نفل
ن - ف - ل
KÖK- 4 geçiş
- 3 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Enfâl ganimetin devlet için ayrılan beşte birlik kısmıdır. Nafile fazladan anlamındadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Enfâl ganimetin devlet için ayrılan beşte birlik kısmıdır. Nafile fazladan anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.277 harfباب الّلام والنّون والفاء معهما
ن ف ل، ف ل ن مستعملان فقط
نفل:
النَّفَلُ: الغُنْمُ، والجميعُ: الأَنْفال.
ونفّلْت فُلاناً: أعطيته نَفَلاً وغُنْما. والإمامُ ينفِّلُ الجُنْد، إذا جعل لهم ما غَنِموا.
والنّافِلةُ: العطيّة يُعطيها تَطوُّعاً بعد الفريضة من صَدَقةٍ أو صلاحٍ أو عَمَلِ خيرٍ.
والنّافلة: ولدُ الوَلد.
والنَّفل: ضربٌ من النّبات من دِقِّ الشَّجَر.
والنَّوْفلُ: السّيّد من الرِّجال.. ويُقال
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR618 harfالنَفْلُ والنافِلَةُ: عَطِيَّةُ التَطَوُّعِ من حيث لا تجِبُ، ومنه نافِلَةُ الصلاةِ. والنافِلَةُ أيضاً: وَلَدُ الوَلَدِ. وانْتَفَلَ من الشيءِ، أي انْتَفى منه وتَنَصَّلَ، كأنَّه إبدالٌ منه. قال الأعشى:
لئنْ مُنيتَ بنا عن جدِّ مَعْرَكَةٍلا تُلْقِنا عن دِماءِ القومِ نَنْتَفِلُ
والنَفَلُ بالتحريك: الغنيمةُ، والجمع الأنفالُ. قال لبيد:
إنَّ تَقْوى رَبِّنا خيرُ نَفَلْ
تقول منه: نَفَّلْتُكَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.357 harfل ن ف
نفل ، فنل ، فلن .
فلن : قال اللَّيثُ : قال الخَليل : ( فلان ) ، تقديره فُعَال .
وتَصغيره : فُلَيْن .
قال : وبعضٌ يقول : هو في الأصل فُعلان ، حُذفت منه واو .
قال : وتصغيره على هذا القول فُلَيَّان وكالإنسان حُذفت منه الياء ، أصله : إنسيان ، وتصغيره : أُنَيْسان .
قال : وحجتهم في قولهم : فُل بن فُل ، كقولهم : هَيُّ بن بيّ ، وهيَّان بن بَيّان .
وفلان وفلانة ، كناية عن أسماء الآدميين .
قال : وإذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.740 harf(باب النون والفاء وما يثلثهما)
(نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا.
فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم.
(باب النون والفاء وما يثلثهما) (نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا. فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم. وأنْفَق الرّجُل: افتَقَر، أي ذهب ما عِندَه. قال ابنُ الأعرابي: ومنه قوله تعالى: ﴿إذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ﴾ [الإسراء 100].وفرسٌ نَفِقُ الجرْيِ، أي سريعُ انقطاع الجري. والأصل الآخر النَّفَق: سَرَبٌ في الأرض لـه مَخْلَصٌ إلى مكان. والنَّافقاء: موضِعٌ يرقِّقه اليَربوعُ من جُحْرِه فإذا أُتِيَ من قِبَل القاصعاء ضَرَب النَّافقاءَ برأسه فانتفَقَ، أي خرج. ومنه اشتقاق النِّفاق، لأن صاحبَه يكتُم خلافَ ما يُظهِر، فكأن الإيمان يَخرُج منه، أو يخرج هو من الإيمانِ في خفاء. ويمكن أنَّ الأصلَ في الباب واحد، وهو الخُرُوجُ. والنَّفَق: المَسلك النَّافذ الذي يُمكن الخروجُ منه. أمَّا نَيْفَق السَّراويل فقد قال أبو بكر([1]): هو فارسيٌّ معرَّب. (نفل) النون والفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على عَطاء وإعطاء. منه النَّافلة: عَطِيَّة الطَّوْعِ من حيثُ لا تَجِب. ومنه نافلة الصَّلاة. والنَّوْفل: الرّجُل الكثيرُ العطاء. قال: * يأبَى الظُّلامةَ منه النَّوفلُ الزُّفَر([2]) * ومن الباب النفَل: الغُنْم. والجمع أنفال، وذلك أن الإمام ينفِّل المحارِبينَ، أي يُعطِيهم ماغَنِموه. يقال: نفَّلتُك: أعطيتُك نَفَلا. وقولهم: انتَفَلَ من الشَّيء انتفى منه، فمن الإبدال، واللام بدل من الياء. قال المتلمِّس: أَمنْتفِلاً من نَصْر بُهْثة خِلْتَني *** ألاَ إنَّني منهم وإن كنتُ أيْنَما([3]) (نفه) النون والفاء والهاء أصلٌ واحد يدلُّ على إعياءٍ وضعف. منه نَفِهت النَّفسُ: أعْيَتْ وكَلَّت. وهو نافِهٌ ونُفَّهٌ. قال: * بنا حَرَاجِيجُ المَهَارِي النُّفَّهِ([4]) * وهو مُنَفَّهٌ ومَنْفُوهٌ: ضعيفٌ جَبان. (نفي) النون والفاء والحرف المعتلّ أُصَيلٌ يدلُّ على تعْرِية([5]) شيء من شيءٍ وإبعاده منه. ونَفَيتُ الشّيءَ أنفيه نفياً، وانتفى هو انتفاء. والنُّفَاية: الرَّدِيُّ يُنفَى. ونَفِيُّ الرِّيحِ: ما تَنفيه من التُّرابِ حتى يصيرَ في أصولِ الحِيطان. ونَفِيُّ المطر: ما تنفيه الرِّيحُ أو ترُشُّه. ونَفِيُّ الماء: ما تطاير من الرِّشاءِ على ظهر المائح. قال: * على تِلك الجِفَارِ من النّفيِّ * والمهموز منه كلمةٌ واحدة، هي النُّفأُ: قطعٌ من الكلأ متفرّقة من([6]) عُظْم الكلأ، الواحدة نُفَأة. قال: جَادَتْ سوارِيه وآزَرَ نَبتَهُ *** نُفَأٌ من الصَّفراءِِ والزُّبَّادِ([7])(نفت) النون والفاء والتاء. يقولون: نَفَتَت القِدرُ: غَلَتْ ويَبِسَ مَرَقُها عليها. قال: وصاحبٍ لِصدرِهِ كَتِيتُ *** عليَّ مثلَ المِرْجَلِ النَّفُوتِ ونفت صَدْرُه بالعَداوة: غَلاَ. (نفث) النون والفاء والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خروج شيء من فمٍ أو غيره بأدنَى جَرْس. منه نَفَثَ الرّاقِي رِيقَه، وهو أقلُّ من التَّفْل. والساحرة* تَنْفُِثُ السمّ. و "لابدَّ للمصدور أن يَنْفُث([8])" مثَل. و "لو سألني نُفَاثَةَ سِوَاكٍ ما أعطيته"، وهو ما بقي في أسنانه فنفَثَه. ودمٌ نفيثٌ: نَفَثَهُ الجُرحُ، أي أظهَرَه. (نفج) النون والفاء والجيم: أصلٌ يدلُّ على ثُؤُورِ شيءٍ وارتفاعِه. ونفجَ اليَربوعُ: ثار. وأنْفَجَه صائدُه. ونَفَجَت الفَرُّوجة من بَيضها: خرجَتْ. وانتَفَجَ جَنْبَا البعيرِ: ارتفعا. والنَّوَافج: مؤخَّرات الضُّلوع، واحدتها نافجة([9]). والنَّفّاج: المفتخر بما ليس عنده. ونَفَجَتِ الرِّيح: جاءت بقُوَّة. والنَّفِيجة: الشّطبية من النَّبْع تُتَّخذ قوساً، كأنَّها تنتفج على الشّجرة. (نفح) النون والفاء والحاء: أصلٌ يدلُّ على اندفاعِ الشَّيء أو رَفْعِه. ونَفَحتْ رائحةُ الطِّيب نَفحاً: انتشرَتْ واندفعت. ولهذا الطِّيب نَفحةٌ طيِّبة. ثم قيس عليه فقيل: نَفَح بالمال نَفحاً، كأنَّه أرسله من يده إرسالاً. ولا تزالُ لفلانٍ نَفَحاتٌ من معروف. ونَفَحت الرِّيح. هبَّت. وقوسٌ نَفُوحٌ: بعيدة الدَّفع للسَّهم. ونَفَحت الدّابّةُ: رمَتْ بحافرها فضربَتْ به. وكذلك نَفَحَه بالسَّيف: تناوَله به. والنَّفوح من ا لنُّوق: ما يخرُج لبنُها من أحاليلها من غير حَلْب. (نفخ) النون والفاء والخاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على انتفاخٍ وعلوّ. منه انتفَخَ الشّيءُ انتفاخاً. ويقال انتَفَخَ النَّهار: علا. ونَفْخَة الرَّبيع: إعْشابه([10])؛ لأنَّ الأرضَ تربو فيه وتنتفِخ. والمْنفُوخُ: الرَّجل السَّمين. والنَّفْخاء من الأرض مثلُ النَّبْخاء؛ وقد مَضَى. (نفد) النون والفاء والدال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انقطاعِ شيء وفَنائِه. ونفِدَ الشّيءُ يَنفَد نَفاداً. وأنفَدُوا: فَنِيَ زادُهم. ويقال للخَصْم مُنافِدٌ، وذلك أن يَتخاصمَ الرَّجُلانِ يريد كلٌّ منهما إنفادَ حجَّةِ صاحِبه. وفي الحديث: "إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك"، أي إنْ قلتَ لهم قالوا لك. (نفذ) النون والفاء والذال: أصلٌ صحيح يدلُّ على مَضاءٍ في أمْرٍ وغيرِه. ونَفذ السَّهمُ الرمية نَفاذاً([11]). وأنْفذْتُه أنا. وهو نافذٌ: ماضٍ في أمره. (نفر) النون والفاء والراء: أصلٌ صحيح يدلُّ على تجافٍ وتباعد. منه نَفَر الدّابّةُ وغيرُه نِفاراً، وذلك تَجافِيهِ وتباعُدُه عن مكانِه ومَقرِّه. ونَفَر جلدُه: وَرِمَ. وفي الحديث: "أنَّ رجلاً تخلَّلَ بالقَصَب فنَفَرَ فَمُه"، أي وَرِم. قال أبو عبيد: وإنَّما هو من نِفَار الشَّيءِ عن الشَّيءِ وتَجافِيهِ عنه؛ لأنَّ الجلد يَنفِر عن اللَّحم للدَّاء الحادثِ بينهما. ويوم النَّفْر: يومَ يَنفِر النّاسُ عن مِنىً. ويقولون: لقيته قبل صَيحٍ ونَفْر، أي قبلَ كلِّ صائح ونافر. والمنافرة: المحاكمة إلى القاضي بين اثنَين، قالوا: معناه أنَّ المُبتغَى تفضيلُ نَفَر على نفر([12]). وأنفرت أحدَهما على الآخر. والنَّفَر أيضاً من قياس الباب لأنَّهم يَنفِرون للنُّصْرة. والنَّفير: النَّفَر، وكذا النَّفْر والنَّفْرة: كلُّ ذلك قياسُه واحد. وأنشَدَ الفرّاء في النَّفْرة: حَيَّتْكَ ثُمَّتَ قالتْ إنَّ نَفْرَتَنا *** اليومَ كلّهُمُ يا عُرْوَ مشتَغِلُ([13])وتقول العرب: نَفَّرْتُ عن الصَّبيِّ، أي لقَّبتُه لَقَباً، كأنَّه عِندهم تنفيرٌ للجِنّ عنه وللعَيْن. قال أعرابيّ: قيل لأبي لما وُلِدْت: نَفِّرْ عن ابنك! فسمَّاني قُنفُذاً، وكَنَّاني أبا العَدّاء. (نفز) النون والفاء والزاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الوُثوب وشِبْه الوُثوب. ونَفَزَ الظَّبي: وَثَبَ في عَدْوِه. والمرأة تنفِّز ولدها: ترقِّصه. وأنْفَزتُ السَّهمَ على ظهر يدي: أدَرْتُه. قال: يَخُرْنَ إذا أُنْفزْن في ساقِط النَّدَى *** وإن كانَ يوماً ذا أهاضيبَ مُخْضِلا([14])(نفس) النون والفاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خُروج النَّسيم كيف كان، من ريح أو غيرها، وإليه يرجعُ فروعه. منه التَّنَفُّس: خُروج النَّسِيم من الجوف. ونَفَّسَ الله كُربَته، وذلك أنَّ في خُروج النَّسيم رَوْحاً وراحةً*. والنَّفَس: كلُّ شيءٍ يفرَّجُ به عن مكروب. وفي الحديث: "لا تَسُبُّوا الرِّيح فإنَّها من نَفَس الرَّحمن" يعني أنَّها رَوحٌ يتنفَّس به عن المكروبين. وجاء في ذكر الأنصار: "أجِدُ نَفَس رَبِّكم من قِبَلِ اليَمَن"، يراد أن بالأنصار نُفِّسَ عن الذين كانوا يؤذَوْن من المؤمنين بمكَّة([15]). ويقال للعَيْن نَفَسٌ. وأصابت فلاناً نَفْسٌ. والنَّفْس: الدَّم، وهو صحيح، وذلك أنَّه إذا فُقِد الدّمُ من بَدَنِ الإنسان فَقَدَ نَفْسَه. والحائض تسمَّى النُّفَساءَ([16]) لخرُوج دَمِها. والنِّفاس: وِلادُ المرأة، فإذا وَضَعت فهي نُفَساء. ويقال: ورِثْتُ هذا قبل أن يُنْفَسَ فلانٌ، أي يولَد. والولدُ منفوس. والنِّفاس أيضاً: جمع نُفَساء. ويقال: كرَعَ في الإناء نَفَساً أو نَفَسَيْن. ويقال: للماء نَفَسٌ، وهذا على تسميته الشَّيء باسم غيرِه، ولأنَّ قِوام النَّفس به. والنَّفسُ قِوامُها بالنَّفَس. قال: تَبِيت الثَّلاثُ السُّودُ وهي مناخةٌ ***على نَفَسٍ من [ماءِ] ماوِيّةَ العَذْبِ([17])ومن الاستعارة: تَنفّسَت القَوسُ: انشقَّت. وشيءٌ نفيس، أي ذو نفس وخَطَر يُتنافَسُ به. والتّنافُس: أن يُبرِزَ كلُّ واحد من المتبارزَين قوَّةَ نَفْسه. وقولُهم في الدِّباغ نَفس([18])، هذا هو القياس، أي يَسير منه، قَدرُ ما يُدبَغ به الإهاب مَرَّة، شبّهه في قلَّته بنَفَسٍ يُتَنفَّس. وقياس الباب في هذا وفيما معناه واحد([19]). (نفش) النون والفاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على انتشار. من ذلك نَفْش الصُّوف، وهو أن يُطْرَق حَتَّى يتنفّش. ونَفَش الطّائرُ جناحَيه. ونَفَشَت الإبلُ: تردَّدَتْ وانتشرَتْ بلا راع. وفِعلُها النَّفْش؛ وإبلٌ نُفّاشٌ ونَوافش. (نفص) النون والفاء والصاد كلماتٌ يتقارب قِياسُها، وهي تدلُّ على إخْراج شيءٍ من البدن أو إلقائِهِ بقُوّة. منه أنفَصَ فلانٌ في ضَحِكه: استغْربَ. وأنفصَ ببَولِه مثل أوْزَعَ. ويقال إنَّ النُّفَص: أنضاحُ الدّم، الواحدة نُفْصَة. قال: * تَرَى الدِّماءَ على أكتافها نُفَصا([20]) * قال ابن دريد([21]): والنُّفَاص: داءٌ يصيب الغَنَم فيبول حتى يموت. (نفض) النون والفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُ على تحريكِ شيءٍ لتنظيفه من غبارٍ أو نحوه، ثم يُستَعار. ونَفَضت الثّوبَ وغيرَه نَفْضاً. والنَّفَض: ما نفضَتْه الشَّجرةُ من ثَمَرِها. وامرأةٌ نَفوضٌ: نَفَضَتْ بطنَها عن وَلدها. والنَّافض: الحُمَّى ذات الرِّعْدة، لأنَّها تَنفُض البَدن نَفْضاً. وأنْفَضوا: فَنِيَ زادُهم، أي لمَّا نفِدَ زادُهم وَفَنِيَ نَفَضُوا أوعيتَهم. وتقول العربُ مثلاً: "النُّفاض([22]) يُقطِّرُ الجَلَب"، إذا أنْفَضُوا وقلَّ ما عِندهم جَلَبوا إبلَهم للبيْع. ويُستعار من الباب قولهم: نَفَضْتُ الأرضَ، إذا بَعَثْتَ مَن ينظر أبِها عدوٌّ أم لا. ونَفَضْتُ اللَّيلَ، إذا عَسَسْتَ لتنفُض عن أهل الرِّيبة. والنَّفِيضة والنَّفَضَة: القومُ يفعلون ذلك. قال: يَرِدُ المياهَ حضيرَةً ونَفِيضةً *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسْمَألَّ التُّبَّعُ([23])وتقول العرب: "إذا تكلَّمتَ ليلاً فاخفِضْ، وإذا تكلَّمت النّهارَ فانْفُض". تقول: انظر حَوالَيْك، فلعلَّ ثَمَّ مَنْ لا يَصلُح أن يَسمَع كلامَك. والنِّفاض: إزار الصِّبْيان. ويمكن أن يكون من الباب. قال: * جارية بيضاء في نِفَاضِ([24]) * (نفط) النون والفاء والطاء: ثلاثُ كلماتٍ: النِّفط معروف، مكسور النون. والنَّفَط: قَرْحٌ يخرج في اليَدِ من العمل. ونَفَطَ الصَّبِيُّ نَفِيطاً: صَوّت. وماله عافطَةٌ ولا نافطة. فالنَّافطة: الشاة تَنْفِط من أنْفها. (نفع) النون والفاء والعين: كلمة تدلُّ على خلاف الضَّرّ. ونَفَعَه ينفَعُه نَفْعاً ومَنفَعة. وانتفَعَ بكذا. والله أعلَمُ بالصَّواب. --------------ـــ ([1]) الجمهرة (3، 155)، ونصها: "ونئفق القميص مهموز مكسور الفاء فارسي معرب". ([2]) لأعشى باهلة في اللسان (زفر) من قصيدة يرثي بها المنتشر بن وهب الباهلي. انظر الأصمعيات 89 طبع المعارف وجمهرة أشعار العرب 135 ومختارات ابن الشجري 10 وأمالي المرتضى (3: 105-113) والخزانة (1: 79-97). وقد سبق في (زفر). وصدره: * أخو رغائب يعطيها ويسألها * ([3]) ديوان المتلمس الورقة 1 ومخطوطة الشنقيطي، واللسان (نفل). ([4]) لرؤبة في ديوانه 167 واللسان (نفه). وقبله: * به تمطت غول كل ميله * ([5]) في الأصل: "تغرية". ([6]) في الأصل: "عن"، صوابه في المجمل واللسان. ([7]) للأسود بن يعفر في المفضليات (2: 19) واللسان (نفأ). ([8]) انظر البيان (2: 97/ 4: 46). وأنشد في المختار من شعر بشار وحواشيه 146: لا بد للمصدور أن ينفثا *** وللذي في الصدر أن يبعثا ([9]) ونافج أيضاً. ([10]) بدله في المجمل واللسان: "حين أعشب". ([11]) يقال: نفذ السهم الرمية، ونفذ فيها أيضاً. ([12]) في الأصل: "عن نفر". وفي المجمل: "كأن معناها تفضيل أحد الرجلين على الآخر". ([13]) في الأصل: "ياعز"، صوابه في اللسان (نفر). ([14]) لأوس بن حجر في ديوانه 22 والمجمل (نفز) واللسان (نفز، خور). وفي الأصل: "وإن كان ما بوذا أهاديب"، صوابه في المراجع السابقة. وبعده: خوار المطافيل الملمعة الشوى *** وأطلائها صادفن عرنان مبقلا ([15]) والأنصار يمانون، لأنهم من الأزد. اللسان (نفس). ([16]) في اللسان: "ثعلب: النفساء: الوالدة، والحامل، والحائض". ([17]) أنشده في المجمل، وكذا أنشده ياقوت في معجم البلدان (رسم ماوية). ([18]) كذا ضبط في الأصل والمجمل، وهو ما يقتضيه التعليل بعده. لكن ضبط في اللسان والقاموس بسكون الفاء. وأنشد في اللسان: أتجعل النفس التي تدير *** في جلد شاة ثم لا تسير ([19]) كذا وردت هذه العبارة. ([20]) أنشده في المجمل واللسان (نفص). ([21]) في الجمهرة (3: 83). ([22]) يقال بضم النون وفتحها. ([23]) لسعدى بنت الشمردل الجهنية، من قصيدة في الأصمعيات 41-43. وسبق إنشاده في (تبع). ([24]) بعده في اللسان (نفض): * تنهض فيه أيما انتهاض *
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.042 harf- النفل قيل: هو الغنيمة بعينها لكن اختلفت العبارة عنه لاختلاف الاعتبار، فإنه إذا اعتبر بكونه مظفورا به يقال له: غنيمة، وإذا اعتبر بكونه منحة من الله ابتداء من غير وجوب يقال له: نفل، ومنهم من فرق بينهما من حيث العموم والخصوص، فقال: الغنيمة ما حصل مستغنما بتعب كان أو غير تعب، وباستحقاق كان أو غير استحقاق، وقبل الظفر كان أو بعده. والنفل: ما يحصل للإنسان قبل القسمة من جملة الغنيمة، وقيل: هو ما يحصل
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR489 harfن ف ل
أصاب الغازي نفلاً وأنفالاً.
ونفّله الإمام وأنفله والإمام ينفّل الجند.
وأعطى نافلةً سنيّةً ونوافل.
ورجل نوفل: معطاء.
وتنفّل المصلّي: تطوّع وهو يصلي النافلة والنّوافل.
وتنفّل على أصحابه: أخذ من النّفل أكثر ممّا أخذوا.
ويقال: نفّلوا كبركم أي زيدوا أكبركم على حصّته.
وقال لي قولاً فانتفلت منه أي انتفيت وأنكرت أن أكون فعلته.
وانتفل من بني فلان: انتفى من نصرهم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.092 harfالنَّفَل، بالتحريك: الغنيمةُ والهبةُ؛ قال لبيد:
إِنَّ تَقْوَى رَبِّنا خيرُ نَفَلْ،
وبإِذْنِ اللهِ رَيْثي والعَجَلْ
والجمع أَنْفال ونِفال؛ قالت جَنُوب أُخت عَمْرو دي الكَلْب: وقد عَلِمَتْ فَهْمُ عند اللِّقاء،
بأَنهمُ لك كانوا نِفالا
نَفَّله نَفَلاً وأَنْفَله إِيَّاه ونَفَله، بالتخفيف، ونفَّلْت فلاناً تنفيلاً: أَعطيته نَفَلاً وغُنْماً. وقال شمر: أَنفَلْت فلاناً ونَفَلْته أَي أَعطيته نافِلة من
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR280 harf* ن ف ل * * النَّفْلُ * و * النَّافِلَةُ * عطية التطوع ومنه * نَافِلَةُ * الصلاة و * النَّافِلَةُ * أيضا ولد الولد و * النَّفَلُ * بفتحتين الغنيمة والجمع * الأَنْفَالُ * قال لبيد % إن تقوى ربنا خير نَفَلْ % تقول منه * نَفَّلَهُ تَنْفِيلاً * أي أعطاه نفلا و * التَّنَفُّلُ * التطوع
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.801 harf| | ( النَّفَلُ ، مُحَرَّكةً : الغَنِيمَةُ والهِبَةُ ) ، | قال لَبِيدٌ : | % ( إِنَّ تَقْوَى رَبِّنا خَيْرُ نَفَلْ % | وَ بِإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وَ الْعَجَلْ |
| ( ج : أَنْفالٌ ، وَنِفالٌ ) ، بالكسرِ ، | قالَتْ جَنُوبُ أُخْتُ عَمْرو ذي الكَلْبِ : | % ( وَقَدْ عَلِمَتْ فَهْمُ عِنْدَ اللِّقَاءِ % | بِأَنَّهُمُ لَكَ كَانُوا نِفالاَ ) % | | وفي التَّنْزِيلِ العَزِيز : ^ ( ( يَسْئَلُوَنَكَ عَنِ |
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR736 harfنَفَّلَهُ
2 نَفَّلَهُ ذ , inf. n. تَنْفِيلٌ, He gave him spoil, (S, Msb, * K,) and a free and disinterested gift. (Msb, K.) And it is doubly trans.: see 2 in art. غنم.
نَفَلٌ
نَفَلٌ ذ Trifolium melilatus indica of Linn.: and medicago intertexta of Linn. (Delile, nos. 706, 730.) ― -b2- نَفَلٌ: see غَنِيَمَةٌ.
نُفَلٌ
نُفَلٌ ذ : see تُسَعٌ.
نَافِلَةٌ
نَافِلَةٌ ذ : the pl. نَوَافِلُ, is
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.028 harfنَفَلَ
نَفَلَ U ( n. ac. نَفْل 1 ),
a. Swore, took an oath.
b. Made a present to.
c. Divided the booty amongst ( soldiers ).
d. see II (b) .
نَفَّلَ
نَفَّلَ II ,
a. Made to swear.
b. Gave his share to.
c. [ 'An ], Defended, protected.
أَنْفَلَ
أَنْفَلَ IV ,
a. see II (b) .
تَنَفَّلَ
تَنَفَّلَ V ,
a. Did more than he was required to do, was overzealous.
b. [ 'Ala ], Defrauded of
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR22.519 harfنفل
نَفَلَ - يَنْفُلُ - نَفَل - أَنْفَال - نَافِل - نَافِلَة
نَفَلَ - يَنْفُلُ + كائن + كاناً + شيئاً: وهبه وأعطاه إياه فضلاً وتكرماً ومكافأة: وهبه ورزقه إياه زيادة على حقه تقديراً وتكريماً: يهبه الله، او والد أو ولي أمر أو ما شابه، هبة وأعطية تقديراً وتكريماً: وقد يكون مصدر " النَّفَل أو الأنفال " من ملك المُنْفِل أو من شيء مملوك لعدو صار
Mücavir kökler22 mücavir (29 toplam)
- هجد
1 ortak ayet · Öyleyse uyan
- صلح
2 ortak ayet · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- يعقوب
1 ortak ayet · Ve Yakup
- سحق
1 ortak ayet · Suhk : Eskimiş, yıpranmış elbise demektir
- وهب
1 ortak ayet · Ve hibe ettik
- عسى
1 ortak ayet · Umulur
- بعث
1 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- حمد
1 ortak ayet · Hamd: Cümle kapısı demektir
- ليل
1 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- ذو
1 ortak ayet · Sahip
- سأل
1 ortak ayet · “Sehl” ova demektir
- طوع
1 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
Geçtiği ayetler(3)
وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا
Fazla olanGeceleyin yalnız sana mahsus olmak üzere teheccüd namazı kıl. Umulur ki, Rabbın seni öğülmüş bir makama gönderiverir.
وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ
Fazla olanOna İshak’ı, üstelik bir de Yakub’u ihsan ettik. Ve her birini salih kimseler kıldık.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نفل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غنم, فضل, وهب |
| Zıt Kök | فرض |
| Çekirdek Özet 1 | Temel yükümlülüğün, payın veya asıl hakkın üzerine fazladan eklenen lütuf, bağış ve artış |
| Çekirdek Özet 2 | Asli vazife ve hakların ötesinde kuldan gelen gönüllü yöneliş ve Allah'tan ihsan edilen karşılıksız ziyade |
| Çekirdek Özet 3 | Asgari adalet ve borç zeminini bozmadan sistemi genişleten, bereketi ve motivasyonu artıran fazlalık |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca savaşta ele geçen zorunlu ganimete veya önemsiz/gereksiz ibadete daraltarak kavramın bağış, lütuf ve asıl üstü fazlalık boyutunu yitirmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نف | Bir şeyin içten dışa doğru fışkırması, kabarması, ayrılıp yayılması ve sınırın dışına taşması; nitekim نفث üfleyip püskürtmeyi, نفح kokunun veya rüzgârın dalga halinde yayılmasını, نفخ üfürerek şişirmeyi, نفد tükenip dışa akmayı, نفذ delip öteye geçmeyi, نفر ürküp hızla dağılmayı, نفس nefes alıp ferahlamayı, نفش yünün kabarıp genişlemesini, نفع dışa taşan faydayı, نفق tünelden veya pazardan dışa akmayı ifade eder | ل | Temas, yöneliş ve bağlama niteliği taşıyan sesin eklenmesiyle dışa taşma ve kabarma hareketi, mevcut bir asıl veya sınır üzerine eklemlenen, fazladan lütuf ve bağış olarak verilen bir paya dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Asli olanın devamında meydana gelen canlı bir üreme, çoğalma ve sürekli artış hareketini başlatır |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Belirli bir sınırdan, ağızdan veya kanaldan dışarı doğru çıkışı ve serbest kalışı simgeler |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dışarıya çıkan ve artan bu fazlalığın bir hedefe, muhataba bağlanmasını ve tahsis edilmesini temsil eder |
| نفل | Bir asıldan çoğalarak sınırdan dışarı taşan ve bir hedefe fazlalık olarak yöneltilen lütuf | Mevcut hakkın, sınırın veya farzın ötesine geçerek bir hedefe gönüllüce bağlanan ek kazanç ve bağış hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl hayatında devenin veya insanın zorunlu ihtiyacından fazla olan su, otlak veya pay; kuraklıkta diken keserek devenin asıl nafakasının üzerine fazladan yem temin etme çabası ve bir kimseye hak ettiğinden fazla verilen armağan |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa divanında kök, takvanın kul için hiçbir zorunluluk olmaksızın en hayırlı fazladan kazanç ve ilahi bağış olduğunu vurgulamak üzere geçer: إِنَّ تَقْوَى رَبِّنا خيرُ نَفَلْ / وبإِذْنِ اللهِ رَيْثي والعَجَلْ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi Arapçasında ordu komutanının askere asıl hissesinin haricinde fazladan bir pay tahsis etmesi (تنَفيل) ve dedenin asıl evladın üzerine fazladan bir lütuf olarak toruna nail olması manasında ولد الولد karşılığı olarak kullanılmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça نفل kökü, Sami dil ailesinde asıl olanın ötesine geçme, fazladan pay, bağış ve gönüllü katkı alanıyla ilintili özel bir gelişimi temsil eder. Batı Sami dillerinde ve İbranicede benzer fonetik yapıdaki bazı biçimler düşmek veya ayrılmak gibi hareketleri yansıtırken, Arapçada kök olumlu bir semantik genişleme geçirerek asıl paya, farza veya hakka eklenen fazlalık (ziyade ve hibe) anlamını merkezine almıştır. Fonetik olarak ن ve ف harflerinin taşıdığı dışa taşma matrisi, Arapça içinde lütuf, karşılıksız bağış ve fazladan elde edilen kazanç tabakasına evrilmiştir. Bu çerçevede kök, klasik Sami zeminindeki nötr ya da farklılaşmış dışa çıkış tasavvurunu, Arap dilinde kurumsallaşan ganimet, ilave ibadet ve torun gibi soy artışlarını kapsayan bir bereket ve cömertlik alanına taşımıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha ve Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin üzerine fazlalık eklemek, gönüllü bağışta bulunmak | Kökün çekirdeği zorunlu olmayan hibe, fazladan ihsan ve asıl payın üstüne verilen paydır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede ayrılma, düşme veya dışarı taşma çağrışımları taşıyan fonetik köklerle akrabalık | Arapça, dışa taşma ve ayrılma çekirdeğini pozitif bir lütuf, ziyade ve armağan semantiğine tahsis etmiştir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan ve güvenilir bir soydaşlık bağı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques ve Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نفل | Anlamlı | Fazlalık, bağış, hibe | Asıl payın ve yükümlülüğün üzerine eklenen karşılıksız artış | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
| نلف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| فنل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| فلن | Anlamlı | Kinaye, belirsiz kılma | İsmi açıkça anılmak istenmeyen bir kimseyi veya nesneyi işaret etme | Kur'an'da geçer (فلان), hedef kökle semantik bağı zayıftır |
| لنف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| لفن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نفل | Merkez | Fazlalık ve bağış | Asıl olanın veya borcun üzerine gönüllü ve fazladan eklenen lütuf | Temel payın üzerindeki her türlü karşılıksız ve ilave kazanım |
| غنم | Komşu | Kazanç ve savaş ganimeti | Zahmet ve meşakkat neticesinde elde edilen her türlü maddi getiri | Zorunluluk veya lütuf şartı aranmaksızın çaba ile kazanılan pay |
| فضل | Komşu | Üstünlük ve artık değer | Bir şeyin kendi denginden veya asgari düzeyden fazla olması | Niteliksel veya niceliksel fazlalık olup bağış olma şartı taşımaz |
| وهب | Komşu | Karşılıksız verme | Hiçbir ön şart ve hak ediş olmadan doğrudan sunulan ihsan | Aslın varlığına veya üzerine eklenme şartına bağlı değildir |
| فرض | Zıt | Zorunlu kılma ve takdir | Yerine getirilmesi kaçınılmaz olan, miktarı kesin belirlenmiş borç | Nafile ve lütfun aksine terk edildiğinde sorumluluk doğuran asli ödev |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نفل | Ziyade, hibe, gönüllü fazlalık | Zorunlu sınırın üstündeki ilave hak, bağış ve ameli kapsar | Kesin |
| Latince | Supererogatio, donum | Zorunlu olanın ötesinde yapılan iş, hibe | Supererogatio ibadetteki fazlalığı, donum ise maddi bağışı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Supererogation, bounty, windfall | Fazladan yapılan eylem, lütuf, beklenmedik fazlalık | Hukuki ve dini fazlalık anlamını taşır fakat torun gibi soy bağını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Mehrleistung, freiwillige Gabe | Ek edim, gönüllü bağış | Görevin üzerindeki ilave gayreti ve armağanı açıklar | Güçlü |
| Fransızca | Surérogatoire, gratification | Görev fazlası, ikramiye ve lütuf | Asgari yükümlülüğün aşılması ve fazladan ihsan verilmesi yönünü içerir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْأَنْفَالُ | Savaşta elde edilen ve tasarrufu Allah ile Elçisine ait olan ilave kazanımlar | Cihat sonrası kamu tasarrufundaki zenginliğin adil tevzi edilmesi bağlamı (Enfâl 8:1) |
| نَافِلَةً | Gece namazı gibi farzın üzerine eklenen fazladan ibadet ve lütuf derecesi | Gece uykusunu bölerek makam-ı mahmûd için gerçekleştirilen ilave taat (İsrâ 17:79) |
| نَافِلَةً | Evladın ardından ihsan edilen torun, soyun fazladan genişlemesi ve ilahi müjde | İbrahim Peygamber'e İshak'tan sonra Yakub'un da fazladan bir armağan kılınması bağlamı (Enbiyâ 21:72) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi lütuf ve kulun mükellefiyeti | Allah'ın kullarına farz kılmadığı halde fazladan ihsan ettiği nimetler ve kulun fazladan ibadetle yakınlık kazanması | Zorunluluğun ötesinde ilahi rahmetin ve kulun aşkın bağlılığının tezahürü |
| Fıkıh | Nafile ibadetler ve tenfil uygulaması | Farz ve vacip dışındaki mendup ameller ile gazada askere genel hissenin üstünde verilen ek pay | Asli borcun ötesindeki gönüllülük ve kamu otoritesinin ek teşvik yetkisi |
| Tefsir | Enfâl ve nafile lafızlarının tahlili | Enfâl suresindeki ganimetlerin kime ait olduğu ve Peygamber'e fazladan verilen teheccüdün anlamı | Kamusal yetki, ilahi bağış ve derece yükseltici ilave kulluk boyutu |
| Hadis | Nafile namazlar ve tenfil rivayetleri | Kulu Allah'a en çok yaklaştıran ameller arasında nafilelerin rolü ve gazada fazladan pay verme sünneti | Farzları koruyan, eksikleri tamamlayan ve motivasyonu artıran fazlalık |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Asgari mükellefiyetin aşılması | Nafile ibadet | Manevi terakki ve aşkın muhabbet | Farzlar asgari sınırı kurarken nafileler kulu ilahi yakınlığa ve fazl derecelerine taşır | Kesin |
| İlmi | Temel bilginin üzerine eklenen marifet | İhtisas ve derinleşme | Keşif ve kavrayış genişlemesi | Zaruri ilimlerin ötesinde fazladan yapılan tahkik, hakikate dair kuşatıcı vukufiyet sağlar | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu otoritesinin teşvik ve takdir hakkı | Tenfil ve liyakat payı | Motivasyon ve fedakârlığın ödüllendirilmesi | Yöneticinin kamu yararı gereği üstün çaba gösterenlere asıl hissenin üzerinde takdir yetkisi kullanmasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Asgari hak ve sabit gelirin ötesindeki fazlalık | Hibe, ikramiye ve kamu hissesi | Servet dolaşımını canlandırma ve teşvik | Üretim ve bölüşümde asgari emeğin karşılığı korunduktan sonra eklenen artı değerin adil dağılımıdır | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Artık değer ve marjinal artış fonksiyonu () | Temel denklemi veya kararlı sistemi bozmadan, üzerine eklenen ve sisteme fazladan enerji/kapasite kazandıran ilave büyüklük | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pozitif ayrımcılık, liyakat primi ve fedakârlık etiği | Hukuki sözleşmenin asgari gereklerini aşarak gönüllülük esasıyla toplumsal dayanışmayı ve kurumsal motivasyonu büyüten edimler | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü fıkıhtaki dar nafile (terk edilmesinde sakınca olmayan önemsiz ibadet) veya salt harp ganimeti manasına hapsederek lütuf, bereket ve teşvik boyutunu yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Farzın ve temel hakkın zeminini aşan, hem toplumsal kamu tasarrufunda ilave lütuf hem de manevi makamları açan aşkın gönüllülük dinamiği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enfâl ayetini kaba bir ganimet paylaşımı kavgası gibi görmek veya nafile ibadeti etkisiz bir fazlalık sanarak kulluktaki derece yükseltici merkezî işlevini ıskalamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem maddi paylaşımda adaletin ötesindeki fazilet ve kamu tasarrufunu hem de ibadette asgari borcun ötesindeki yakınlık derecelerini nasıl birleştirdiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bedir Savaşı sonrası iktisadi bölüşüm ve otorite tayinini kuran ayetlerde, gece namazı ve manevi mertebeleri bildiren hitaplarda ve peygamberlerin zürriyet müjdelerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ganimeti savaşçıların şahsi mülkiyet hakkı sayan anlayışı düzeltir; nafile ibadeti ise işe yaramaz veya keyfi bir kenar ameli sanma yanılgısını ortadan kaldırır |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAsli hissenin, ihtiyacın veya hakkın sınırını aşarak dışarı taşan ve bir başkasına ilave olarak bağışlanan pay.
- Soyut anlamAsgari ve zorunlu yükümlülük zeminini tamamladıktan sonra ortaya çıkan, aşkın yakınlık, bereket ve teşvik üreten fazlalık boyutu.
- Sistematik karşılıkHukuki ve ahlaki tabanda farz ile güvenceye alınan asgari varoluşun, nafile ve tenfil mekanizmalarıyla tekemmüle ve yüksek rızaya ulaştırılması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde temel yükümlülüğü veya asgari sabit hakkı; bu temele eklenen fazlalığı, lütfu ve nafile katkıyı; bu ikisinin birleşiminden doğan nihai durumu; ise elde edilen manevi makamı, bereketi ve sistemik verimliliği temsil eder. Asıl payın üzerine eklenen her fazlalık (), nihai sistemik değeri ve mertebeyi asgari düzeyin üzerine çıkarmaktadır.