ذهب ما عِندَه. قال ابنُ الأعرابي: ومنه قوله تعالى: ﴿إذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ﴾ [الإسراء 100].وفرسٌ نَفِقُ الجرْيِ، أي سريعُ انقطاع الجري. والأصل الآخر النَّفَق: سَرَبٌ في الأرض لـه مَخْلَصٌ إلى مكان. والنَّافقاء: موضِعٌ يرقِّقه اليَربوعُ من جُحْرِه فإذا أُتِيَ من قِبَل القاصعاء ضَرَب النَّافقاءَ برأسه فانتفَقَ، أي خرج. ومنه اشتقاق النِّفاق، لأن صاحبَه يكتُم خلافَ ما يُظهِر، فكأن الإيمان يَخرُج منه، أو يخرج هو من الإيمانِ في خفاء. ويمكن أنَّ الأصلَ في الباب واحد، وهو الخُرُوجُ. والنَّفَق: المَسلك النَّافذ الذي يُمكن الخروجُ منه. أمَّا نَيْفَق السَّراويل فقد قال أبو بكر([1]): هو فارسيٌّ معرَّب. (نفل) النون والفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على عَطاء وإعطاء. منه النَّافلة: عَطِيَّة الطَّوْعِ من حيثُ لا تَجِب. ومنه نافلة الصَّلاة. والنَّوْفل: الرّجُل الكثيرُ العطاء. قال: * يأبَى الظُّلامةَ منه النَّوفلُ الزُّفَر([2]) * ومن الباب النفَل: الغُنْم. والجمع أنفال، وذلك أن الإمام ينفِّل المحارِبينَ، أي يُعطِيهم ماغَنِموه. يقال: نفَّلتُك: أعطيتُك نَفَلا. وقولهم: انتَفَلَ من الشَّيء انتفى منه، فمن الإبدال، واللام بدل من الياء. قال المتلمِّس: أَمنْتفِلاً من نَصْر بُهْثة خِلْتَني *** ألاَ إنَّني منهم وإن كنتُ أيْنَما([3]) (نفه) النون والفاء والهاء أصلٌ واحد يدلُّ على إعياءٍ وضعف. منه نَفِهت النَّفسُ: أعْيَتْ وكَلَّت. وهو نافِهٌ ونُفَّهٌ. قال: * بنا حَرَاجِيجُ المَهَارِي النُّفَّهِ([4]) * وهو مُنَفَّهٌ ومَنْفُوهٌ: ضعيفٌ جَبان. (نفي) النون والفاء والحرف المعتلّ أُصَيلٌ يدلُّ على تعْرِية([5]) شيء من شيءٍ وإبعاده منه. ونَفَيتُ الشّيءَ أنفيه نفياً، وانتفى هو انتفاء. والنُّفَاية: الرَّدِيُّ يُنفَى. ونَفِيُّ الرِّيحِ: ما تَنفيه من التُّرابِ حتى يصيرَ في أصولِ الحِيطان. ونَفِيُّ المطر: ما تنفيه الرِّيحُ أو ترُشُّه. ونَفِيُّ الماء: ما تطاير من الرِّشاءِ على ظهر المائح. قال: * على تِلك الجِفَارِ من النّفيِّ * والمهموز منه كلمةٌ واحدة، هي النُّفأُ: قطعٌ من الكلأ متفرّقة من([6]) عُظْم الكلأ، الواحدة نُفَأة. قال: جَادَتْ سوارِيه وآزَرَ نَبتَهُ *** نُفَأٌ من الصَّفراءِِ والزُّبَّادِ([7])(نفت) النون والفاء والتاء. يقولون: نَفَتَت القِدرُ: غَلَتْ ويَبِسَ مَرَقُها عليها. قال: وصاحبٍ لِصدرِهِ كَتِيتُ *** عليَّ مثلَ المِرْجَلِ النَّفُوتِ ونفت صَدْرُه بالعَداوة: غَلاَ. (نفث) النون والفاء والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خروج شيء من فمٍ أو غيره بأدنَى جَرْس. منه نَفَثَ الرّاقِي رِيقَه، وهو أقلُّ من التَّفْل. والساحرة* تَنْفُِثُ السمّ. و "لابدَّ للمصدور أن يَنْفُث([8])" مثَل. و "لو سألني نُفَاثَةَ سِوَاكٍ ما أعطيته"، وهو ما بقي في أسنانه فنفَثَه. ودمٌ نفيثٌ: نَفَثَهُ الجُرحُ، أي أظهَرَه. (نفج) النون والفاء والجيم: أصلٌ يدلُّ على ثُؤُورِ شيءٍ وارتفاعِه. ونفجَ اليَربوعُ: ثار. وأنْفَجَه صائدُه. ونَفَجَت الفَرُّوجة من بَيضها: خرجَتْ. وانتَفَجَ جَنْبَا البعيرِ: ارتفعا. والنَّوَافج: مؤخَّرات الضُّلوع، واحدتها نافجة([9]). والنَّفّاج: المفتخر بما ليس عنده. ونَفَجَتِ الرِّيح: جاءت بقُوَّة. والنَّفِيجة: الشّطبية من النَّبْع تُتَّخذ قوساً، كأنَّها تنتفج على الشّجرة. (نفح) النون والفاء والحاء: أصلٌ يدلُّ على اندفاعِ الشَّيء أو رَفْعِه. ونَفَحتْ رائحةُ الطِّيب نَفحاً: انتشرَتْ واندفعت. ولهذا الطِّيب نَفحةٌ طيِّبة. ثم قيس عليه فقيل: نَفَح بالمال نَفحاً، كأنَّه أرسله من يده إرسالاً. ولا تزالُ لفلانٍ نَفَحاتٌ من معروف. ونَفَحت الرِّيح. هبَّت. وقوسٌ نَفُوحٌ: بعيدة الدَّفع للسَّهم. ونَفَحت الدّابّةُ: رمَتْ بحافرها فضربَتْ به. وكذلك نَفَحَه بالسَّيف: تناوَله به. والنَّفوح من ا لنُّوق: ما يخرُج لبنُها من أحاليلها من غير حَلْب. (نفخ) النون والفاء والخاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على انتفاخٍ وعلوّ. منه انتفَخَ الشّيءُ انتفاخاً. ويقال انتَفَخَ النَّهار: علا. ونَفْخَة الرَّبيع: إعْشابه([10])؛ لأنَّ الأرضَ تربو فيه وتنتفِخ. والمْنفُوخُ: الرَّجل السَّمين. والنَّفْخاء من الأرض مثلُ النَّبْخاء؛ وقد مَضَى. (نفد) النون والفاء والدال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انقطاعِ شيء وفَنائِه. ونفِدَ الشّيءُ يَنفَد نَفاداً. وأنفَدُوا: فَنِيَ زادُهم. ويقال للخَصْم مُنافِدٌ، وذلك أن يَتخاصمَ الرَّجُلانِ يريد كلٌّ منهما إنفادَ حجَّةِ صاحِبه. وفي الحديث: "إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك"، أي إنْ قلتَ لهم قالوا لك. (نفذ) النون والفاء والذال: أصلٌ صحيح يدلُّ على مَضاءٍ في أمْرٍ وغيرِه. ونَفذ السَّهمُ الرمية نَفاذاً([11]). وأنْفذْتُه أنا. وهو نافذٌ: ماضٍ في أمره. (نفر) النون والفاء والراء: أصلٌ صحيح يدلُّ على تجافٍ وتباعد. منه نَفَر الدّابّةُ وغيرُه نِفاراً، وذلك تَجافِيهِ وتباعُدُه عن مكانِه ومَقرِّه. ونَفَر جلدُه: وَرِمَ. وفي الحديث: "أنَّ رجلاً تخلَّلَ بالقَصَب فنَفَرَ فَمُه"، أي وَرِم. قال أبو عبيد: وإنَّما هو من نِفَار الشَّيءِ عن الشَّيءِ وتَجافِيهِ عنه؛ لأنَّ الجلد يَنفِر عن اللَّحم للدَّاء الحادثِ بينهما. ويوم النَّفْر: يومَ يَنفِر النّاسُ عن مِنىً. ويقولون: لقيته قبل صَيحٍ ونَفْر، أي قبلَ كلِّ صائح ونافر. والمنافرة: المحاكمة إلى القاضي بين اثنَين، قالوا: معناه أنَّ المُبتغَى تفضيلُ نَفَر على نفر([12]). وأنفرت أحدَهما على الآخر. والنَّفَر أيضاً من قياس الباب لأنَّهم يَنفِرون للنُّصْرة. والنَّفير: النَّفَر، وكذا النَّفْر والنَّفْرة: كلُّ ذلك قياسُه واحد. وأنشَدَ الفرّاء في النَّفْرة: حَيَّتْكَ ثُمَّتَ قالتْ إنَّ نَفْرَتَنا *** اليومَ كلّهُمُ يا عُرْوَ مشتَغِلُ([13])وتقول العرب: نَفَّرْتُ عن الصَّبيِّ، أي لقَّبتُه لَقَباً، كأنَّه عِندهم تنفيرٌ للجِنّ عنه وللعَيْن. قال أعرابيّ: قيل لأبي لما وُلِدْت: نَفِّرْ عن ابنك! فسمَّاني قُنفُذاً، وكَنَّاني أبا العَدّاء. (نفز) النون والفاء والزاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الوُثوب وشِبْه الوُثوب. ونَفَزَ الظَّبي: وَثَبَ في عَدْوِه. والمرأة تنفِّز ولدها: ترقِّصه. وأنْفَزتُ السَّهمَ على ظهر يدي: أدَرْتُه. قال: يَخُرْنَ إذا أُنْفزْن في ساقِط النَّدَى *** وإن كانَ يوماً ذا أهاضيبَ مُخْضِلا([14])(نفس) النون والفاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خُروج النَّسيم كيف كان، من ريح أو غيرها، وإليه يرجعُ فروعه. منه التَّنَفُّس: خُروج النَّسِيم من الجوف. ونَفَّسَ الله كُربَته، وذلك أنَّ في خُروج النَّسيم رَوْحاً وراحةً*. والنَّفَس: كلُّ شيءٍ يفرَّجُ به عن مكروب. وفي الحديث: "لا تَسُبُّوا الرِّيح فإنَّها من نَفَس الرَّحمن" يعني أنَّها رَوحٌ يتنفَّس به عن المكروبين. وجاء في ذكر الأنصار: "أجِدُ نَفَس رَبِّكم من قِبَلِ اليَمَن"، يراد أن بالأنصار نُفِّسَ عن الذين كانوا يؤذَوْن من المؤمنين بمكَّة([15]). ويقال للعَيْن نَفَسٌ. وأصابت فلاناً نَفْسٌ. والنَّفْس: الدَّم، وهو صحيح، وذلك أنَّه إذا فُقِد الدّمُ من بَدَنِ الإنسان فَقَدَ نَفْسَه. والحائض تسمَّى النُّفَساءَ([16]) لخرُوج دَمِها. والنِّفاس: وِلادُ المرأة، فإذا وَضَعت فهي نُفَساء. ويقال: ورِثْتُ هذا قبل أن يُنْفَسَ فلانٌ، أي يولَد. والولدُ منفوس. والنِّفاس أيضاً: جمع نُفَساء. ويقال: كرَعَ في الإناء نَفَساً أو نَفَسَيْن. ويقال: للماء نَفَسٌ، وهذا على تسميته الشَّيء باسم غيرِه، ولأنَّ قِوام النَّفس به. والنَّفسُ قِوامُها بالنَّفَس. قال: تَبِيت الثَّلاثُ السُّودُ وهي مناخةٌ ***على نَفَسٍ من [ماءِ] ماوِيّةَ العَذْبِ([17])ومن الاستعارة: تَنفّسَت القَوسُ: انشقَّت. وشيءٌ نفيس، أي ذو نفس وخَطَر يُتنافَسُ به. والتّنافُس: أن يُبرِزَ كلُّ واحد من المتبارزَين قوَّةَ نَفْسه. وقولُهم في الدِّباغ نَفس([18])، هذا هو القياس، أي يَسير منه، قَدرُ ما يُدبَغ به الإهاب مَرَّة، شبّهه في قلَّته بنَفَسٍ يُتَنفَّس. وقياس الباب في هذا وفيما معناه واحد([19]). (نفش) النون والفاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على انتشار. من ذلك نَفْش الصُّوف، وهو أن يُطْرَق حَتَّى يتنفّش. ونَفَش الطّائرُ جناحَيه. ونَفَشَت الإبلُ: تردَّدَتْ وانتشرَتْ بلا راع. وفِعلُها النَّفْش؛ وإبلٌ نُفّاشٌ ونَوافش. (نفص) النون والفاء والصاد كلماتٌ يتقارب قِياسُها، وهي تدلُّ على إخْراج شيءٍ من البدن أو إلقائِهِ بقُوّة. منه أنفَصَ فلانٌ في ضَحِكه: استغْربَ. وأنفصَ ببَولِه مثل أوْزَعَ. ويقال إنَّ النُّفَص: أنضاحُ الدّم، الواحدة نُفْصَة. قال: * تَرَى الدِّماءَ على أكتافها نُفَصا([20]) * قال ابن دريد([21]): والنُّفَاص: داءٌ يصيب الغَنَم فيبول حتى يموت. (نفض) النون والفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُ على تحريكِ شيءٍ لتنظيفه من غبارٍ أو نحوه، ثم يُستَعار. ونَفَضت الثّوبَ وغيرَه نَفْضاً. والنَّفَض: ما نفضَتْه الشَّجرةُ من ثَمَرِها. وامرأةٌ نَفوضٌ: نَفَضَتْ بطنَها عن وَلدها. والنَّافض: الحُمَّى ذات الرِّعْدة، لأنَّها تَنفُض البَدن نَفْضاً. وأنْفَضوا: فَنِيَ زادُهم، أي لمَّا نفِدَ زادُهم وَفَنِيَ نَفَضُوا أوعيتَهم. وتقول العربُ مثلاً: "النُّفاض([22]) يُقطِّرُ الجَلَب"، إذا أنْفَضُوا وقلَّ ما عِندهم جَلَبوا إبلَهم للبيْع. ويُستعار من الباب قولهم: نَفَضْتُ الأرضَ، إذا بَعَثْتَ مَن ينظر أبِها عدوٌّ أم لا. ونَفَضْتُ اللَّيلَ، إذا عَسَسْتَ لتنفُض عن أهل الرِّيبة. والنَّفِيضة والنَّفَضَة: القومُ يفعلون ذلك. قال: يَرِدُ المياهَ حضيرَةً ونَفِيضةً *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسْمَألَّ التُّبَّعُ([23])وتقول العرب: "إذا تكلَّمتَ ليلاً فاخفِضْ، وإذا تكلَّمت النّهارَ فانْفُض". تقول: انظر حَوالَيْك، فلعلَّ ثَمَّ مَنْ لا يَصلُح أن يَسمَع كلامَك. والنِّفاض: إزار الصِّبْيان. ويمكن أن يكون من الباب. قال: * جارية بيضاء في نِفَاضِ([24]) * (نفط) النون والفاء والطاء: ثلاثُ كلماتٍ: النِّفط معروف، مكسور النون. والنَّفَط: قَرْحٌ يخرج في اليَدِ من العمل. ونَفَطَ الصَّبِيُّ نَفِيطاً: صَوّت. وماله عافطَةٌ ولا نافطة. فالنَّافطة: الشاة تَنْفِط من أنْفها. (نفع) النون والفاء والعين: كلمة تدلُّ على خلاف الضَّرّ. ونَفَعَه ينفَعُه نَفْعاً ومَنفَعة. وانتفَعَ بكذا. والله أعلَمُ بالصَّواب. --------------ـــ ([1]) الجمهرة (3، 155)، ونصها: "ونئفق القميص مهموز مكسور الفاء فارسي معرب". ([2]) لأعشى باهلة في اللسان (زفر) من قصيدة يرثي بها المنتشر بن وهب الباهلي. انظر الأصمعيات 89 طبع المعارف وجمهرة أشعار العرب 135 ومختارات ابن الشجري 10 وأمالي المرتضى (3: 105-113) والخزانة (1: 79-97). وقد سبق في (زفر). وصدره: * أخو رغائب يعطيها ويسألها * ([3]) ديوان المتلمس الورقة 1 ومخطوطة الشنقيطي، واللسان (نفل). ([4]) لرؤبة في ديوانه 167 واللسان (نفه). وقبله: * به تمطت غول كل ميله * ([5]) في الأصل: "تغرية". ([6]) في الأصل: "عن"، صوابه في المجمل واللسان. ([7]) للأسود بن يعفر في المفضليات (2: 19) واللسان (نفأ). ([8]) انظر البيان (2: 97/ 4: 46). وأنشد في المختار من شعر بشار وحواشيه 146: لا بد للمصدور أن ينفثا *** وللذي في الصدر أن يبعثا ([9]) ونافج أيضاً. ([10]) بدله في المجمل واللسان: "حين أعشب". ([11]) يقال: نفذ السهم الرمية، ونفذ فيها أيضاً. ([12]) في الأصل: "عن نفر". وفي المجمل: "كأن معناها تفضيل أحد الرجلين على الآخر". ([13]) في الأصل: "ياعز"، صوابه في اللسان (نفر). ([14]) لأوس بن حجر في ديوانه 22 والمجمل (نفز) واللسان (نفز، خور). وفي الأصل: "وإن كان ما بوذا أهاديب"، صوابه في المراجع السابقة. وبعده: خوار المطافيل الملمعة الشوى *** وأطلائها صادفن عرنان مبقلا ([15]) والأنصار يمانون، لأنهم من الأزد. اللسان (نفس). ([16]) في اللسان: "ثعلب: النفساء: الوالدة، والحامل، والحائض". ([17]) أنشده في المجمل، وكذا أنشده ياقوت في معجم البلدان (رسم ماوية). ([18]) كذا ضبط في الأصل والمجمل، وهو ما يقتضيه التعليل بعده. لكن ضبط في اللسان والقاموس بسكون الفاء. وأنشد في اللسان: أتجعل النفس التي تدير *** في جلد شاة ثم لا تسير ([19]) كذا وردت هذه العبارة. ([20]) أنشده في المجمل واللسان (نفص). ([21]) في الجمهرة (3: 83). ([22]) يقال بضم النون وفتحها. ([23]) لسعدى بنت الشمردل الجهنية، من قصيدة في الأصمعيات 41-43. وسبق إنشاده في (تبع). ([24]) بعده في اللسان (نفض): * تنهض فيه أيما انتهاض *
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR341 harf- النفع: ما يستعان به في الوصول إلى الحيرات، وما يتوصل به إلى الخير فهو خير، فالنفع خير، وضده الضر. قال تعالى: ﴿ولا يملكون لأنفسهم ضرا ولا نفعا﴾ [الفرقان/3]، وقال: ﴿قل لا أملك لنفسي نفعا ولا ضرا﴾ [الأعراف/188]، وقال: ﴿لن تنفعكم أرحامكم ولا أولادكم﴾ [الممتحنة/3]، ﴿ولا تنفع الشفاعة﴾ [سبأ/23]، ﴿ولا ينفعكم نصحي﴾ [هود/34] إلى غير ذلك من الآيات.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR399 harfن ف ع
فيه نَفْعٌ ومَنْفعة ومنافع ونَفَعك الله بعلمك وما نفعني فلان بنافعة وانتفعت به واستنفعت.
قال نصيب: ولو كان فوق الأرض حيّ فعاله كفعلك أوفى الفعل منك يقارب لقلت له مثلاً ولكن تعذّرت سواك على المستنفعين المذاهب وفلان نفاع ضرّار.
وإنه لحاضر النفيعة أي النفع.
قال: وإني لأرجو من سعاد نفيعة وإني من عيني سعاد لأوجر مشفق.
وتقول: منزل فلانٍ نافع وساكنه رافع أي سجنٌ وهو يرفع عليك.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.450 harfفي أَسماء الله تعالى النافِعُ: هو الذي يُوَصِّلُ النفْعَ إِلى مَن يشاء من خلْقه حيث هو خالِقُ النفْعِ والضَّرِّ والخيْرِ والشرِّ. والنفْعُ: ضِدُّ الضرِّ، نَفَعَه يَنْفَعُه نَفْعاً ومَنْفَعةً؛ قال: كَلاً، مَنْ مَنْفَعَتي وضَيْري
بكَفِّه، ومَبْدَئي وحَوْرِي
وقال أَبو ذؤيب:
قالت أُمَيْمةُ: ما لجِسْمِكَ شاحِباً،
مُنْذُ ابْتَذَلْتَ، ومِثْلُ مالِكَ يَنْفَعُ؟
أَي اتَّخِذْ مَنْ يَكْفِيكَ فمثل مالِكَ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR105 harf* ن ف ع * * النَّفْعُ * ضد الضر يقال * نَفَعَهُ * بكذا * فاْتَفَعَ * به والاسم * المَنْفَعَةُ * وبابه قطع
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.272 harfالنفع، كالمنع: ضد الضر، وهو م معروف وفي البصائر: هو ما يستعان به في الوصول إلى الخير، وقد نفعه نفعا، وانتفع به، والاسم: المنفعة، وعليه اقتصر الجوهري وزاد ابن عباد: النفاع كسحاب. وعن اللحياني: النفيعة كسفينة، شاهد المنفعة قول الراجز:
كلا ومن منفعتي وضيري
بكفه ومبدئي وحوري وشاهد النفيعة قول الشاعر:
وإني لأرجو من سعاد نفيعة وإني من عيني جمال لأوجر
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.129 harfنَفَعَهُ
1 نَفَعَهُ ذ It profited him; availed him; was of use or benefit, or was useful or beneficial, to him. ― -b2- نَفَعَهُ مِنْهُ: see an ex. voce جَدٌّ. ― -b3- يَنْفَعُ لِكَذَا, and مِنْ كَذَا, It (a medicine) is good, beneficial, or profitable, as a remedy, for, or against, such a thing, meaning such a disease or the like.
نَفَّعَهُ
2 نَفَّعَهُ ذ , inf. n. تَنْفِيعٌ, He caused نَفْع to
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR863 harfنَفَعَ
نَفَعَ A ( n. ac. نَفْع 1 )
a. [ Bi ], Benefited, profited, advantaged, was useful to.
b. [ Min ], Counteracted, served as an antidote to.
اِنْتَفَعَ
اِنْتَفَعَ VIII
a. [ Bi or Min ], Benefited, profited by; took advantage of.
اِسْتَنْفَعَ
اِسْتَنْفَعَ X ,
a. Promoted, furthered the interests of.
نَفْع
نَفْع 1 ,
a. Profit, benefit, advantage, utility, use, service.
b. Profit,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR16.023 harfنفع
نَفَعَ - يَنْفَعُ - نَفْع - مَنْفَعَة - مَنَافِع
نَفَعَ - يَنْفَعُ + شيء أو كائن + كائناً: يزوده بما يطيل بقاءه وسلامته: يزوده بحاجة تلزمه لاستمرار حياته أو تدفع عنه أذى يهدد حياته: ضد " ضَرَّ - يَضُرُّ "
نَفْع: اسم فعل " نَفَعَ - يَنْفَعُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الشيء الذي يلزم البشر لدوام حياته سليمة من غير ضر أو أذى
مَنْفَعَة: اسم
Sîgalar(22)
- نَفْعًاFayda(فَعْلًا)×9
- يَنْفَعُFayda eder(يَفْعَلُ)×8
- مَنَافِعُFaydalar(مَفَاعِلُ)×4
- يَنْفَعُهُمْOnlara fayda eder(يَفْعَلُهُمْ)×4
- تَنْفَعُFayda eder(تَفْعَلُ)×3
- وَمَنَافِعُVe faydalar(وَمَفَاعِلُ)×3
- يَنْفَعَكُمُSize fayda eder(يَفْعَلَكُمْ)×2
- يَنْفَعَنَاBize fayda eder(يَفْعَلَنَا)×2
- يَنْفَعُكُمْSize fayda eder(يَفْعَلُكُمْ)×2
- تَنْفَعَكُمْSize fayda eder(تَفْعَلَكُمْ)×1
Mücavir kökler75 mücavir (280 toplam)
- ضرر
17 ortak ayet · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
- شفع
5 ortak ayet · “Şefeve” dudak demektir
- دون
9 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- ملك
10 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
- يوم
12 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- بأس
5 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
- عذر
2 ortak ayet · Özür
- مرأ
3 ortak ayet · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
- قول
20 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- ولد
4 ortak ayet · “Yavru” demektir
- أله
24 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- نفس
7 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
Geçtiği ayetler(49)
… دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا
FaydaÇocuklarınızın mirastaki durumu hakkında Allah, size şöyle emir buyuruyor: Erkeğe iki dişinin hissesi kadardır. Eğer kadınlar ikinin üstünde ise; bırakılan malların üçte ikisi onlarındır. Şayet kız tek ise, yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa; ana ve babadan herbirine bırakılan malın altıda biri; çocuğu olmayıp da ona ana ve babası mirasçı olduysa; üçte biri, anasınındır. Kardeşleri varsa; o vakit, altıda bir anasınındır. Bu hükümler ölenin borcu ödenip yaptığı vassiyetler yerine getirildikten sonradır. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilmezsiniz. Allah’tan bir fariza olarak. Doğrusu Allah; Alim, Hakim olandır.
قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
FaydaDe ki: Allah’ı bırakıp da size ne bir zarar, ne de bir fayda veremeyecek birine mi ibadet ediyorsunuz? Halbuki Allah, Semi’, Ali olanın kendisidir.
قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ …
FaydaDe ki: Ben, kendime Allah’ın dilediğinden başka ne fayda verebilirim, ne de zarar. Eğer ben, gaybı bileydim; daha çok hayır yapmak isterdim. Ve bana, hiç bir fenalık da dokunmazdı. Ben, sadece iman eden bir kavme uyarıcı ve müjdeciyim.
قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ
FaydaDe ki: Allah’ın dilemesi dışında, ben; kendime bir fayda ve zarar verecek durumda değilim. Her ümmet için bir sure vardır. Sureleri gelince; ne bir an geciktirilir, ne de öne alınırlar.
… قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ …
FaydaDe ki: Göklerin ve yerin Rabbı kimdir? Allah’tır de. Yoksa O’nu bırakıp kendilerine bir fayda ve zararı olmayan veliler mi edindiniz? de. De ki: Hiç körle gören bir olur mu? Yahut karanlık ile aydınlık bir midir? Yoksa, Allah gibi yaratması olan ortaklar buldular da yaratmaları birbirine mi benzettiler? De ki: Her şeyi yaratan, Allah’tır. Ve O; Vahid ve Kahhar’dır.
أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا
FaydaGörmüyorlar mıydı ki; o kendilerine ne bir söz söyleyebilirdi, ne bir zarar, ne de bir fayda verebilirdi.
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ وَلَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَلَا يَمْلِكُونَ مَوْتًا وَلَا حَيَاةً وَلَا نُشُورًا
FaydaO’nu bırakıp da, bir şey yaratmayan; üstelik kendileri yaratılmış olan ve kendilerine ne bir zarar ne de bir fayda vermeyen, öldürmeye, diriltmeye ve ölümden sonra tekrar canlandırmaya gücü yetmeyen bir takım ilahlar edindiler.
فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ
Faydaİşte bugün; bir kısmınız, bir kısmınız için ne bir fayda, ne de bir zarar verebilir. Zulmetmiş olanlara da deriz ki: Yalanladığınız ateşin azabını tadın.
… شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا
FaydaBedevilerden geri bırakılanlar sana diyeceklerdir ki: Mallarımız ve ailelerimiz bizi alıkoydu. Allah’tan bizim bağışlanmamızı dile. Kalblerinde olmayanı dilleriyle söylüyorlar. De ki: Allah, size bir zarar gelmesini dilerse veya bir fayda elde etmenizi isterse; O’na karşı kim engel olabilir? Hayır, Allah yaptıklarınızdan haberdar olandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نفع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خير, فضل, صلح |
| Zıt Kök | ضرر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın kendisinden başkasına hayır, destek veya elverişlilik sunması; eksikliği tamamlayan ve varlığı tahkim eden katkı |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın gerçek fail olan Allah karşısındaki mutlak muhtaçlığı ile sahte ilahların, putların ve dünyevi dayanakların hiçbir ontolojik ya da eskatolojik katkı sağlayamayacağı gerçeği |
| Çekirdek Özet 3 | Bir eylemin veya nesnenin değerinin yalnızca anlık pratik faydaya değil, nihai akıbete ve varoluşsal gayeye yaptığı kalıcı müspet katkıya göre belirlenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını pragmatist, anlık ve bencil dünyevi menfaate indirgeyerek ayetlerdeki ontolojik ve uhrevi yetkinleşme boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نف | İçten dışa doğru hareket etme, fışkırma, üfleme, yayılma ve boşluğa çıkarak etki gösterme; nitekim نفخ üflemeyi, نفث tükürük veya nefes püskürtmeyi, نفح kokunun veya rüzgârın yayılmasını, نفق tünelden dışarı çıkışı ve harcamayı, نفل asıl payın dışına taşan fazlalığı ifade eder | ع | ع harfinin boğazın ortasından çıkan derin, kuşatıcı ve açığa çıkarıcı niteliği, dışa taşan ve yayılan bu gücü somut bir varlığa yönelterek onda kalıcı bir iyilik, elverişlilik ve tahkim edici bir tesir oluşturacak şekilde sabitleştirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Yaşamın sürekliliğini, hareket enerjisini ve kendiliğinden dışa doğru gelişen canlı potansiyeli simgeler. |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Bir açıklıktan dışarıya yönelişi, aktarımı, dış dünyaya açılan temas noktasını ve salıvermeyi temsil eder. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Açığa çıkan şeyin görünürlük kazanmasını, derin kaynağa bağlanmasını ve bilinçli/fark edilir bir etki odağı haline gelmesini ifade eder. |
| نفع | Canlı potansiyelin bir açıklıktan dışarı taşarak görünür bir hedefe hayır ve destek olarak yönelmesi | İçerideki diriltici ve geliştirici gücün dışarıya aktarılması, muhatabın eksiğini kapatıp onu görünür kılacak şekilde tahkim etmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Su tulumunun (mezâde) iki yanına dikiş yerlerini sağlamlaştırmak, yük taşırken yırtılmasını önlemek veya yırtılan yeri yamamak amacıyla dikilen takviye deri parçası (en-nif‘a / en-nef‘a). Nesneyi dağılmaktan kurtaran, işlevini sürdürmesini sağlayan dış destek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî şiirinde bu kökü malın insanı yıpranmaktan koruyan, onun işlerini görerek sahibine destek sağlayan imkân anlamında kullanmıştır: قالت أُمَيْمةُ ما لجِسْمِكَ شاحِباً / مُنْذُ ابْتَذَلْتَ ومِثْلُ مالِكَ يَنْفَعُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi kullanımında نفع kökü, özellikle zorlu çöl koşullarında bir kabilenin, hayvanın veya eşyanın diğerine sağladığı hayati destek, himaye ve işe yararlık anlamında kullanılmıştır. Ayrıca klasik sözlüklerde şahsın başkasından destek ve himaye istemesi durumunu ifade eden mastanfi' (مستنفع) kullanımı aktarılır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab, Maqāyīsü’l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Arapça نفع kökü, klasik sözlüklerde zararın zıddı olarak tanımlanmakla birlikte, semantik gelişiminde fiziksel bir nesneyi sağlamlaştırma, eksikliğini giderme ve ona dışarıdan koruyucu bir güç ekleme matrisine dayanır. Erken Sami kök katmanında نف ikili çekirdeği genellikle nefes vermek, dışarı üflemek, kabarmak ve yayılmak gibi dışa taşma hareketlerini kodlarken, üçüncü harf olan ‘ayn harfiyle birleştiğinde Güney Sami ve Arap sahasında özelleşerek müspet bir sonuç doğuran eylem niteliği kazanmıştır. İbranice ve Süryanicede bu kök doğrudan Arapçadaki geniş ahlaki ve hukuki anlamıyla müstakil bir birincil kök olarak yaygınlık göstermez; İbranicede kâr ve çıkar anlamları daha ziyade יעל veya סכן gibi köklerle karşılanırken, Arapça نفع kökü bedevi hayatın tulum yamama ve deri parçasıyla takviye etme gibi somut zanaat terimlerinden ahlaki, iktisadi ve itikadi sahaya aktarılan özgün bir anlamsal genişleme çizgisi sergiler. Bu bakımdan kök, Güney Sami dil havzasında pratik bir onarma ve destekleme eyleminden mutlak hayır ve işe yararlık kavramına doğru evrilmiş yerli bir semantik zenginleşmeye işaret eder.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīsü’l-Luğa, Lisānü’l-Arab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Su kabını takviye eden parça (nif‘a) anlamından mutlak hayır ve faydaya geçiş | Bir nesnenin dağılmasını önleyen fiziksel ek parça, soyutlanarak insanın varlığını veya durumunu koruyup iyileştiren her türlü imkâna isim olmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | نف ikili çekirdeğinin yayılma ve taşma kökleriyle ortaklığı | İkili çekirdek seviyesindeki dışa taşma ve hareket dinamiği Sami dillerinde ortaktır; ancak üçlü kök olarak نفع biçimi en yetkin morfolojik ve semantik gelişimini Arapçada tamamlamıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dışı Afro-Asyatik kollarda kökün doğrudan karşılığına dair güvenilir ve düzenli ses denkliği içeren veri tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisānü’l-Arab, Gesenius, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نفع | Anlamlı | Fayda vermek, takviye etmek | Birine hayır ulaştırmak, eksiğini gidermek, işe yarar kılmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نعف | Anlamlı | Dağın etek kısmı, yüksek yer | Dağın düzlüğe kavuştuğu engebeli ve yüksek etekleri, vadinin yukarı kısmı | Kur'an'da geçmez; yükseklik ve belirginleşme yönü taşır |
| فنع | Anlamlı | Yayılmak, bollaşmak, çokluk | Kokunun veya cömertliğin etrafa bolca yayılması, malın çoğalması | Kur'an'da geçmez; نفع ile yayılma ve çokluk bağlamında anlamdaştır |
| فعن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| عنف | Anlamlı | Sertlik, kabalık, hırpalama | Bir şeye yumuşaklıkla değil güç ve zor kullanarak yaklaşmak | Kur'an'da geçmez; zıtlaşma ve yıkıcılık nüansı barındırır |
| عفن | Anlamlı | Çürüme, kokuşma, bozulma | Nem ve kapalılık sebebiyle maddenin yapısının bozularak pis kokması | Kur'an'da geçmez; faydanın zıddı olan yok oluş ve işe yaramazlık hali |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نفع | Merkez | İşe yararlık, destek, olumlu tesir | Bir eksikliği gideren, muhatabına bizzat değer katan ve zarar vermeyen her türlü katkı | Somut takviyeden soyut hayra kadar uzanan geniş fayda |
| خير | Komşu | Mutlak iyilik ve üstünlük | خير varlığın özündeki ontolojik iyiliği ve seçilmişliği ifade ederken, نفع bu iyiliğin fiilen bir hedefe tesir edip işe yaramasını anlatır | Tercih edilen ve bizatihi iyi olan durum |
| فضل | Komşu | Artıklık, lütuf, fazlalık | فضل bir ihtiyacın ötesinde verilen ekstra ihsan ve derece üstünlüğüdür; نفع ise ihtiyacı kapatan temel işlevselliği de kapsar | Hak edilenden fazla verilen ihsan |
| صلح | Komşu | Bozukluğun gitmesi, uygunluk | صلح bir şeyin kendi doğasına ve amacına elverişli hale gelmesidir; نفع ise o elverişlilikten başkalarının istifade etmesidir | Denge, nizam ve bozulmamışlık hali |
| ضرر | Zıt | Zarar, eksilme, hasar | ضرر varlığın bütünlüğünü bozan, eksilten ve ona acı veren her türlü olumsuz tesirdir; نفع ise bunu telafi eden zıddıdır | Varlıkta meydana gelen noksanlık ve tahribat |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نفع | Hayır ulaştırmak, takviye etmek | Varlıktaki eksiği tamamlayan ve zarar vermeyen müspet katkı | Kesin |
| Latince | prodesse, beneficium | Faydalı olmak, iyilik sağlamak | prodesse birinin lehine olmak ve desteklemek anlamına gelir; kökün takviye yönünü iyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | benefit, utility, profit | Yarar, fayda, işe yararlık | benefit ahlaki ve genel faydayı karşılarken, utility ve profit kavramları kökün metafizik boyutunu dışarıda bırakıp pragmatik alana daraltır | Güçlü |
| Almanca | nützen, Nutzen, Frommen | Fayda sağlamak, yarar | Nutzen teknik ve iktisadi yararı öne çıkarır; eski bir kelime olan Frommen ise hayır ve salah yönünü tamamlar | Güçlü |
| Fransızca | profiter, utilité, bienfait | İstifade etmek, hayırlı katkı | bienfait yapılan iyiliği, utilité işlevsel yararı karşılar; manevi ve ontolojik boyutu tam kuşatamaz | Güçlü |
Kaynak Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İlahlık iddiasını çürütme | Acziyet ve sahte tanrıların fayda verememesi | Müşriklerin taptığı putların kendilerine ne zarar ne de fayda veremeyeceğini bildiren ayetler (Furkan 25:3, Yunus 10:18, Enbiya 21:66) |
| Eskatolojik / Uhrevi kurtuluş | Kıyamet günü amelsiz veya imansız faydasızlık | Kıyamet gününde malın, çocukların, soyun veya şefaatin geçerli bir iman olmadan işe yaramayacağını bildiren ayetler (Şuara 26:88, Mümtehine 60:3, Müddessir 74:48) |
| Nesnelerin ve canlıların işlevselliği | İnsan hayatı için yaratılan somut nimetler | Hayvanlarda, demirde veya tabiat olaylarında insanlar için var edilen bedensel ve iktisadi faydalar (Nahl 16:5, Hac 22:28, Hadid 57:25) |
| Hukuki ve ahlaki sorumluluk | Bireysel ve toplumsal kazanım, miras payı | Mirasçıların hangisinin insana daha faydalı olacağının bilinemeyeceğini belirten fıkhi bağlam (Nisa 4:11) |
| İman ve tövbenin kabul vakti | Ye's anındaki imanın geçersizliği | Azap veya ölüm anında gösterilen imanın kişiyi kurtarmayacağını ifade eden ayetler (En'am 6:158, Mü'min 40:85) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | es-Sıfât ve'l-Esmâ (en-Nâfi‘), Hüsün ve Kubuh | Gerçek fayda ve zararı yaratanın yalnızca Allah olması; Allah'ın fiillerinde bir fayda (garaz/maslahat) gözetip gözetmediği tartışması | Mutlak yaratıcı kudret ve ilahi fiillerin hikmeti |
| Fıkıh | Menfaat akitleri (İcâre, Âriyet, Hibe), Maslahat | Eşyanın aynı ile menfaatinin (kullanım değerinin) ayrılması; akitlerde menfaatin hukuki bir mal sayılıp sayılmayacağı | Hukuki ve iktisadi kullanım değeri, istifade hakkı |
| Tefsir | Tevhid delilleri ve kıyamet tasvirleri | Putların zararı defetmekten ve menfaati celbetmekten aciz oluşunun tevhidin aklı delili kılınması | İlah olmanın zorunlu şartı olarak mutlak tasarruf ve fayda verme gücü |
| Hadis | Ahlak ve toplumsal sorumluluk | "İnsanların en hayırlısı insanlara en çok faydası dokunandır" gibi nebevi ilkelerde aktif hayır üretimi | Bencillikten arınmış, topluma yayılan üretken iyilik |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | Mutlak sığınak ve yegâne fail | Sahte bağlılıkları tasfiye etme | Kulun yalnızca gerçek fayda ve zarar sahibi olan Allah'a yönelmesi, şirk şaibelerinden arınması | Kesin |
| İlmi | Ameli bilgi | Faydalı ilim (el-ilmu'n-nâfi‘) | Bilgiyi ahlaka ve ıslaha dönüştürme | Amelle bütünleşmeyen, varoluşa katkı sunmayan teorik malumatın değersizleşmesi, ilmin insana ve evrene katkı üretmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve adalet | Kamu maslahatını temin | Otoritenin meşruiyet zemini | Siyasi iktidarın halkın can, mal ve akıl güvenliğini sağlayarak toplumsal tahribatı önleme ve kamu faydası üretme vazifesi | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim | Kullanım değeri ve bereket | Emeği ve serveti reel faydaya bağlama | Sanal veya spekülatif kazançlar yerine demir, hayvanlar ve ticaret gibi somut hayatı ikame eden reel değerlerin dolaşımı | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sisteme enerji girdisi sağlayan pozitif iş () ve entropiyi azaltan termodinamik katkı | Bir sistemin kendi başına bırakıldığında dağılmaya (entropiye) meyilli olması karşısında, dışarıdan veya içeriden yapılan yapıcı müdahalenin sistemi düzenli, çalışır ve kararlı tutması durumu kökün fiziksel tulum takviyesi mantığıyla birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pozitif dışsallık (positive externality) ve sosyal refah fonksiyonu | Bireysel bir eylemin sadece failine değil, çevresindeki aktörlere de maliyetsiz bir iyileşme, destek ve yaşam kalitesi artışı sağlaması sosyolojik ve iktisadi açıdan نفع kökünün yapısıyla tam bir izomorfizm gösterir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca kapitalist/pragmatist anlamda maddi kâr, bireysel çıkar ve dünyevi kullanışlılığa indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | نفع, sadece bu dünyadaki anlık pratik menfaatleri değil, bilakis ahiretteki nihai kurtuluşu, tevhid bilincini, ruhsal arınmayı ve insanın ontolojik bütünlüğünü koruyan kalıcı iyiliği ifade eder. Nitekim Kur'an'da ahirette fayda vermeyecek şeyler ısrarla vurgulanarak gerçek faydanın kalıcı eskatolojik esenlik olduğu gösterilir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Pragmatik bir yaklaşımla, kısa vadede getiri sağlayan fakat uzun vadede helake sürükleyen günahların ve zulümlerin "faydalı" zannedilmesi; buna karşılık meşakkatli olan hakikatin ve adaletin "faydasız" görülmesi tehlikesi doğar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tevhid çağrısı büyük oranda "fayda ve zarar verememe" ilkesi üzerinden inşa edilir. İnsanın sahte tanrılara, dünyevi güç odaklarına ve fanilere tapınmasının altında yatan psikolojik yanılsama, onların fayda sağlayabileceği zannıdır. Kök, bu yanılsamayı yıkarak tevhidi zihne yerleştirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şirk eleştirisi yapan ayetlerde, kıyamet sahnelerini anlatan uyarılarda (özellikle şefaatin ve soy bağının geçersizliği bağlamında) ve yeryüzündeki varlıkların (demir, ekinler, hayvanlar) insanın hizmetine verildiğini belirten nimet ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi gücüne, soyuna, servetine veya aracı kıldığı putlara güvenerek ilahi adaletten kurtulabileceği zannını düzeltir; hakiki faydanın ancak Allah'ın rızasına ve selim bir kalbe ulaştıracak amellerde olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSu kabının kenarına yırtılmayı ve dağılmayı önlemek üzere dikilen koruyucu deri parçası; bir nesneye dağılmaması için yapılan dış takviye.
- Soyut anlamBir varlığın kendisinden başkasına yönelttiği, onun eksikliğini gideren, onu koruyan, yetkinleştiren ve nihai kurtuluşuna katkı sağlayan kalıcı hayır.
- Sistematik karşılıkİlahlık iddiasını ve sahte güven odaklarını çürüten ontolojik bağımlılık ölçütü; adaleti ve kamu maslahatını gözeten değer standardı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModel, eyleminin veya varlığının ürettiği gerçek faydayı () temsil eder. zaman içindeki müspet katkıyı (hayır ve istifadeyi), ise ortaya çıkan zararı veya tahribatı gösterir. sonsuz zamana yayılan iskonto ve ahiret süreklilik katsayısıdır. Bir şeyin Kur'an nazarında gerçek bir menfaat (نفع) sayılabilmesi için, anlık getirilerin toplam zarardan arındırılmış nihai dengesinin kesin bir şekilde sıfırdan büyük olması () zorunludur; anlık getirisi olsa dahi nihai akıbette negatife düşen durumlar kökün hakiki anlamına dahil edilemez.